JNVST 2027 – EVS सराव प्रश्नपेढी
सामाजिक परिसर : विविध प्रदेश
इयत्ता 5 वीएकूण 45 प्रश्नप्रत्येक प्रश्न 1 गुणघटकाची थोडक्यात माहिती
भारत हा विविध भूप्रदेशांनी बनलेला देश आहे. येथे हिमालयासारखे उंच पर्वत, सुपीक मैदाने, दख्खनचे पठार, थारसारखे वाळवंट, समुद्रकिनारे आणि बेटे आढळतात. प्रत्येक प्रदेशाचे हवामान, जमीन, पाणी, वनस्पती आणि प्राणी वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे तेथील लोकांची घरे, कपडे, अन्न आणि व्यवसाय यांमध्येही फरक दिसतो. या प्रश्नपेढीत आपण हे फरक सोप्या उदाहरणांमधून समजून घेऊ.
उंच पर्वत, उतार आणि अनेक ठिकाणी थंड हवामान.
तुलनेने सपाट जमीन आणि अनेक ठिकाणी सुपीक माती.
कमी पाऊस, वाळूचे ढिगारे आणि पाणी जपण्याची गरज.
समुद्र, मासेमारी, बंदरे आणि काही ठिकाणी नारळाची झाडे.
उंचावरचा तुलनेने सपाट भूभाग आणि काही भागांत खनिज संपत्ती.
सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेला जमिनीचा भाग.
सूचना-
वरील प्रश्न संबंधित घटकाचा अभ्यास व सामान्य ज्ञानाचा सराव करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांचे प्रतिनिधित्व करतात, अशी हमी नाही.
बहुपर्यायी प्रश्न – उत्तर पहा
प्रत्येक प्रश्न आधी स्वतः सोडवा. नंतर त्या प्रश्नाखालील “उत्तर पहा” बटण दाबा. योग्य उत्तर आणि स्पष्टीकरण वाचा.
प्रश्न 1. भारतामध्ये कोणकोणते प्रमुख भूप्रदेश आढळतात?
योग्य उत्तर: ब. पर्वत, मैदाने, पठारे, वाळवंट, किनारी प्रदेश व बेटे
स्पष्टीकरण: भारतामध्ये अनेक प्रकारचे भूप्रदेश आहेत. त्यामुळे हवामान, वनस्पती, प्राणी आणि लोकांचे जीवनही वेगवेगळे असते.
प्रश्न 2. हिमालय पर्वतरांग भारताच्या कोणत्या भागात आहे?
योग्य उत्तर: ब. उत्तर
स्पष्टीकरण: हिमालय भारताच्या उत्तरेकडील भागात पसरलेला आहे.
प्रश्न 3. पर्वतीय प्रदेशात हवामान सामान्यतः कसे असते?
योग्य उत्तर: ब. अनेक ठिकाणी थंड
स्पष्टीकरण: उंची वाढत गेल्यास तापमान सामान्यतः कमी होते. त्यामुळे उंच पर्वतीय भागात थंडी असते.
प्रश्न 4. मैदानी प्रदेशाची जमीन साधारणपणे कशी असते?
योग्य उत्तर: ब. बहुतेक सपाट
स्पष्टीकरण: मैदानी प्रदेश तुलनेने सपाट असतो आणि अनेक ठिकाणी शेतीसाठी अनुकूल असतो.
प्रश्न 5. गंगा नदीच्या गाळामुळे कोणता प्रदेश सुपीक झाला आहे?
योग्य उत्तर: अ. उत्तर भारतीय मैदाने
स्पष्टीकरण: नद्या वाहून आणलेला बारीक गाळ मैदानात साचतो. त्यामुळे अनेक मैदानी भागातील जमीन सुपीक बनते.
प्रश्न 6. थार वाळवंट भारतातील कोणत्या राज्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे?
योग्य उत्तर: अ. राजस्थान
स्पष्टीकरण: थार वाळवंटाचा मोठा भाग राजस्थानमध्ये आहे. येथे पाऊस कमी पडतो.
प्रश्न 7. वाळवंटी प्रदेशात कोणती गोष्ट विशेष महत्त्वाची असते?
योग्य उत्तर: अ. पाण्याची बचत
स्पष्टीकरण: पाऊस कमी असल्यामुळे वाळवंटी भागात पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आवश्यक असते.
प्रश्न 8. समुद्रकिनाऱ्याजवळ राहणाऱ्या अनेक लोकांचा पारंपरिक व्यवसाय कोणता?
योग्य उत्तर: अ. मासेमारी
स्पष्टीकरण: समुद्रकिनारी मासे मिळत असल्यामुळे मासेमारी हा अनेक कुटुंबांचा व्यवसाय असतो.
प्रश्न 9. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याजवळ कोणता समुद्र आहे?
योग्य उत्तर: अ. अरबी समुद्र
स्पष्टीकरण: भारताच्या पश्चिमेला अरबी समुद्र आहे.
प्रश्न 10. भारताच्या पूर्व किनाऱ्याजवळ कोणती खाडी आहे?
योग्य उत्तर: अ. बंगालचा उपसागर
स्पष्टीकरण: भारताच्या पूर्वेला बंगालचा उपसागर आहे.
प्रश्न 11. पठार म्हणजे साधारणपणे कोणता भूभाग?
योग्य उत्तर: अ. उंचावरचा तुलनेने सपाट भूभाग
स्पष्टीकरण: पठार हा आजूबाजूच्या प्रदेशापेक्षा उंच असलेला आणि वरून तुलनेने सपाट भूभाग असतो.
प्रश्न 12. दख्खनचे पठार भारताच्या कोणत्या भागात आहे?
योग्य उत्तर: अ. दक्षिण भारतात
स्पष्टीकरण: दख्खनचे पठार भारताच्या दक्षिणेकडील द्वीपकल्पीय भागात पसरलेले आहे.
प्रश्न 13. पठारी प्रदेशात कोणती नैसर्गिक संपत्ती अनेक ठिकाणी आढळते?
योग्य उत्तर: अ. खनिजे
स्पष्टीकरण: पठारी भागातील खडकांमध्ये लोखंड, मँगनीज यांसारखी विविध खनिजे आढळू शकतात.
प्रश्न 14. डोंगर उतारावर पायऱ्यांसारखी शेती करण्याला काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: अ. टप्प्याटप्प्याची किंवा पायरी शेती
स्पष्टीकरण: उतारावर पायऱ्यांसारखे सपाट भाग तयार केल्याने पाणी आणि माती वाहून जाणे कमी होऊ शकते.
प्रश्न 15. पर्वतीय प्रदेशातील रस्ते अनेकदा वळणावळणाचे का असतात?
योग्य उत्तर: अ. उंच-सखल भूभागामुळे
स्पष्टीकरण: डोंगराळ भागात उंचीतील फरकामुळे रस्ते वळणावळणाने बांधले जातात.
प्रश्न 16. वाळवंटात वाढणाऱ्या वनस्पतींमध्ये कोणते वैशिष्ट्य उपयोगी ठरते?
योग्य उत्तर: अ. पाणी साठवणे किंवा कमी पाण्यात जगणे
स्पष्टीकरण: कमी पाणी उपलब्ध असताना जगण्यासाठी वाळवंटी वनस्पतींमध्ये विशेष अनुकूलता असते.
प्रश्न 17. किनारी भागात नारळाची झाडे अनेक ठिकाणी का दिसतात?
योग्य उत्तर: अ. उष्ण व दमट हवामान अनुकूल असल्यामुळे
स्पष्टीकरण: उष्ण, दमट हवामान आणि किनारी परिस्थिती नारळाच्या वाढीस अनेक ठिकाणी अनुकूल असते.
प्रश्न 18. बेट म्हणजे काय?
योग्य उत्तर: अ. सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेला भूभाग
स्पष्टीकरण: सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेल्या जमिनीच्या भागाला बेट म्हणतात.
प्रश्न 19. लक्षद्वीप बेटे कोणत्या समुद्रात आहेत?
योग्य उत्तर: अ. अरबी समुद्र
स्पष्टीकरण: लक्षद्वीप बेटसमूह भारताच्या नैऋत्येकडे अरबी समुद्रात आहे.
प्रश्न 20. अंदमान-निकोबार बेटे भारताच्या कोणत्या जलभागात आहेत?
योग्य उत्तर: अ. बंगालचा उपसागर
स्पष्टीकरण: अंदमान-निकोबार बेटसमूह बंगालच्या उपसागरात आहे.
प्रश्न 21. मैदानी प्रदेशात शेतीला मदत करणारी गोष्ट कोणती?
योग्य उत्तर: अ. सुपीक माती व पाण्याची उपलब्धता
स्पष्टीकरण: सुपीक माती, पाणी आणि तुलनेने सपाट जमीन शेतीस मदत करतात.
प्रश्न 22. नदीच्या काठाजवळ वस्ती निर्माण होण्याचे एक कारण कोणते?
योग्य उत्तर: अ. पाण्याची उपलब्धता
स्पष्टीकरण: पिणे, शेती आणि दैनंदिन कामांसाठी पाणी आवश्यक असल्यामुळे अनेक वस्ती नद्यांजवळ वाढल्या.
प्रश्न 23. पूर येण्याची शक्यता असलेल्या भागात घर बांधताना काय विचारात घ्यावे?
योग्य उत्तर: अ. पूराचा धोका व सुरक्षित उंच जागा
स्पष्टीकरण: पूरप्रवण भागात सुरक्षित जागा निवडणे आणि स्थानिक सूचना पाळणे महत्त्वाचे आहे.
प्रश्न 24. थंड प्रदेशात लोक कोणते कपडे वापरतात?
योग्य उत्तर: अ. उबदार जाड कपडे
स्पष्टीकरण: थंडीपासून शरीराचे संरक्षण करण्यासाठी लोक लोकरीचे किंवा इतर उबदार कपडे वापरतात.
प्रश्न 25. उष्ण प्रदेशात हलके सुती कपडे का उपयोगी असतात?
योग्य उत्तर: अ. घाम शोषण्यास व आराम देण्यास मदत करतात
स्पष्टीकरण: सुती कपडे घाम शोषतात आणि गरम हवामानात आरामदायी ठरतात.
प्रश्न 26. डोंगराळ भागातील घरांची छते अनेकदा उताराची का असतात?
योग्य उत्तर: अ. पाऊस किंवा बर्फ खाली घसरून जावा म्हणून
स्पष्टीकरण: उताराच्या छतावर पाऊस आणि काही भागांत बर्फ साचून राहण्याची शक्यता कमी होते.
प्रश्न 27. वाळवंटी भागात उंटाला उपयुक्त प्राणी का मानले जाते?
योग्य उत्तर: अ. कोरड्या प्रदेशात प्रवास व ओझे वाहण्यासाठी उपयोगी
स्पष्टीकरण: उंट कोरड्या प्रदेशातील प्रवास आणि मालवाहतुकीसाठी पारंपरिकपणे वापरला जातो.
प्रश्न 28. समुद्रकिनारी बंदरे का विकसित होतात?
योग्य उत्तर: अ. जहाजांद्वारे माल व प्रवासी वाहतुकीसाठी
स्पष्टीकरण: बंदरांमधून जहाजे माल आणि प्रवाशांची वाहतूक करतात.
प्रश्न 29. पर्वत अनेक नद्यांसाठी महत्त्वाचे का असतात?
योग्य उत्तर: अ. अनेक नद्यांचे उगम उंच पर्वतीय भागांत होतात
स्पष्टीकरण: हिमनद्या, पाऊस आणि झरे यांमुळे अनेक नद्यांना पर्वतीय भागांतून पाणी मिळते.
प्रश्न 30. जंगलतोड झाल्यास डोंगर उतारावर कोणता धोका वाढू शकतो?
योग्य उत्तर: अ. मातीची धूप व भूस्खलन
स्पष्टीकरण: झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात. झाडे कमी झाल्यास माती वाहून जाणे आणि भूस्खलनाचा धोका वाढू शकतो.
प्रश्न 31. मातीची धूप म्हणजे काय?
योग्य उत्तर: अ. मातीचा वरचा थर वाहून जाणे
स्पष्टीकरण: पाणी किंवा वाऱ्यामुळे मातीचा सुपीक वरचा थर वाहून जाण्यास मातीची धूप म्हणतात.
प्रश्न 32. पाऊस कमी पडणाऱ्या भागात पाणी वाचवण्याची योग्य पद्धत कोणती?
योग्य उत्तर: अ. पावसाचे पाणी साठवणे
स्पष्टीकरण: पावसाचे पाणी साठवणे आणि गरजेपुरते पाणी वापरणे पाणीटंचाई कमी करण्यास मदत करते.
प्रश्न 33. किनारी प्रदेशात समुद्राचे पाणी पिण्यासाठी थेट योग्य का नसते?
योग्य उत्तर: अ. त्यात मीठ जास्त असते
स्पष्टीकरण: समुद्राच्या पाण्यात विरघळलेले मीठ जास्त असते. ते थेट पिण्यास योग्य नसते.
प्रश्न 34. प्रदेशानुसार अन्नपदार्थ बदलण्याचे एक कारण कोणते?
योग्य उत्तर: अ. स्थानिक पिके व हवामान
स्पष्टीकरण: स्थानिक हवामान, पिके, उपलब्ध साधने आणि परंपरा यांमुळे आहारात फरक पडतो.
प्रश्न 35. प्रदेशानुसार व्यवसाय वेगळे का असू शकतात?
योग्य उत्तर: अ. नैसर्गिक साधने व परिस्थिती वेगवेगळी असते
स्पष्टीकरण: समुद्रकिनारी मासेमारी, मैदानात शेती आणि काही पठारी भागांत खाणकाम यांसारखे व्यवसाय आढळतात.
प्रश्न 36. भारताच्या उत्तरेकडील मैदानांची जमीन सुपीक होण्यास कोणती प्रक्रिया मदत करते?
योग्य उत्तर: अ. नद्यांनी आणलेला गाळ साचणे
स्पष्टीकरण: नद्या आणलेला गाळ साचल्याने अनेक मैदानी भागांत सुपीक जमीन तयार झाली आहे.
प्रश्न 37. भूप्रदेश ओळखण्यासाठी कोणते साधन उपयोगी ठरते?
योग्य उत्तर: अ. भौतिक नकाशा
स्पष्टीकरण: भौतिक नकाशावर पर्वत, मैदाने, पठारे आणि नद्या यांची स्थाने दाखवलेली असतात.
प्रश्न 38. भौतिक नकाशावर उंच पर्वतीय भाग अनेकदा कोणत्या रंगछटांनी दाखवतात?
योग्य उत्तर: अ. तपकिरी किंवा गडद रंगछटा
स्पष्टीकरण: नकाशाच्या संकेतांनुसार उंच भाग तपकिरी किंवा गडद रंगछटांनी दाखवले जाऊ शकतात. नकाशाची सूची पाहणे आवश्यक आहे.
प्रश्न 39. समुद्रकिनारी वादळाचा इशारा मिळाल्यास काय करावे?
योग्य उत्तर: अ. अधिकृत सूचना पाळून सुरक्षित ठिकाणी जावे
स्पष्टीकरण: वादळ किंवा चक्रीवादळाच्या वेळी प्रशासनाच्या सूचना पाळणे आणि सुरक्षित ठिकाणी राहणे आवश्यक आहे.
प्रश्न 40. पर्वतीय प्रदेशात शेतीसाठी सपाट जागा कमी असल्यास काय केले जाऊ शकते?
योग्य उत्तर: अ. पायऱ्यांसारखी शेती
स्पष्टीकरण: उतारांवर पायऱ्यांसारखे शेत तयार करून उपलब्ध जमिनीचा वापर करता येतो.
प्रश्न 41. मैदान, पठार आणि पर्वत यांतील मुख्य फरक कशात असतो?
योग्य उत्तर: अ. जमिनीची उंची व आकार
स्पष्टीकरण: भूप्रदेशांची उंची, उतार आणि पृष्ठभागाचा आकार वेगळा असतो.
प्रश्न 42. नैसर्गिक प्रदेशातील प्राणी त्या प्रदेशाशी जुळवून घेतात, याला काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: अ. अनुकूलन
स्पष्टीकरण: प्राणी व वनस्पती त्यांच्या परिसरातील हवामान, अन्न आणि पाण्याशी जुळवून घेण्याची वैशिष्ट्ये विकसित करतात.
प्रश्न 43. वाळूचे ढिगारे कोणत्या प्रदेशात अधिक दिसतात?
योग्य उत्तर: अ. वाळवंट
स्पष्टीकरण: वाऱ्यामुळे वाळू साचून वाळवंटात ढिगारे तयार होतात.
प्रश्न 44. पठारी भागातील काही नद्यांवर धरणे बांधण्यास कोणती भौगोलिक स्थिती मदत करू शकते?
योग्य उत्तर: अ. खोरे व उंचीतील फरक
स्पष्टीकरण: योग्य भूआकार आणि पाण्याचा प्रवाह असल्यास काही ठिकाणी धरणे व जलविद्युत प्रकल्प उभारता येतात.
प्रश्न 45. भूप्रदेश आणि लोकजीवन यांचा संबंध समजून घेण्यासाठी काय पाहावे?
योग्य उत्तर: अ. हवामान, पाणी, जमीन, घरे व व्यवसाय
स्पष्टीकरण: नैसर्गिक परिस्थिती लोकांच्या घरांवर, कपड्यांवर, अन्नावर आणि व्यवसायांवर प्रभाव टाकते.
प्रश्न 46. खालीलपैकी योग्य जोडी कोणती?
योग्य उत्तर: अ. वाळवंट—कमी पाऊस
स्पष्टीकरण: वाळवंटी प्रदेशात पाऊस कमी पडतो. बाकीच्या जोड्या भूप्रदेशांची वैशिष्ट्ये योग्य दाखवत नाहीत.
प्रश्न 47. खालीलपैकी कोणता प्रदेश समुद्राला लागून असतो?
योग्य उत्तर: अ. किनारी प्रदेश
स्पष्टीकरण: समुद्राला लागून असलेल्या जमिनीला किनारी प्रदेश म्हणतात.
प्रश्न 48. भूप्रदेशातील विविधतेचे संरक्षण का करावे?
योग्य उत्तर: अ. निसर्ग, जैवविविधता आणि मानवी जीवनासाठी
स्पष्टीकरण: निसर्गाचे संवर्धन केल्याने पाणी, माती, वनस्पती, प्राणी आणि मानवी जीवनाला आधार मिळतो.
SmartGuruji वरील संबंधित अभ्याससाहित्य
अभ्यास टिप: पर्वत, मैदाने, पठारे, वाळवंट, किनारे आणि बेटे यांची वैशिष्ट्ये एकमेकांशी तुलना करून लक्षात ठेवा. नकाशा पाहून प्रदेश शोधण्याचाही सराव करा.
