🇮🇳 भारतीय संविधान दिन 🇮🇳
संविधान दिनानिमित्त मराठी भाषण – लहान व मोठे
शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी 8 प्रभावी मराठी भाषणे
वाचा | कॉपी करा | प्रिंट करा | PDF जतन करा
भारताचा संविधान दिन म्हणजे आपल्या लोकशाहीचा, स्वातंत्र्याचा, समतेचा आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा गौरव करणारा महत्त्वपूर्ण दिवस. दरवर्षी 26 नोव्हेंबर रोजी संपूर्ण देशात संविधान दिन साजरा केला जातो.
या दिवशी भारतीय संविधानाचे महत्त्व, संविधान सभेचे योगदान, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य आणि भारतीय नागरिकांची कर्तव्ये यांची आठवण करून दिली जाते.
विद्यार्थ्यांना संविधान दिनाच्या कार्यक्रमात भाषण करण्याची संधी मिळते. मात्र प्रत्येक विद्यार्थ्याला मोठे भाषण देता येईल असे नाही. म्हणूनच या लेखामध्ये 1 मिनिटापासून 5 मिनिटांपर्यंतची वेगवेगळ्या वयोगटांसाठी उपयुक्त अशी 8 स्वतंत्र मराठी भाषणे दिली आहेत.
संविधान दिनाविषयी महत्त्वाची माहिती
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले. मात्र ते 26 जानेवारी 1950 रोजी अंमलात आले. या दोन्ही तारखांमधील फरक लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
भारतीय संविधानाचे महत्त्व
भारतीय संविधान हा आपल्या देशाचा सर्वोच्च कायदा आहे. देशाचा कारभार कसा चालवावा, शासन संस्थांचे अधिकार कोणते, नागरिकांचे मूलभूत अधिकार कोणते आणि नागरिकांची कर्तव्ये काय आहेत, याचे मार्गदर्शन संविधान करते.
संविधानाच्या प्रस्तावनेत भारताचे स्वरूप सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक असे स्पष्ट केले आहे. तसेच न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही महत्त्वपूर्ण मूल्ये मांडली आहेत.
संविधानाची निर्मिती संविधान सभेतील अनेक सदस्यांच्या चर्चा, विचारविनिमय आणि सामूहिक प्रयत्नांतून झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून अत्यंत महत्त्वाचे योगदान दिले.
1. संविधान दिनानिमित्त 1 मिनिटाचे छोटे भाषण
आदरणीय अध्यक्ष महोदय, माननीय मुख्याध्यापक, सन्माननीय शिक्षकवृंद आणि माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना माझा नमस्कार!
आज 26 नोव्हेंबर. आज आपण संविधान दिन साजरा करत आहोत. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी आपल्या संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले. त्यानंतर 26 जानेवारी 1950 रोजी आपले संविधान अंमलात आले.
भारतीय संविधान हे आपल्या देशाच्या लोकशाहीचा मजबूत पाया आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून संविधान निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले.
संविधान आपल्याला न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांची शिकवण देते. ते आपल्याला अधिकारांसोबत कर्तव्यांचीही जाणीव करून देते.
आपण सर्वांनी संविधानाचा आदर केला पाहिजे आणि देशाचे जबाबदार नागरिक बनले पाहिजे.
संविधानाचा सन्मान करूया, लोकशाही अधिक बळकट करूया!
धन्यवाद! जय हिंद! जय भारत!
2. संविधान दिनानिमित्त 2 मिनिटांचे भाषण
व्यासपीठावरील आदरणीय अध्यक्ष महोदय, माननीय मुख्याध्यापक, गुरुजनवर्ग आणि माझ्या प्रिय विद्यार्थी मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना संविधान दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
आज मी भारतीय लोकशाहीचा आधार असलेल्या संविधानाविषयी काही विचार मांडणार आहे.
भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देशाचा कारभार लोकशाही तत्त्वांवर चालवण्यासाठी एका मजबूत संविधानाची आवश्यकता होती. त्यासाठी संविधान सभेची स्थापना झाली. अनेक विद्वान सदस्यांनी चर्चा करून, विविध विचारांचा अभ्यास करून भारतीय संविधानाची निर्मिती केली.
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान स्वीकारण्यात आले आणि 26 जानेवारी 1950 रोजी ते अंमलात आले. संविधान निर्मितीच्या या महान कार्यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
आपल्या संविधानाची प्रस्तावना अत्यंत प्रेरणादायी आहे. ती भारताला सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक राष्ट्र म्हणून ओळख देते. प्रत्येक नागरिकाला सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय, विचार व अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य, समान संधी आणि बंधुभावाचे वातावरण मिळावे, हा तिचा संदेश आहे.
संविधानाने आपल्याला समानतेचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्याचा अधिकार आणि इतर मूलभूत अधिकार दिले आहेत. परंतु अधिकारांचा वापर करताना आपली कर्तव्येही पाळली पाहिजेत.
विद्यार्थ्यांनी शाळेत सर्वांशी समानतेने वागावे, भेदभाव टाळावा, सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घ्यावी आणि देशाच्या नियमांचा आदर करावा.
चला, संविधानातील मूल्ये केवळ पुस्तकात न ठेवता आपल्या वागण्यात उतरवूया.
न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हीच आपल्या भारतीय लोकशाहीची खरी ओळख आहे!
धन्यवाद! जय संविधान! जय हिंद!
3. प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी सोपे संविधान दिन भाषण
आदरणीय मुख्याध्यापक सर, शिक्षक आणि माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना माझा नमस्कार!
आज आपण 26 नोव्हेंबर रोजी संविधान दिन साजरा करत आहोत. हा आपल्या भारत देशासाठी अतिशय महत्त्वाचा दिवस आहे.
आपला भारत देश अनेक भाषा, धर्म, जाती आणि संस्कृतींनी नटलेला आहे. एवढे वैविध्य असूनही आपण सर्व भारतीय आहोत. आपल्याला एकत्र बांधून ठेवण्याचे काम आपले संविधान करते.
आपल्या देशाचे संविधान 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी स्वीकारण्यात आले. 26 जानेवारी 1950 रोजी ते लागू झाले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. त्यांनी सर्वांना समान हक्क आणि सन्मान मिळावा यासाठी महत्त्वाचे योगदान दिले.
संविधान आपल्याला सर्वांशी प्रेमाने वागायला, एकमेकांना मदत करायला आणि भेदभाव न करायला शिकवते. प्रत्येकाला शिक्षण घेण्याची आणि प्रगती करण्याची संधी मिळाली पाहिजे.
आपण विद्यार्थी म्हणून रोज अभ्यास केला पाहिजे, शिक्षकांचा आदर केला पाहिजे, शाळा स्वच्छ ठेवली पाहिजे आणि सर्व मित्रांशी समानतेने वागले पाहिजे.
आपण चांगले विद्यार्थी आणि जबाबदार नागरिक बनण्याचा संकल्प करूया.
माझा भारत महान! माझे संविधान महान!
धन्यवाद! जय हिंद!
4. इयत्ता 5 वी ते 7 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी संविधान दिन भाषण
व्यासपीठावरील मान्यवर, आदरणीय मुख्याध्यापक, सर्व शिक्षकवृंद आणि माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना माझा सप्रेम नमस्कार!
आज आपण आपल्या देशाचा महत्त्वपूर्ण राष्ट्रीय दिवस म्हणजेच संविधान दिन साजरा करण्यासाठी एकत्र आलो आहोत.
आपल्या देशात विविध भाषा बोलल्या जातात. वेगवेगळे सण साजरे केले जातात. वेगवेगळे पोशाख, परंपरा आणि संस्कृती आहेत. तरीदेखील आपण सर्व एकाच राष्ट्राचे नागरिक आहोत. ही एकता टिकवण्यामध्ये भारतीय संविधानाची भूमिका महत्त्वाची आहे.
भारतीय संविधान सभेने 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान स्वीकारले. ते 26 जानेवारी 1950 रोजी अंमलात आले. या ऐतिहासिक प्रक्रियेमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून मोलाचे योगदान दिले.
आपल्या संविधानाच्या प्रस्तावनेत न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या चार महत्त्वाच्या मूल्यांचा उल्लेख आहे.
न्याय म्हणजे प्रत्येकाला योग्य वागणूक मिळणे. स्वातंत्र्य म्हणजे विचार करण्याची आणि आपले मत मांडण्याची संधी. समता म्हणजे सर्वांना समान दर्जा आणि संधी मिळणे. बंधुता म्हणजे सर्वांनी एकमेकांचा आदर करून एकत्र राहणे.
आपल्या शाळेतसुद्धा आपण या मूल्यांचा उपयोग करू शकतो. मित्रांच्या भाषेची किंवा आर्थिक परिस्थितीची चेष्टा न करणे, सर्वांना खेळात सहभागी करून घेणे, गरजू मित्रांना मदत करणे आणि शाळेचे नियम पाळणे हीदेखील संविधानातील मूल्ये आचरणात आणण्याची उदाहरणे आहेत.
संविधानाने आपल्याला अनेक मूलभूत अधिकार दिले आहेत. त्याचबरोबर देशाचा आदर करणे, पर्यावरणाचे संरक्षण करणे, एकात्मता जपणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे यांसारखी कर्तव्येही सांगितली आहेत.
म्हणून आपण केवळ संविधान दिन साजरा न करता वर्षभर संविधानातील मूल्यांचे पालन केले पाहिजे.
एकच ध्येय, एकच विचार – संविधानाचा आदर आणि भारताचा विकास!
धन्यवाद! जय हिंद! जय भारत!
5. संविधान दिनानिमित्त 3 मिनिटांचे प्रभावी भाषण
व्यासपीठावरील आदरणीय अध्यक्ष महोदय, प्रमुख पाहुणे, माननीय मुख्याध्यापक, सन्माननीय शिक्षकवृंद आणि माझ्या प्रिय बंधू-भगिनींनो, सर्वांना संविधान दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
आजचा दिवस केवळ दिनदर्शिकेतील एक तारीख नाही, तर भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील एक सुवर्णदिन आहे. आज 26 नोव्हेंबर, म्हणजेच संविधान दिन!
संविधान म्हणजे राष्ट्राच्या कारभाराचा मूलभूत आधार. देशातील शासन व्यवस्था, नागरिकांचे अधिकार, न्यायव्यवस्था, कायदे आणि प्रशासन यांना दिशा देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य संविधान करते.
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर देशासाठी स्वतंत्र संविधान तयार करण्याची जबाबदारी संविधान सभेने पार पाडली. संविधान सभेच्या चर्चेत विविध क्षेत्रांतील अनेक सदस्यांनी भाग घेतला. डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे संविधान सभेचे अध्यक्ष होते.
29 ऑगस्ट 1947 रोजी मसुदा समितीची नियुक्ती करण्यात आली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या समितीचे अध्यक्ष होते. त्यांनी कायद्याचा सखोल अभ्यास, दूरदृष्टी आणि सामाजिक न्यायाची भूमिका यांच्या आधारे संविधान निर्मितीच्या कार्यात मोलाची भूमिका बजावली.
हे लक्षात ठेवले पाहिजे की भारतीय संविधानाची निर्मिती ही संविधान सभेची सामूहिक प्रक्रिया होती. या कार्यात अनेक सदस्यांचे योगदान होते. डॉ. आंबेडकर यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण होते, म्हणून त्यांना भारतीय संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार म्हणून गौरवले जाते.
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी भारतीय संविधान स्वीकारण्यात आले आणि 26 जानेवारी 1950 रोजी ते अंमलात आले. त्यामुळे आपण दरवर्षी 26 नोव्हेंबर रोजी संविधान दिन साजरा करतो.
संविधानाच्या प्रस्तावनेतील प्रत्येक शब्द आपल्याला एक महान संदेश देतो. सार्वभौम म्हणजे भारत स्वतंत्रपणे आपले निर्णय घेणारा देश. समाजवादी म्हणजे सामाजिक व आर्थिक न्यायाच्या दिशेने वाटचाल करणारा देश. धर्मनिरपेक्ष म्हणजे सर्व धर्मांबाबत समान आदर आणि राज्याकडून धार्मिक बाबतीत समान वागणूक. लोकशाही म्हणजे जनतेच्या सहभागातून चालणारी शासनव्यवस्था आणि प्रजासत्ताक म्हणजे राष्ट्रप्रमुख निवडून येणारे राज्य.
प्रस्तावनेतील न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये आपल्या जीवनाचा भाग झाली पाहिजेत. जात, धर्म, भाषा किंवा प्रदेश यावरून भेदभाव न करता प्रत्येक व्यक्तीला समान सन्मान मिळाला पाहिजे.
संविधान आपल्याला अधिकार देते; पण त्याचबरोबर मूलभूत कर्तव्यांची जाणीवही करून देते. आपण राष्ट्रीय एकात्मता जपली पाहिजे, पर्यावरणाचे संरक्षण केले पाहिजे, सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेतली पाहिजे आणि देशाच्या प्रगतीत योगदान दिले पाहिजे.
विद्यार्थी मित्रांनो, उद्याचा भारत आपल्या हातात आहे. आपण चांगले शिक्षण घेऊया, वैज्ञानिक दृष्टिकोन जोपासूया, इतरांच्या मतांचा आदर करूया आणि अन्यायाविरुद्ध कायदेशीर व शांततापूर्ण मार्गाने आवाज उठवण्याची जाणीव विकसित करूया.
संविधानाचा सन्मान हा प्रत्येक भारतीयाचा अभिमान आणि जबाबदारी आहे.
चला, एक न्याय्य, समताधिष्ठित आणि एकसंघ भारत घडवण्याचा संकल्प करूया.
धन्यवाद! जय संविधान! जय हिंद!
6. संविधान दिनानिमित्त 5 मिनिटांचे सविस्तर भाषण
व्यासपीठावर विराजमान असलेले आदरणीय अध्यक्ष महोदय, सन्माननीय प्रमुख पाहुणे, माननीय मुख्याध्यापक, सर्व शिक्षकवृंद, पालकवर्ग आणि उपस्थित माझ्या प्रिय बंधू-भगिनींनो, सर्वांना माझा सस्नेह नमस्कार!
आज 26 नोव्हेंबर. भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस. आज आपण संविधान दिन साजरा करत आहोत. या निमित्ताने मला भारतीय संविधानाविषयी माझे विचार मांडण्याची संधी मिळाली, याचा मला आनंद होत आहे.
मित्रांनो, एखाद्या घराची उभारणी मजबूत पायावर झाली तर ते घर दीर्घकाळ टिकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या राष्ट्राची लोकशाही, शासनव्यवस्था आणि नागरिकांचे अधिकार यांचा भक्कम पाया म्हणजे त्या राष्ट्राचे संविधान होय.
भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देशाचा कारभार कसा चालवायचा, नागरिकांना कोणते अधिकार द्यायचे, शासनाच्या विविध संस्थांची रचना कशी असावी आणि देशातील विविधतेमध्ये एकता कशी टिकवायची, या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी संविधान सभेने महत्त्वपूर्ण काम केले.
संविधान सभेची पहिली बैठक 9 डिसेंबर 1946 रोजी झाली. डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे संविधान सभेचे अध्यक्ष होते. संविधान निर्मितीसाठी विविध समित्यांची स्थापना करण्यात आली. या सर्व प्रक्रियेत अनेक मान्यवरांनी आपले विचार, अनुभव आणि ज्ञान यांचा उपयोग केला.
29 ऑगस्ट 1947 रोजी मसुदा समिती स्थापन करण्यात आली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे या समितीचे अध्यक्ष होते. त्यांनी संविधानाचा मसुदा तयार करण्याच्या कार्यात नेतृत्व केले. सामाजिक समता, कायद्यापुढील समानता, व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि वंचित घटकांना न्याय मिळावा याविषयीची त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती.
मात्र भारतीय संविधान हे केवळ एका व्यक्तीची निर्मिती नाही. ते संपूर्ण संविधान सभेच्या विचारविनिमयातून, चर्चेतून आणि अनेक सदस्यांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून तयार झाले आहे. ही लोकशाही प्रक्रियेची मोठी शिकवण आहे.
अखेर 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले. त्यानंतर 26 जानेवारी 1950 रोजी ते अंमलात आले. या दिवसापासून भारत प्रजासत्ताक राष्ट्र म्हणून घटनात्मक शासनव्यवस्थेच्या मार्गावर पुढे वाटचाल करू लागला.
आता आपण संविधानाच्या प्रस्तावनेविषयी जाणून घेऊया. प्रस्तावना म्हणजे संविधानाचा आत्मा आणि त्यामागील मूलभूत उद्दिष्टांची ओळख करून देणारा भाग.
प्रस्तावनेनुसार भारत हे सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक राष्ट्र आहे. सार्वभौम म्हणजे देश आपल्या अंतर्गत आणि बाह्य निर्णयांबाबत स्वतंत्र आहे. समाजवादी म्हणजे सामाजिक आणि आर्थिक न्याय साधण्याच्या दिशेने वाटचाल करणारा देश. धर्मनिरपेक्ष म्हणजे सर्व धर्मांबाबत समान आदर राखणारी घटनात्मक व्यवस्था. लोकशाही म्हणजे जनतेच्या सहभागातून चालणारी शासनपद्धती. प्रजासत्ताक म्हणजे राष्ट्रप्रमुख वारसाहक्काने नव्हे तर निवडणुकीच्या प्रक्रियेतून पदावर येणारी व्यवस्था.
या शब्दांतील समाजवादी आणि धर्मनिरपेक्ष हे शब्द 1976 मधील 42 व्या घटनादुरुस्तीने प्रस्तावनेत समाविष्ट करण्यात आले. त्यामुळे संविधानाचा ऐतिहासिक विकास समजून घेणेही आपल्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
प्रस्तावनेत चार मूलभूत मूल्यांना विशेष महत्त्व आहे. पहिले म्हणजे न्याय. सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय प्रत्येक नागरिकाला मिळाला पाहिजे. दुसरे म्हणजे स्वातंत्र्य. प्रत्येकाला विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा आणि उपासनेचे स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे. तिसरे म्हणजे समता. प्रत्येक व्यक्तीला दर्जाची आणि संधीची समानता मिळाली पाहिजे. चौथे म्हणजे बंधुता. प्रत्येक व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेचे आणि राष्ट्राच्या एकतेचे रक्षण झाले पाहिजे.
भारतीय संविधानाने नागरिकांना अनेक मूलभूत अधिकार दिले आहेत. समानतेचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार, शोषणाविरुद्धचा अधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्याचा अधिकार, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार तसेच घटनात्मक उपायांचा अधिकार हे त्यातील महत्त्वाचे अधिकार आहेत.
या अधिकारांमुळे नागरिकांना सन्मानाने जीवन जगता येते. उदाहरणार्थ, समानतेच्या तत्त्वामुळे कायद्यापुढे सर्व नागरिक समान असतात. स्वातंत्र्याच्या अधिकारामुळे कायद्याच्या मर्यादेत विचार मांडण्याची आणि आपल्या जीवनाचा विकास करण्याची संधी मिळते.
परंतु मित्रांनो, अधिकारांसोबत कर्तव्यांचीही जाणीव असली पाहिजे. संविधानाचा आदर करणे, राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीताचा सन्मान करणे, देशाची एकता व अखंडता जपणे, पर्यावरणाचे संरक्षण करणे, वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे ही आपल्या मूलभूत कर्तव्यांतील काही महत्त्वाची उदाहरणे आहेत.
संविधानातील मूल्ये आपल्या दैनंदिन जीवनात कशी अमलात आणता येतील? शाळेत कोणत्याही विद्यार्थ्याला जात, धर्म, भाषा किंवा आर्थिक परिस्थितीवरून कमी लेखू नये. मुलगा आणि मुलगी असा भेदभाव करू नये. सर्वांना शिकण्याची आणि पुढे जाण्याची समान संधी द्यावी. पर्यावरणाची काळजी घ्यावी. दुसऱ्यांच्या विचारांचे स्वातंत्र्य मान्य करावे. या कृतींमधून संविधानाचा खरा सन्मान व्यक्त होतो.
लोकशाही म्हणजे केवळ निवडणुका घेणे नव्हे. प्रत्येक व्यक्तीचा सन्मान राखणे, कायद्याचे पालन करणे, मतभिन्नतेचा आदर करणे आणि सार्वजनिक हिताला प्राधान्य देणे हीदेखील लोकशाहीची महत्त्वाची लक्षणे आहेत.
विद्यार्थी मित्रांनो, आपल्या हातात पुस्तक आहे, आपल्यासमोर शिक्षणाची संधी आहे आणि भविष्यात देशाच्या विकासात योगदान देण्याची जबाबदारी आहे. आजच आपण प्रामाणिकपणा, शिस्त, समानता आणि सामाजिक जबाबदारी ही मूल्ये स्वीकारली पाहिजेत.
संविधान दिन साजरा करण्याचा खरा हेतू केवळ कार्यक्रम आयोजित करणे किंवा भाषणे ऐकणे नाही. संविधान समजून घेणे, त्यातील मूल्यांचा स्वीकार करणे आणि आपल्या कृतीतून त्यांची अंमलबजावणी करणे हा या दिवसाचा खरा उद्देश आहे.
चला, आपण सर्वजण मिळून असा भारत घडवण्याचा संकल्प करूया, जिथे प्रत्येक नागरिकाला न्याय मिळेल, प्रत्येकाला समान संधी मिळेल, प्रत्येकाच्या स्वातंत्र्याचा आदर केला जाईल आणि सर्वांमध्ये बंधुभाव कायम राहील.
संविधान हे केवळ कायद्याचे पुस्तक नाही; ते न्याय्य, समताधिष्ठित आणि एकसंघ भारताचे स्वप्न साकार करण्याचा मार्ग आहे.
एवढे बोलून मी माझे भाषण संपवतो. सर्वांना संविधान दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
धन्यवाद! जय हिंद! जय भारत!
7. इयत्ता 8 वी ते 10 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी भाषण
आदरणीय अध्यक्ष महोदय, प्रमुख पाहुणे, माननीय मुख्याध्यापक आणि सन्माननीय शिक्षकवृंद, तसेच माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना माझा नमस्कार!
आज मी तुमच्यासमोर एका अशा विषयावर बोलणार आहे, जो केवळ अभ्यासक्रमापुरता मर्यादित नाही, तर आपल्या प्रत्येकाच्या जीवनाशी आणि भविष्याशी जोडलेला आहे. तो विषय म्हणजे भारतीय संविधान.
आपण अनेकदा स्वातंत्र्य, अधिकार, समानता आणि लोकशाही यांविषयी ऐकतो. परंतु या संकल्पना प्रत्यक्ष जीवनात शक्य कशा होतात? याचे उत्तर आपल्या संविधानात दडलेले आहे.
संविधानाची निर्मिती ही स्वतंत्र भारताच्या इतिहासातील दूरदृष्टीपूर्ण घटना होती. संविधान सभेतील सदस्यांनी दीर्घ चर्चा, अभ्यास आणि विचारविनिमय करून राष्ट्रासाठी घटनात्मक चौकट तयार केली. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी हे संविधान स्वीकारण्यात आले आणि 26 जानेवारी 1950 रोजी अंमलात आले.
या निर्मिती प्रक्रियेतील सर्वांत महत्त्वपूर्ण योगदानांपैकी एक म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे योगदान. मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी संविधानाच्या मसुद्याला दिशा दिली. त्यांचा सामाजिक न्याय, शिक्षण, समता आणि व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेवरील विश्वास आजही आपल्याला प्रेरणा देतो.
संविधानाच्या प्रस्तावनेत भारताला सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक राष्ट्र म्हटले आहे. या प्रत्येक शब्दामागे एक मोठा विचार आहे. आपला देश स्वतंत्र आहे, तो लोकशाही पद्धतीने चालतो आणि प्रत्येक नागरिकाला सन्मानाने जगण्याची संधी मिळाली पाहिजे.
संविधानातील न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही चार मूल्ये विशेष महत्त्वाची आहेत. कल्पना करा, आपल्या वर्गात एखाद्या विद्यार्थ्याला त्याच्या भाषेमुळे किंवा आर्थिक परिस्थितीमुळे इतर विद्यार्थी कमी लेखतात. अशा वागणुकीमुळे समता आणि बंधुतेच्या मूल्यांना धक्का पोहोचतो. म्हणूनच संविधानातील मूल्ये शाळेतूनच रुजवली गेली पाहिजेत.
भारतातील प्रत्येक नागरिकाला संविधानाने मूलभूत अधिकार दिले आहेत. शिक्षण, अभिव्यक्ती, धार्मिक स्वातंत्र्य, समानता आणि न्याय मिळवण्याची घटनात्मक साधने या अधिकारांच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहेत. त्याचबरोबर कर्तव्येही तितकीच महत्त्वाची आहेत. कारण प्रत्येक जण केवळ स्वतःच्या अधिकारांचा विचार करू लागला आणि दुसऱ्यांच्या अधिकारांचा विसर पडला, तर समाजात संघर्ष निर्माण होऊ शकतो.
आजच्या डिजिटल युगात संविधानाचा आदर म्हणजे केवळ कायद्याचे पालन नव्हे. इंटरनेटवर इतरांच्या मतांचा आदर करणे, खोटी माहिती पुढे न पसरवणे, द्वेषपूर्ण भाषा टाळणे आणि जबाबदार नागरिकाप्रमाणे विचार करणे हेही आवश्यक आहे.
आपल्याला देशाचा विकास करायचा असेल तर शिक्षणाला प्राधान्य द्यावे लागेल. विद्यार्थ्यांनी विज्ञाननिष्ठ विचार करावा, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती जोपासावी, वाचन करावे आणि समाजातील समस्यांकडे संवेदनशीलतेने पाहावे.
संविधानाचा अर्थ असा नाही की प्रत्येकाला प्रत्येक गोष्ट करण्याची अमर्याद मुभा आहे. आपल्या स्वातंत्र्यासोबत इतरांचे अधिकार, सार्वजनिक हित आणि कायद्याचे बंधनही असते. जबाबदार स्वातंत्र्य हेच लोकशाहीचे सामर्थ्य आहे.
आजच्या दिवसानिमित्त आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारूया : मी एक चांगला नागरिक बनण्यासाठी काय करत आहे? माझ्या शाळेत, गावात आणि समाजात समता, स्वच्छता, एकता आणि बंधुभाव वाढवण्यासाठी माझा किती सहभाग आहे?
या प्रश्नांची उत्तरे आपल्या कृतीतून मिळाली पाहिजेत. संविधानाचा खरा सन्मान हा आपल्या वर्तनातून दिसला पाहिजे.
सक्षम विद्यार्थी घडले तर सक्षम समाज घडेल; सक्षम समाज घडला तर सक्षम भारत निर्माण होईल!
चला, संविधानातील मूल्ये समजून घेऊया, त्यांचे पालन करूया आणि लोकशाहीला अधिक मजबूत बनवूया.
धन्यवाद! जय संविधान! जय हिंद!
8. शिक्षक, मुख्याध्यापक किंवा प्रमुख पाहुण्यांसाठी संविधान दिनाचे अर्थपूर्ण भाषण
कार्यक्रमाचे अध्यक्ष महोदय, व्यासपीठावरील सर्व मान्यवर, उपस्थित पालकवर्ग, शिक्षकवृंद आणि माझ्या प्रिय विद्यार्थी मित्रमैत्रिणींनो, सर्वांना भारतीय संविधान दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
आज आपण एका महान राष्ट्रीय मूल्याचा गौरव करण्यासाठी एकत्र आलो आहोत. 26 नोव्हेंबर हा दिवस आपल्या देशाच्या घटनात्मक इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवशी 1949 मध्ये भारतीय संविधान सभेने आपल्या देशाचे संविधान स्वीकारले. 26 जानेवारी 1950 पासून ते अंमलात आले.
एखादे राष्ट्र केवळ भूभाग, लोकसंख्या आणि शासनव्यवस्थेने महान होत नाही. त्या राष्ट्रातील नागरिकांमध्ये समानतेची भावना, एकमेकांविषयी आदर, सामाजिक न्यायाची जाणीव आणि कायद्याविषयी निष्ठा असणे आवश्यक असते. ही मूल्ये रुजवण्याचे महत्त्वपूर्ण काम संविधान करते.
भारताच्या संविधान निर्मितीची प्रक्रिया ही सामूहिक बुद्धिमत्ता, चर्चा आणि लोकशाही विचारविनिमय यांचे उत्तम उदाहरण आहे. संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद होते. 29 ऑगस्ट 1947 रोजी नियुक्त करण्यात आलेल्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. समितीने मसुदा तयार केला आणि संपूर्ण संविधान सभेने विविध मुद्द्यांवर चर्चा व विचारविनिमय करून संविधान स्वीकारले.
डॉ. आंबेडकर यांचे योगदान समजून घेताना त्यांची सामाजिक न्यायाची भूमिका विशेष लक्षात घेतली पाहिजे. जन्म, जात, धर्म, लिंग किंवा आर्थिक स्थिती यामुळे कोणत्याही व्यक्तीच्या मानवी प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचू नये, अशी समानतेची भावना त्यांच्या कार्यातून प्रकर्षाने दिसून येते.
संविधानाची प्रस्तावना ही आपल्या घटनात्मक उद्दिष्टांची दिशा दाखवते. सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक ही भारताच्या स्वरूपाची वैशिष्ट्ये सांगताना ती न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांची हमी देण्याचा संकल्प व्यक्त करते.
विशेषतः शिक्षण क्षेत्रात या मूल्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शाळा ही केवळ ज्ञान देणारी संस्था नसून ती लोकशाही नागरिक घडवणारी सामाजिक प्रयोगशाळा आहे. वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला समान संधी, मत मांडण्याचे स्वातंत्र्य, न्याय्य वागणूक आणि सन्मानाची वागणूक मिळाली पाहिजे.
शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकवू नयेत, तर संविधानातील मूल्येही समजावून सांगावीत. वर्गातील निर्णयांमध्ये विद्यार्थ्यांना सहभागी करून घेणे, गटकार्यामध्ये सर्वांना संधी देणे, मतभिन्नतेचा आदर शिकवणे आणि भेदभावमुक्त वातावरण निर्माण करणे या माध्यमांतून लोकशाहीची प्रत्यक्ष शिकवण देता येते.
मुख्याध्यापक आणि शाळा व्यवस्थापनाचीही महत्त्वपूर्ण जबाबदारी आहे. शाळेतील प्रत्येक बालकाला सुरक्षित, न्याय्य आणि सन्मानपूर्ण वातावरण मिळाले पाहिजे. शैक्षणिक संधींपासून कोणताही विद्यार्थी वंचित राहू नये यासाठी सातत्याने प्रयत्न झाले पाहिजेत.
भारतीय संविधान नागरिकांना मूलभूत अधिकार देते. समानतेचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार, शोषणाविरुद्धचा अधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्याचा अधिकार, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार तसेच घटनात्मक उपायांचा अधिकार हे नागरिकांच्या सन्मानपूर्ण जीवनासाठी महत्त्वाचे आहेत.
अधिकारांइतकीच मूलभूत कर्तव्यांची जाणीव निर्माण करणे आवश्यक आहे. संविधानाचा आदर, राष्ट्राची एकता व अखंडता जपणे, सामाजिक सलोखा वाढवणे, पर्यावरणाचे संरक्षण करणे, वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेणे ही जबाबदारी प्रत्येक नागरिकाची आहे.
आज आपल्या समाजासमोर अनेक आव्हाने आहेत. सामाजिक भेदभाव, पर्यावरणाचा ऱ्हास, चुकीची माहिती, असहिष्णुता आणि सार्वजनिक जीवनातील बेफिकिरी यांवर मात करण्यासाठी संविधानातील मूल्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. मतभेद असणे ही लोकशाहीतील स्वाभाविक गोष्ट आहे. मात्र मतभेदांचा आदर ठेवून संवाद साधणे आणि कायदेशीर मार्गांचा अवलंब करणे ही लोकशाहीची खरी ताकद आहे.
आजच्या विद्यार्थ्यांनी उद्याचे जबाबदार नागरिक बनण्यासाठी केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्याचे उद्दिष्ट ठेवू नये. त्यांनी चारित्र्य, प्रामाणिकपणा, सामाजिक संवेदनशीलता, वैज्ञानिक विचारसरणी आणि सार्वजनिक जबाबदारी या गुणांचा विकास केला पाहिजे.
संविधान दिन साजरा करण्यामागील उद्देश केवळ औपचारिक कार्यक्रम करणे नाही. संविधान वाचणे, प्रस्तावनेतील विचार समजून घेणे, अधिकार आणि कर्तव्यांचे भान निर्माण करणे आणि आपल्या कृतीतून लोकशाही मूल्ये जपणे हा या दिनाचा खरा संदेश आहे.
आपण शिक्षक म्हणून ज्ञानाबरोबरच मूल्यशिक्षण देऊया. पालक म्हणून मुलांमध्ये समता आणि सहिष्णुतेची भावना निर्माण करूया. विद्यार्थी म्हणून अभ्यास, शिस्त आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा स्वीकार करूया. नागरिक म्हणून संविधानाच्या चौकटीत राहून देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान देऊया.
संविधानाची खरी ताकद त्याच्या पानांमध्ये नसून ती अंमलात आणणाऱ्या जागरूक नागरिकांमध्ये आहे.
चला, आजच्या संविधान दिनी आपण असा भारत घडवण्याचा संकल्प करूया, जिथे प्रत्येकाला न्याय मिळेल, प्रत्येक व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेचा सन्मान होईल, प्रत्येकाला समान संधी मिळेल आणि विविधतेतून राष्ट्रीय एकात्मता अधिक बळकट होईल.
सर्वांना संविधान दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
धन्यवाद! जय हिंद! जय संविधान!
समारोप
या लेखात आपण संविधान दिनानिमित्त 1 मिनिट, 2 मिनिटे, 3 मिनिटे आणि 5 मिनिटांची मराठी भाषणे पाहिली. प्राथमिक विद्यार्थ्यांपासून ते माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थी, शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि प्रमुख पाहुण्यांपर्यंत प्रत्येकासाठी स्वतंत्र भाषण देण्याचा प्रयत्न केला आहे.
तुम्हाला आवडलेले भाषण निवडा, त्याचा सराव करा आणि कार्यक्रमात आत्मविश्वासाने सादर करा. प्रत्येक भाषणाच्या खाली दिलेल्या Copy बटणाने मजकूर कॉपी करता येईल. तसेच Print बटण वापरून फक्त संबंधित भाषणाचे A4 स्वरूपात प्रिंट किंवा PDF जतन करता येईल.
अधिक माहितीसाठी अधिकृत संदर्भ
भारतीय संविधान आणि संविधान दिनाविषयी अधिकृत माहिती जाणून घेण्यासाठी खालील सरकारी संकेतस्थळांना भेट द्या.

