शैक्षणिक सहल आदेश 2023-24
सहलीसाठी परवानगी, सुरक्षितता सूचना आणि आवश्यक कागदपत्रे
सर्व महत्त्वाच्या डाउनलोड लिंक्स एकाच ठिकाणी
SMARTGURUJI
शालेय शैक्षणिक सहल ही विद्यार्थ्यांना वर्गातील अभ्यासाबरोबरच प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकण्याची संधी देणारी महत्त्वाची शैक्षणिक कृती आहे. ऐतिहासिक स्थळे, विज्ञान केंद्रे, संग्रहालये, निसर्गस्थळे आणि इतर शैक्षणिकदृष्ट्या उपयुक्त ठिकाणांना भेट दिल्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानात भर पडते.
मात्र शैक्षणिक सहलीचे आयोजन करताना विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता, पालकांची संमती, योग्य वाहन व्यवस्था आणि शिक्षण विभागाची परवानगी या बाबींना विशेष महत्त्व आहे. कर्नाटक शासनाच्या सार्वजनिक शिक्षण विभागाने 21.11.2023 रोजी शैक्षणिक सहलीसंदर्भात स्पष्टीकरणात्मक परिपत्रक प्रसिद्ध केले आहे. या लेखात 2023-24 च्या परिपत्रकातील स्पष्टीकरण आणि त्यामध्ये कायम ठेवलेल्या 14.11.2022 च्या आदेशातील अटी सोप्या मराठीत समजावून सांगितल्या आहेत.
- शैक्षणिक सहल आदेश 2023-24 ची माहिती
- देशांतर्गत शैक्षणिक सहलीसंदर्भातील स्पष्टीकरण
- 14.11.2022 च्या आदेशातील महत्त्वाच्या अटी
- विद्यार्थी सुरक्षितता आणि पालक संमतीविषयी सूचना
- KSRTC वाहन व्यवस्थेबाबत मार्गदर्शन
- सहल नियोजनासाठी आवश्यक डाउनलोड कागदपत्रे
1. शैक्षणिक सहल आदेश 2023-24 ची ओळख
अपलोड केलेल्या शासन परिपत्रकातील उपलब्ध माहितीनुसार तपशील पुढीलप्रमाणे आहेत.
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| कार्यालय | आयुक्त कार्यालय, शालेय शिक्षण विभाग, नृपतुंगा रोड, बेंगळुरू |
| परिपत्रक क्रमांक | ಸಿ4(8)ಪೌಶಿ/ಇತರೆ/45/2023-24 |
| परिपत्रक दिनांक | 21.11.2023 |
| विषय | राज्यातील प्राथमिक व माध्यमिक शाळांमधील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक सहली आयोजित करण्यास परवानगी देण्याबाबत स्पष्टीकरण |
| महत्त्वाचा संदर्भ | 14.11.2022 रोजीचे शैक्षणिक सहलीसंबंधी परिपत्रक |
21.11.2023 च्या परिपत्रकात 14.11.2022 च्या आदेशाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. काही शाळांनी राज्याबाहेर शैक्षणिक सहल आयोजित करण्यासंदर्भात मार्गदर्शन मागितले होते. त्यानंतर आयुक्त कार्यालयाने याबाबत स्पष्टीकरण दिले.
2. 2023 च्या परिपत्रकातील महत्त्वाचे स्पष्टीकरण
14.11.2022 च्या मूळ आदेशात शैक्षणिक सहलींसाठी अटी निश्चित करण्यात आल्या होत्या. मात्र राज्याबाहेरील सहलींबाबत स्पष्ट निर्देश नसल्याने काही शाळांकडून मार्गदर्शन मागविण्यात आले.
या स्पष्टीकरणात 14.11.2022 च्या परिपत्रकातील अटी कायम ठेवण्यात आल्या आहेत. तसेच त्या आदेशातील अट क्रमांक 8 सोबत भारतीय रेल्वेच्या गाड्यांमधूनही शैक्षणिक सहल आयोजित करता येईल, असे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
3. शैक्षणिक सहलीसाठी 14.11.2022 च्या आदेशातील महत्त्वाच्या अटी
2023 च्या स्पष्टीकरणात्मक परिपत्रकानुसार, 2022 च्या आदेशातील उर्वरित अटी पूर्वीप्रमाणेच लागू राहतात. त्या अटींचा सोप्या मराठीत सारांश पुढीलप्रमाणे आहे.
अट 1 – सहलीचा कालावधी
शैक्षणिक सहल दरवर्षी डिसेंबर महिन्याच्या अखेरपर्यंत आयोजित करावी. डिसेंबरनंतर कोणत्याही कारणाने शैक्षणिक सहल आयोजित करू नये. त्यानंतर शैक्षणिक उपक्रमांना प्राधान्य द्यावे.
अट 2 – पालकांची संमती
ज्या विद्यार्थ्यांच्या पालकांची संमती प्राप्त झाली आहे, अशाच विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक सहलीला घेऊन जावे.
अट 3 – शैक्षणिकदृष्ट्या उपयुक्त ठिकाणांची निवड
सहल ही खऱ्या अर्थाने शैक्षणिक सहल असावी. विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाला पूरक ठरतील अशी ठिकाणे सहलीसाठी निवडावीत.
अट 4 – खासगी शाळांची मान्यता
शैक्षणिक सहल आयोजित करणाऱ्या खासगी शाळांनी संबंधित शैक्षणिक वर्षासाठी शाळेची मान्यता नूतनीकरण केलेली असणे आवश्यक आहे.
अट 5 – शाळेच्या कामकाजाच्या दिवसांबाबत
शाळेच्या नियमित कामकाजाच्या दिवशी सहल आयोजित केल्यास, पुढील काळात सुट्टीच्या दिवशी किंवा रविवारी शाळा भरवून शैक्षणिक कामकाजातील झालेली तूट भरून काढण्याची सूचना आदेशात आहे.
अट 6 – विभागाकडून आर्थिक किंवा इतर सुविधा
शैक्षणिक सहलीसाठी शिक्षण विभागाकडून कोणतीही सुविधा उपलब्ध करून दिली जाणार नाही, असे आदेशात नमूद आहे.
अट 7 – सहलीदरम्यान घडणाऱ्या अपघातांची जबाबदारी
सहलीदरम्यान कोणतीही दुर्घटना घडल्यास त्याची जबाबदारी शाळेची असेल. यासाठी शिक्षण विभाग जबाबदार राहणार नाही, असे परिपत्रकात स्पष्ट केले आहे.
अट 8 – अधिकृत वाहन व्यवस्था
शैक्षणिक सहलीसाठी कर्नाटक राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (KSRTC) किंवा कर्नाटक राज्य पर्यटन विकास महामंडळाच्या वाहनांचा वापर करावा, अशी सूचना आहे.
21.11.2023 च्या स्पष्टीकरणात्मक परिपत्रकानुसार, 14.11.2022 च्या आदेशातील अट क्रमांक 8 सोबत भारतीय रेल्वेच्या गाड्यांमधूनही शैक्षणिक सहल आयोजित करता येईल.
अट 9 – अनधिकृत खासगी वाहनांबाबत
अनधिकृत खासगी बस किंवा मिनी बसमधून कोणत्याही परिस्थितीत शैक्षणिक सहल आयोजित करू नये, असे आदेशात नमूद आहे.
अट 10 – विद्यार्थ्यांचे आरोग्य व सुरक्षितता
सहलीदरम्यान विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याला आणि सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे. रस्ते सुरक्षेशी संबंधित उपाययोजनांचे काटेकोर पालन करावे.
अट 11 – विद्यार्थिनींचे पर्यवेक्षण
सहलीला जाणाऱ्या विद्यार्थिनींच्या देखरेखीची जबाबदारी सहलीसाठी नियुक्त केलेल्या महिला शिक्षकांनी अनिवार्यपणे पार पाडावी, अशी सूचना आदेशात आहे.
4. शैक्षणिक सहलीपूर्वी करावयाचे नियोजन
शासनाच्या अटींचे पालन करण्यासाठी सहलीचे नियोजन आधीपासून करणे आवश्यक आहे. खालील मुद्दे हे शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांसाठी उपयुक्त नियोजन मार्गदर्शन आहे. यातील प्रत्येक बाब स्वतंत्र शासननिर्धारित फॉर्म किंवा अतिरिक्त नियम आहे, असा अर्थ घेऊ नये.
- सहलीचा शैक्षणिक उद्देश निश्चित करावा.
- विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाला पूरक असणारी ठिकाणे निवडावीत.
- सहलीचा संभाव्य दिनांक आणि कालावधी निश्चित करावा.
- पालकांची लेखी संमती प्राप्त करावी.
- सहलीला जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांची यादी तयार ठेवावी.
- वाहन व्यवस्थेबाबत अधिकृत संस्थेशी संपर्क साधावा.
- संबंधित क्षेत्र शिक्षणाधिकाऱ्यांकडून आवश्यक परवानगी घ्यावी.
- शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांची माहिती विभागाला सादर करून मान्यता प्राप्त करावी.
- विद्यार्थ्यांच्या आरोग्य आणि सुरक्षिततेसाठी योग्य नियोजन करावे.
5. विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता – शिक्षकांनी लक्षात ठेवावयाच्या बाबी
शैक्षणिक सहलीदरम्यान विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता ही अत्यंत महत्त्वाची जबाबदारी आहे. मूळ आदेशात विद्यार्थ्यांचे आरोग्य, सुरक्षितता आणि रस्ते सुरक्षा उपायांचे काटेकोर पालन करण्यावर भर दिला आहे.
- विद्यार्थ्यांना सहलीपूर्वी आवश्यक सूचना द्याव्यात.
- विद्यार्थ्यांची उपस्थिती आणि गटानुसार देखरेख ठेवावी.
- वाहनात चढताना आणि उतरताना विद्यार्थ्यांकडे लक्ष द्यावे.
- रस्ते सुरक्षेच्या नियमांचे पालन करावे.
- विद्यार्थ्यांना एकटे किंवा देखरेखीशिवाय सोडू नये.
- विद्यार्थिनींच्या पर्यवेक्षणासाठी महिला शिक्षकांची नियुक्ती करावी.
- विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यविषयक गरजांचा विचार करून नियोजन करावे.
वरीलपैकी काही बाबी या सुरक्षित नियोजनासाठी दिलेल्या सर्वसाधारण सूचना आहेत. शासन परिपत्रकात स्वतंत्रपणे नमूद केलेल्या अटींची जागा त्या घेत नाहीत.
6. पालकांची संमती आणि वैद्यकीय बाबी
14.11.2022 च्या आदेशानुसार पालकांची संमती प्राप्त झालेल्या विद्यार्थ्यांनाच शैक्षणिक सहलीला घेऊन जाण्याची अट आहे. त्यामुळे पालकांचे संमतीपत्र व्यवस्थित जमा करणे महत्त्वाचे आहे.
या लेखात मराठी आणि कन्नड भाषेतील पालक संमतीपत्रांच्या डाउनलोड लिंक्स दिल्या आहेत. तसेच वैद्याधिकाऱ्यांचे संमतीपत्र या नावाने उपलब्ध दस्तऐवजाची लिंकही दिली आहे.
7. BEO परवानगी आणि संबंधित अधिकाऱ्यांची भूमिका
21.11.2023 च्या स्पष्टीकरणात्मक परिपत्रकात शैक्षणिक सहलीसाठी 14.11.2022 च्या आदेशातील अटींच्या अधीन राहून संबंधित क्षेत्र शिक्षणाधिकाऱ्यांना (Block Education Officer – BEO) परवानगी देण्याचे निर्देश आहेत.
परवानगी दिल्याची माहिती संबंधित जिल्ह्याच्या उपसंचालकांना (DDPI) देण्याबाबतही परिपत्रकात नमूद आहे. तसेच शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांची माहिती विभागाला सादर करून मान्यता प्राप्त करण्याची सूचना मूळ आदेशात आहे.
- संबंधित BEO कडून सहलीसाठी परवानगी घ्यावी.
- परिपत्रकातील सर्व अटींचे पालन करावे.
- शिक्षक व विद्यार्थ्यांची माहिती विभागाला द्यावी.
- परवानगीसंबंधी माहिती संबंधित DDPI यांना देण्याची तरतूद लक्षात घ्यावी.
8. वाहन व्यवस्था आणि KSRTC दरपत्रक
14.11.2022 च्या आदेशात शैक्षणिक सहलीसाठी KSRTC किंवा कर्नाटक राज्य पर्यटन विकास महामंडळाच्या वाहनांचा वापर करण्याची सूचना आहे. अनधिकृत खासगी बस किंवा मिनी बसमधून सहल आयोजित करण्यास मनाई नमूद आहे.
21.11.2023 च्या स्पष्टीकरणात भारतीय रेल्वेच्या गाड्यांमधूनही शैक्षणिक सहल आयोजित करता येईल, असे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
या लेखाच्या डाउनलोड विभागात 01.08.2023 आणि 01.12.2022 दिनांकांची KSRTC दरपत्रके उपलब्ध करून दिली आहेत. ही जुनी कागदपत्रे आहेत. त्यातील दर आजही लागू आहेत, असे समजू नये. प्रत्यक्ष सहलीसाठी वाहन आरक्षण किंवा भाडे निश्चित करताना संबंधित परिवहन संस्थेकडून अद्ययावत दर आणि अटी तपासाव्यात.
9. सहलीचा जमा-खर्च आणि आर्थिक नोंदी
सहल नियोजन करताना जमा होणारी रक्कम आणि होणारा खर्च यांची स्पष्ट नोंद ठेवणे शाळेच्या व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त आहे. दिलेल्या कागदपत्रांच्या यादीत सहल जमा-खर्च या नावाने स्वतंत्र नमुना उपलब्ध आहे.
हा नमुना वापरून सहलीशी संबंधित जमा-खर्चाची नोंद व्यवस्थित ठेवता येईल. मात्र उपलब्ध परिपत्रकात विशिष्ट लेखा नमुना, खर्च मर्यादा किंवा स्वतंत्र आर्थिक प्रक्रिया स्पष्टपणे नमूद केलेली नाही. त्यामुळे नमुन्यातील माहिती आणि संबंधित विभागाच्या सूचनांनुसार नोंदी ठेवाव्यात.
10. शैक्षणिक सहलीसाठी आवश्यक कागदपत्रे – DOWNLOAD
शैक्षणिक सहलीचे नियोजन करताना शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांना उपयोगी पडतील अशी विविध कागदपत्रे खाली दिली आहेत. प्रत्येक दस्तऐवजाच्या नावासमोरील DOWNLOAD लिंकवर क्लिक करून संबंधित फाईल उघडा.
| अ.क्र. | कागदपत्राचे नाव | डाउनलोड |
|---|---|---|
| 1 | सहल आदेश 2023-24 | DOWNLOAD |
| 2 | सहल आदेश 2022 | DOWNLOAD |
| 3 | CHECK LIST FOR PERMISSION | DOWNLOAD |
| 4 | STUDENTS’ LIST | DOWNLOAD |
| 5 | पालकांचे संमती पत्र (मराठी) | DOWNLOAD |
| 6 | पालकांचे संमती पत्र (कन्नड) | DOWNLOAD |
| 7 | BEO संमती पत्र (कन्नड) | DOWNLOAD |
| 8 | वैद्याधिकाऱ्यांचे संमती पत्र (कन्नड) | DOWNLOAD |
| 9 | KSRTC दर पट्टी व इतर माहिती 01.08.2023 | DOWNLOAD |
| 10 | KSRTC दर पट्टी 01.12.2022 | DOWNLOAD |
| 11 | सहल जमा-खर्च | DOWNLOAD |
11. शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
- सहल आयोजित करण्यापूर्वी 14.11.2022 चा मूळ आदेश आणि 21.11.2023 चे स्पष्टीकरण वाचावे.
- सहलीचे नियोजन डिसेंबर महिन्याच्या अखेरपर्यंत पूर्ण करावे.
- पालकांची संमती मिळालेल्या विद्यार्थ्यांनाच सहलीला घेऊन जावे.
- विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाला पूरक ठिकाणांची निवड करावी.
- संबंधित BEO कडून परवानगी घ्यावी.
- वाहन व्यवस्था करताना आदेशातील अटींचे पालन करावे.
- विद्यार्थ्यांचे आरोग्य, सुरक्षितता आणि रस्ते सुरक्षा यांना प्राधान्य द्यावे.
- विद्यार्थिनींच्या देखरेखीसाठी महिला शिक्षकांची नियुक्ती करावी.
- सहल खर्चाच्या नोंदी व्यवस्थित ठेवाव्यात.
- जुन्या KSRTC दरपत्रकांऐवजी प्रत्यक्ष वापरासाठी अद्ययावत दर तपासावेत.
12. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
शालेय शिक्षण विभागाच्या आयुक्त कार्यालयाचे स्पष्टीकरणात्मक परिपत्रक 21.11.2023 रोजी जारी करण्यात आले आहे.
होय. 21.11.2023 च्या स्पष्टीकरणानुसार देशभर शैक्षणिक सहल आयोजित करता येते. मात्र 14.11.2022 च्या आदेशातील अटींचे पालन करून संबंधित BEO कडून परवानगी घेणे आवश्यक आहे.
14.11.2022 च्या आदेशानुसार शैक्षणिक सहल डिसेंबर महिन्याच्या अखेरपर्यंत आयोजित करावी. त्यानंतर सहल आयोजित करू नये.
होय. पालकांची संमती प्राप्त झालेल्या विद्यार्थ्यांनाच शैक्षणिक सहलीला घेऊन जाण्याची अट मूळ आदेशात आहे.
मूळ आदेशात KSRTC किंवा कर्नाटक राज्य पर्यटन विकास महामंडळाच्या वाहनांचा वापर करण्याची सूचना आहे. 2023 च्या स्पष्टीकरणानुसार भारतीय रेल्वेच्या गाड्यांमधूनही सहल आयोजित करता येते.
अनधिकृत खासगी बस किंवा मिनी बसमधून शैक्षणिक सहल आयोजित करू नये, असे मूळ आदेशात नमूद आहे.
संबंधित क्षेत्र शिक्षणाधिकारी (BEO) यांच्याकडून परवानगी घेण्याचे निर्देश 21.11.2023 च्या परिपत्रकात आहेत.
या लेखातील KSRTC दरपत्रके 01.08.2023 आणि 01.12.2022 दिनांकांची आहेत. ती जुनी कागदपत्रे असल्याने आजचे लागू दर समजू नयेत. अद्ययावत दर संबंधित परिवहन संस्थेकडून तपासावेत.
14.11.2022 च्या आदेशानुसार सहलीसाठी शिक्षण विभागाकडून कोणतीही सुविधा दिली जाणार नाही, असे नमूद आहे.
सहलीसाठी नियुक्त केलेल्या महिला शिक्षकांनी विद्यार्थिनींचे पर्यवेक्षण करणे आवश्यक आहे, अशी सूचना मूळ आदेशात आहे.
13. निष्कर्ष
शैक्षणिक सहल ही विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी उपयुक्त असली तरी तिचे आयोजन शासनाच्या सूचनांचे पालन करूनच करणे आवश्यक आहे. 21.11.2023 च्या परिपत्रकाने देशभर शैक्षणिक सहली आयोजित करण्याबाबत स्पष्टीकरण दिले आहे. त्याचवेळी 14.11.2022 च्या आदेशातील सुरक्षितता, पालक संमती, वाहन व्यवस्था आणि इतर अटी कायम ठेवल्या आहेत.
त्यामुळे मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांनी सहलीचे नियोजन करण्यापूर्वी दोन्ही परिपत्रके काळजीपूर्वक वाचावीत आणि संबंधित BEO कार्यालयाकडून आवश्यक मार्गदर्शन व परवानगी घ्यावी. या लेखातील डाउनलोड विभागातून सहलीसाठी उपयुक्त कागदपत्रे मिळवता येतील.
हा लेख उपलब्ध शासन परिपत्रकाच्या आधारे माहिती सुलभ करण्यासाठी तयार केला आहे. अंतिम निर्णय आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसाठी मूळ शासन परिपत्रक तसेच संबंधित शिक्षण विभागाच्या अद्ययावत सूचनांचा आधार घ्यावा.

