संविधान दिन विशेष: मराठी भाषणे
ज्या भूमीत विविधतेचे रंग फुलतात, ज्या भूमीत अनेक भाषा, धर्म आणि संस्कृती एकाच आकाशाखाली नांदतात, त्या भारतभूमीला एकतेच्या सूत्रात बांधणारा महान ग्रंथ म्हणजे आपले भारतीय संविधान!
येथे 26 नोव्हेंबर संविधान दिनानिमित्त शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी 8 अतिशय प्रभावी, अलंकारिक आणि काव्यमय भाषणे दिली आहेत. तुम्ही प्रत्येक भाषण स्वतंत्रपणे PDF स्वरूपात प्रिंट किंवा जतन करू शकता.
भाषणांची अनुक्रमणिका
- 1. संविधान दिनानिमित्त 1 मिनिटाचे भाषण (इयत्ता 1 ली ते 4 थी)
- 2. संविधान दिनानिमित्त 2 मिनिटांचे भाषण (इयत्ता 5 वी ते 7 वी)
- 3. विद्यार्थ्यांसाठी प्रभावी संविधान दिन भाषण (इयत्ता 8 वी ते 10 वी)
- 4. संविधान दिनानिमित्त 3 मिनिटांचे भाषण (मोठे)
- 5. संविधान दिनानिमित्त 5 मिनिटांचे सविस्तर भाषण
- 6. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भारतीय संविधान
- 7. संविधानाची उद्देशिका आणि भारतीय लोकशाही
- 8. शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि प्रमुख पाहुण्यांसाठी विशेष भाषण
1. संविधान दिनानिमित्त 1 मिनिटाचे भाषण
आदरणीय गुरुजन आणि माझ्या मित्र-मैत्रिणींनो,
आज 26 नोव्हेंबर. आजच्या या शुभ दिवशी आपण सर्वजण आपला ‘संविधान दिन’ साजरा करण्यासाठी इथे जमलो आहोत.
संविधान म्हणजे काय? तर संविधान म्हणजे आपला देश कसा चालवायचा, याचे नियम सांगणारे एक खूप मोठे आणि महत्त्वाचे पुस्तक! हे पुस्तक 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी आपल्या देशाने स्वीकारले. हे सुंदर पुस्तक तयार करण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी खूप कष्ट घेतले.
आपल्या संविधानामुळेच आपल्याला शाळेत शिकायला मिळते, मोकळेपणाने खेळायला मिळते आणि आनंदाने राहायला मिळते. म्हणून आपण नेहमी आपल्या संविधानाचा आदर केला पाहिजे आणि एक चांगला विद्यार्थी बनले पाहिजे.
छोटासा मी नागरिक देशाचा,
अभिमान मला माझ्या संविधानाचा!
सर्वांना संविधान दिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा. जय हिंद!
2. संविधान दिनानिमित्त 2 मिनिटांचे भाषण
सन्मानीय व्यासपीठ, आदरणीय शिक्षकवर्ग आणि माझ्या विद्यार्थी मित्रांनो,
हक्कांची जाणीव देणारा, कर्तव्यांची दिशा दाखवणारा आणि न्यायाचा मार्ग प्रशस्त करणारा महामंत्र म्हणजे आपले ‘भारतीय संविधान’. आज 26 नोव्हेंबर रोजी आपण सर्वजण हाच संविधान दिन साजरा करत आहोत.
मित्रांनो, 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने या महान ग्रंथाला मान्यता दिली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. त्यांच्या दूरदृष्टीतून आणि संविधान सभेतील सर्व विद्वानांच्या प्रयत्नातून आपल्याला हे संविधान मिळाले. न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या चार खांबांवर आपल्या देशाची इमारत उभी आहे.
समतेचा हा दिवा अखंड जळू दे,
संविधानाचा खरा अर्थ मनामनात रुळू दे.
ज्ञानाच्या प्रकाशाने देश सारा उजळू दे,
भारतीय लोकशाहीचे मूल्य जगात बळकट होऊ दे!
हे संविधान केवळ कायदे सांगत नाही, तर ते आपल्याला सर्वांशी प्रेमाने वागायला शिकवते. चला, आज या दिनी आपण संविधानाचा आदर करून देशाचे आदर्श नागरिक बनण्याची प्रतिज्ञा करूया. जय भारत!
3. विद्यार्थ्यांसाठी प्रभावी संविधान दिन भाषण
आदरणीय मुख्याध्यापक, पूज्य गुरुजन आणि माझ्या तरुण मित्रांनो,
“ज्या देशाचा पाया संविधानाच्या दगडांवर नव्हे, तर समतेच्या आणि न्यायाच्या विचारांवर रचला जातो, तो देश कधीच कमकुवत होत नाही.” याच विचाराची आठवण करून देणारा आजचा दिवस म्हणजे 26 नोव्हेंबर – राष्ट्रीय संविधान दिन.
आपल्याला स्वातंत्र्य मिळाले, पण त्या स्वातंत्र्याला योग्य दिशा मिळाली ती 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखालील मसुदा समितीने भारताला असे संविधान दिले, ज्याने समाजातील शेवटच्या माणसालाही सन्मानाने जगण्याचा हक्क मिळवून दिला. हे संविधान म्हणजे अनेक जाती, धर्म आणि भाषा असणाऱ्या 140 कोटी भारतीयांना एकत्र बांधून ठेवणारा एक मजबूत धागा आहे.
अनेक रंगांची इथे फुलांची बाग,
एकात्मतेची पेटवूया मनात आग.
कर्तव्यांची जाणीव आणि हक्कांची ढाल,
संविधानानेच घडवला भारताचा उषःकाल!
तरुण मित्रांनो, आज समाजात अनेक आव्हाने आहेत. पण संविधानाने दिलेली ‘राष्ट्रीय एकात्मता’ ही आपली खरी ताकद आहे. केवळ अधिकारांची मागणी न करता, आपण आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडले, तरच आपण संविधानाचा खरा आदर केला असे म्हणता येईल. जय हिंद, जय संविधान!
4. संविधान दिनानिमित्त 3 मिनिटांचे भाषण
सन्मानीय अध्यक्ष, प्रमुख पाहुणे आणि उपस्थित रसिक श्रोतेहो,
काळ्याकुट्ट अंधारात मार्ग दाखवणाऱ्या दीपस्तंभासारखे आपले संविधान आहे. आज 26 नोव्हेंबर रोजी आपण कृतज्ञतेने हा संविधान दिन साजरा करत आहोत. हा दिवस म्हणजे भारतीय लोकशाहीचा आत्मा आहे.
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी जेव्हा भारतीय संविधान सभेने या ग्रंथाचा स्वीकार केला, तेव्हा त्यांनी एका नव्या पर्वाची सुरुवात केली. 2 वर्षे, 11 महिने आणि 18 दिवसांच्या अखंड तपश्चर्येनंतर हा ग्रंथ तयार झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून जी महत्त्वाची भूमिका बजावली, ती इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरलेली आहे. पण त्याचवेळी, हे संविधान म्हणजे संविधान सभेतील सर्व सदस्यांच्या सामूहिक ज्ञानाचे आणि कष्टाचे फळ आहे, हे आपण विसरता कामा नये.
आपल्या संविधानात मूलभूत अधिकारांसोबतच मूलभूत कर्तव्यांचाही समावेश आहे. न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये केवळ पुस्तकात राहू न देता, ती आपल्या आचरणात आणणे ही काळाची गरज आहे.
नकोत भेदाभेदाच्या भिंती, नकोत जातीपातीचे रंग,
संविधानाच्या छत्राखाली, होऊ आपण सारे दंग.
न्यायाचा दीप उजळू दे, समतेचा सुगंध दरवळू दे,
बंधुतेच्या धाग्यांनी, महान असा माझा भारत सजू दे!
चला, आपण संविधानाची मूल्ये जपूया आणि भारताला अधिक सामर्थ्यवान बनवूया. धन्यवाद!
5. संविधान दिनानिमित्त 5 मिनिटांचे सविस्तर भाषण
आदरणीय अध्यक्ष महाशय, व्यासपीठावरील मान्यवर आणि माझ्या देशबांधवांनो,
भारत ही केवळ एक भौगोलिक जमीन नाही, तर ती एक विचारसरणी आहे. आणि या विचारसरणीला बांधून ठेवणारा सर्वोच्च कायदा म्हणजे ‘भारतीय संविधान’. आज 26 नोव्हेंबर, संविधान दिनानिमित्त मी माझे विचार मांडत आहे.
26 नोव्हेंबर 1949 हा तो ऐतिहासिक दिवस आहे, जेव्हा स्वतंत्र भारताने स्वतःसाठी तयार केलेले संविधान अधिकृतपणे अंगीकृत केले आणि 26 जानेवारी 1950 पासून ते प्रत्यक्ष अंमलात आले. 2015 सालापासून आपण 26 नोव्हेंबर हा दिवस विशेषत्वाने ‘संविधान दिन’ म्हणून साजरा करतो.
आपल्या संविधानाची उद्देशिका (Preamble) “आम्ही भारताचे लोक…” या शब्दांनी सुरू होते. यातच भारताच्या लोकशाहीची खरी ताकद दडली आहे. उद्देशिकेने देशाला सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक म्हणून घोषित केले आहे. हे संविधान लिहिण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारख्या प्रज्ञासूर्याने जगातील अनेक संविधानांचा अभ्यास करून, भारतीय मातीला साजेसे रूप दिले. त्यांच्या मसुदा समितीच्या कामाला संविधान सभेतील सर्वच सदस्यांची मजबूत साथ मिळाली.
आज आपण पाहतो की जगभरात अनेक देशांमध्ये हुकूमशाही आली, पण भारतात लोकशाहीची पाळेमुळे घट्ट रोवली गेली आहेत. याचे कारण आपले संविधान. या संविधानाने गरीब-श्रीमंत, स्त्री-पुरुष असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच रांगेत उभे केले. ‘एक व्यक्ती, एक मूल्य’ हा संविधानाचा गाभा आहे.
कुणी शोषक नसे इथे, नसे कुणी लाचार,
संविधानाने दिला आम्हा, जगण्याचा अधिकार.
लोकशाहीचा रथ हा, कर्तव्याने हाकूया,
उद्याच्या या भारताला, अधिक सुंदर बनवूया!
आजच्या या शुभदिनी, आपण प्रतिज्ञा करूया की आपण आपल्या अधिकारांसोबतच आपल्या कर्तव्यांचेही काटेकोर पालन करू. देशाच्या एकात्मतेला तडा जाईल असे कोणतेही कृत्य आपण करणार नाही. संविधानाचा विजय असो, भारताचा विजय असो! जय हिंद!
6. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भारतीय संविधान
आदरणीय व्यासपीठ आणि रसिक श्रोतेहो,
भारतीय संविधानाचा विचार करताना एक नाव प्रकर्षाने डोळ्यांसमोर उभे राहते, ते म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. आज 26 नोव्हेंबर, संविधान दिनाच्या निमित्ताने मी ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भारतीय संविधान’ या विषयावर माझे विचार मांडत आहे.
29 ऑगस्ट 1947 रोजी जेव्हा मसुदा समितीची स्थापना झाली, तेव्हा तिचे अध्यक्षपद डॉ. आंबेडकरांकडे सोपवण्यात आले. आजारी असतानाही, रात्रंदिवस एक करून त्यांनी संविधानाचा मसुदा तयार केला. संविधानात दडलेली सामाजिक न्यायाची भूमिका ही बाबासाहेबांच्या वैयक्तिक संघर्षातून आणि चिंतनातून आली होती. अस्पृश्यता नष्ट करणे, स्त्रियांना समान हक्क देणे आणि कामगारांच्या हिताचे रक्षण करणे या तरतुदी संविधानात समाविष्ट करताना त्यांची दूरदृष्टी दिसून येते.
मात्र, स्वतः डॉ. आंबेडकरांनी अत्यंत नम्रपणे नमूद केले होते की, हे संविधान तयार करण्यात संपूर्ण संविधान सभेचे, अनेक समित्यांचे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांचे मोठे योगदान आहे. त्यांनी लोकशाहीला केवळ राजकीय न ठेवता ती ‘सामाजिक लोकशाही’ बनवण्याचा आग्रह धरला.
ज्ञानसूर्याची प्रतिभा अन त्यागाची ती साक्ष,
संविधान हे भारताचे, गरिबांचे संरक्षक.
भीमरावांच्या लेखणीने लिहिला नवा इतिहास,
लोकशाहीच्या मंदिरात, समतेचा निवास!
बाबासाहेबांचे हे विचार आपण विसरता कामा नये. संविधानाची पुस्तके केवळ कपाटात न ठेवता ती आपल्या हृदयात कोरली पाहिजेत. धन्यवाद. जय भारत!
7. संविधानाची उद्देशिका आणि भारतीय लोकशाही
सन्मानीय अतिथी आणि माझ्या देशबांधवांनो,
जसे एखाद्या सुंदर महालाचे सौंदर्य त्याच्या प्रवेशद्वारात दडलेले असते, तसेच भारतीय संविधानाचे संपूर्ण सार त्याच्या ‘उद्देशिकेत’ (Preamble) दडलेले आहे. आज संविधान दिनानिमित्त या उद्देशिकेचे महत्त्व समजून घेणे गरजेचे आहे.
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी आपण जी उद्देशिका स्वीकारली, ती केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नाही, तर ती 140 कोटी भारतीयांची स्पंदने आहेत. ‘आम्ही भारताचे लोक’ या शब्दांनी सुरू होणारी उद्देशिका हे स्पष्ट करते की या देशातील खरी सत्ता जनतेच्या हातात आहे. न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही चार मूल्ये म्हणजे भारतीय लोकशाहीचे चार आधारस्तंभ आहेत.
जर न्याय नसेल तर स्वातंत्र्य टिकत नाही, आणि समता नसेल तर बंधुता निर्माण होत नाही. आज आपण तरुण पिढीने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, जर उद्देशिकेतील मूल्ये आपण आचरणात आणली नाहीत, तर लोकशाहीचा केवळ सांगाडा उरेल.
उद्देशिका ही संविधानाची, भारताचा अभिमान,
लोकशाहीच्या या वेलीला, तिनेच दिले प्राण.
बंधुतेच्या या प्रवासात, राहू आपण एक,
संविधानाचा मार्ग हाच, भारताचा विवेक!
चला तर मग, या उद्देशिकेतील शब्दांना आपल्या कृतीतून जिवंत करूया. संविधानाचा मान राखूया. धन्यवाद!
8. शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि प्रमुख पाहुण्यांसाठी विशेष भाषण
व्यासपीठावरील सर्व मान्यवर अतिथी, माझे सहकारी शिक्षक वृंद आणि देशाचे उद्याचे भविष्य असणाऱ्या माझ्या प्रिय विद्यार्थ्यांनो,
शिक्षण आणि संविधान यांचा अत्यंत जवळचा संबंध आहे. शिक्षण डोळे उघडते, तर संविधान त्या उघड्या डोळ्यांना जगण्याची दिशा देते. आज 26 नोव्हेंबर रोजी आपण ‘संविधान दिन’ साजरा करत असताना, एका शिक्षण संस्थेत त्याचे स्मरण करणे हे अत्यंत संयुक्तिक ठरते.
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी आपल्या संविधान सभेने ज्या ग्रंथाला मान्यता दिली, तो ग्रंथ केवळ एक राजकीय दस्तऐवज नाही, तर तो एक सामाजिक क्रांतीचा जाहीरनामा आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारख्या महामानवाने आणि त्यांच्या सहकारी प्रज्ञावंतांनी जे संविधान लिहिले, त्याचा मूळ उद्देश समाजातील शेवटच्या माणसाच्या डोळ्यातील अश्रू पुसणे हा होता. एक शिक्षक म्हणून मला नेहमी असे वाटते की, आपण विद्यार्थ्यांना विज्ञानाचे नियम शिकवतो, गणिताची सूत्रे शिकवतो, पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे आहे त्यांना संविधानाची मूल्ये शिकवणे.
विद्यार्थी मित्रांनो, जेव्हा तुम्ही वर्गात एकमेकांशी मैत्री करता, तेव्हा तुम्ही संविधानातील ‘बंधुता’ जगत असता. जेव्हा तुम्ही सर्वांना समान वागणूक देता, तेव्हा तुम्ही ‘समता’ जपत असता. संविधानाने दिलेल्या स्वातंत्र्याचा अर्थ स्वैराचार नव्हे, तर जबाबदारीने वागणे हा आहे. आपण अधिकारांसाठी जेवढे आग्रही असतो, तेवढेच कर्तव्यांप्रती कटिबद्ध असणे आज काळाची गरज आहे.
शिक्षणाच्या मंदिरातून, मूल्ये ही रुजवूया,
संविधानाच्या विचारांनी, नवा समाज घडवूया.
समतेचा विचार आणि कर्तव्याची आस,
हाच ठरेल उद्याच्या, प्रगत भारताचा श्वास!
आजच्या या मंगल दिनी आपण सर्वजण संकल्प करूया की, संविधानाची मूल्ये आपण पुस्तकातून काढून आपल्या आचरणात आणू. एक प्रगल्भ, एकसंध आणि शक्तिशाली भारत घडवण्याची जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे. सर्वांना संविधान दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा. जय हिंद!

