EVS
Social Surroundings
Different Landscapes (विविध भूप्रदेश)
विविध भूप्रदेश म्हणजे काय?
आपल्या पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर सर्व ठिकाणे सारखी नसतात. काही ठिकाणी उंच पर्वत असतात, काही ठिकाणी सपाट मैदाने, काही भाग वाळूने भरलेले असतात तर काही भाग समुद्रकिनाऱ्याजवळ असतात. पृथ्वीवरील अशा वेगवेगळ्या नैसर्गिक भागांना विविध भूप्रदेश (Different Landscapes) असे म्हणतात.
प्रत्येक भूप्रदेशाचे हवामान, जमीन, वनस्पती, प्राणी, लोकांचे जीवन, घरे आणि व्यवसाय वेगवेगळे असतात.
भूप्रदेशांचे प्रमुख प्रकार
1. पर्वत (Mountains)
- जमिनीचा उंच भाग म्हणजे पर्वत.
- येथे हवामान थंड असते.
- अनेक नद्यांचा उगम पर्वतातून होतो.
- चहा, सफरचंद यांची शेती केली जाते.
- पर्यटनासाठी प्रसिद्ध.
उदाहरणे : हिमालय, सह्याद्री.
2. पठार (Plateau)
- उंच पण सपाट प्रदेश.
- खनिज संपत्तीने समृद्ध.
- कापूस, ज्वारी, बाजरीची शेती.
- येथे खाणी मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
उदाहरण : दख्खनचे पठार.
3. मैदान (Plains)
- सपाट व सुपीक जमीन.
- शेतीसाठी सर्वोत्तम प्रदेश.
- लोकसंख्या जास्त असते.
- शहरे व उद्योग विकसित झालेले असतात.
उदाहरण : गंगा मैदान.
4. वाळवंट (Desert)
- अतिशय कमी पाऊस पडतो.
- दिवसा उष्ण तर रात्री थंड हवामान.
- उंट हे प्रमुख वाहतुकीचे साधन.
- काटेरी झाडे आढळतात.
उदाहरण : थार वाळवंट.
5. किनारी प्रदेश (Coastal Region)
- समुद्राच्या काठावरील प्रदेश.
- मासेमारी हा मुख्य व्यवसाय.
- नारळ, सुपारी, आंबा यांची लागवड.
- बंदरांमुळे व्यापार वाढतो.
उदाहरण : कोकण किनारा.
6. बेटे (Islands)
- चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेला भूभाग.
- पर्यटनासाठी प्रसिद्ध.
- मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय.
उदाहरण : अंदमान-निकोबार बेटे.
7. दरी (Valley)
- दोन पर्वतांच्या मधील खालचा प्रदेश.
- सुंदर निसर्ग.
- नद्या वाहतात.
- फळबागा विकसित होतात.
भूप्रदेशानुसार लोकांचे जीवन
| भूप्रदेश | मुख्य व्यवसाय | घरांचा प्रकार |
|---|---|---|
| पर्वत | फळशेती, पर्यटन | लाकडी घरे |
| मैदान | शेती | पक्की घरे |
| वाळवंट | पशुपालन | मातीची घरे |
| किनारी प्रदेश | मासेमारी | उतार असलेली घरे |
| पठार | शेती, खाणकाम | दगडी घरे |
लक्षात ठेवण्यासारखे महत्त्वाचे मुद्दे
- हिमालय हा भारतातील सर्वात उंच पर्वतरांग आहे.
- थार हे भारतातील सर्वात मोठे वाळवंट आहे.
- गंगा मैदान सर्वात सुपीक प्रदेश आहे.
- दख्खनचे पठार खनिजांनी समृद्ध आहे.
- कोकण हा महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध किनारी प्रदेश आहे.
- अंदमान-निकोबार ही भारताची बेटे आहेत.
- भूप्रदेशानुसार लोकांची घरे, कपडे आणि व्यवसाय बदलतात.
JNVST मध्ये विचारले जाणारे प्रश्न
- भूप्रदेश ओळखा.
- योग्य उदाहरण निवडा.
- प्रदेश आणि व्यवसाय जुळवा.
- प्रदेश आणि हवामान जुळवा.
- प्रदेश आणि शेती जुळवा.
Expected MCQs
A) वाळू
B) सुपीक जमीन
C) बर्फ
D) समुद्र
A) पर्वत
B) पठार
C) वाळवंट
D) मैदान
A) मैदान
B) किनारी प्रदेश
C) पठार
D) पर्वत
A) अरवली
B) विंध्य
C) हिमालय
D) सातपुडा
A) मासेमारी
B) खनिज संपत्ती
C) बर्फ
D) वाळू
A) पर्वत
B) मैदान
C) बेट
D) पठार
A) उष्ण
B) थंड
C) कोरडे
D) दमट
A) पर्वत
B) मैदान
C) वाळवंट
D) किनारी प्रदेश
A) किनारी प्रदेश
B) वाळवंट
C) पठार
D) पर्वत
A) घरे
B) व्यवसाय
C) जीवनशैली
D) वरील सर्व
सारांश
पृथ्वीवरील प्रत्येक भूप्रदेशाची वैशिष्ट्ये वेगवेगळी असतात. पर्वत, पठार, मैदान, वाळवंट, किनारी प्रदेश, बेटे आणि दऱ्या यांचा अभ्यास केल्याने त्या प्रदेशातील हवामान, शेती, घरे, व्यवसाय आणि लोकांचे जीवन समजते. JNVST 2027 परीक्षेत या घटकावर आधारित निरीक्षण, तुलना, उदाहरणे आणि वस्तुनिष्ठ प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्यामुळे प्रत्येक भूप्रदेशाची वैशिष्ट्ये, उदाहरणे आणि उपयोग व्यवस्थित लक्षात ठेवा.

