इयत्ता 7 वी गणित पाठ 3 : सामायिक आधार शोधणे (म.सा.वि. आणि ल.सा.वि.)

इयत्ता 7 वी गणित: सामायिक आधार शोधणे (म.सा.वि. आणि ल.सा.वि.) – सराव प्रश्न

इयत्ता 7 वी गणित: सामायिक आधार शोधणे (म.सा.वि. आणि ल.सा.वि.)

महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)

  • दोन किंवा अधिक संख्यांचा महत्तम साधारण विभाजक (म.सा.वि.) हा त्यांच्या सामायिक विभाजकांमधील सर्वात मोठा सामायिक विभाजक असतो. याला मोठ्यात मोठा सामायिक भाजक (GCD) असेही म्हणतात.
  • दोन किंवा अधिक संख्यांचा लघुतम साधारण विभाज्य (ल.सा.वि.) हा त्यांच्या सामायिक विभाज्यांमधील सर्वात लहान सामायिक विभाज्य असतो.
  • कोणतीही संयुक्त संख्या ही मूळ संख्यांच्या गुणाकाराच्या स्वरुपात लिहिता येते, यालाच मूळ अवयवीकरण (Prime Factorisation) म्हणतात.
  • म.सा.वि. शोधण्यासाठी आपण सामायिक मूळ अवयव ओळखतो आणि दिलेल्या संख्यांच्या अवयवीकरणामध्ये त्यापैकी प्रत्येक अवयव कमीतकमी कितीवेळा येतो याचा शोध घेतो.
  • ल.सा.वि. शोधण्यासाठी आपण सर्व संख्यांच्या अवयवीकरणात येणारे सर्व अवयव ओळखतो आणि प्रत्येक अवयव जास्तीत जास्त किती वेळा येतो ते शोधतो.
  • गणितामध्ये पुराव्याशिवाय किंवा पडताळ्याविना केलेल्या विधानाला अनुमान (Conjecture) म्हणतात.
  • जेव्हा एक संख्या ही दुसऱ्या संख्येचा अवयव असते (उदा. 6 आणि 18), तेव्हा त्यांचा म.सा.वि. ही दिलेली लहान संख्या (6) असते.
  • महत्त्वाचा नियम: म.सा.वि. x ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा गुणाकार.
  • जर दोन्ही संख्या दुप्पट केल्या, तर त्या दोन संख्यांचा म.सा.वि. सुद्धा दुप्पट होतो.
  • आतापर्यंत सापडलेली सर्वात मोठी मूळ संख्या 4,10,24,320 अंकी आहे.

बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

1. दोन किंवा अधिक संख्यांच्या सामायिक विभाजकांमधील सर्वात मोठ्या सामायिक विभाजकाला काय म्हणतात?
  • A) ल.सा.वि.
  • B) म.सा.वि.
  • C) मूळ संख्या
  • D) संयुक्त संख्या
उत्तर: B) म.सा.वि.
2. दोन किंवा अधिक संख्यांच्या सामायिक विभाज्यांमधील सर्वात लहान सामायिक विभाज्याला काय म्हणतात?
  • A) म.सा.वि.
  • B) ल.सा.वि.
  • C) सम संख्या
  • D) अवयव
उत्तर: B) ल.सा.वि.
3. 12 आणि 16 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 2
  • B) 4
  • C) 6
  • D) 12
उत्तर: B) 4
4. 90 चे मूळ अवयवीकरण खालीलपैकी कोणते आहे?
  • A) 3 x 30
  • B) 2 x 45
  • C) 3 x 3 x 2 x 5
  • D) 10 x 9
उत्तर: C) 3 x 3 x 2 x 5
5. 45 आणि 75 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 5
  • B) 15
  • C) 25
  • D) 30
उत्तर: B) 15
6. गणितामध्ये पुराव्याशिवाय किंवा पडताळ्याविना केलेल्या विधानाला काय म्हणतात?
  • A) सामान्यीकरण
  • B) सूत्र
  • C) अनुमान (Conjecture)
  • D) अवयवीकरण
उत्तर: C) अनुमान (Conjecture)
7. 112 आणि 84 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 14
  • B) 21
  • C) 28
  • D) 42
उत्तर: C) 28
8. 96 आणि 275 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 1
  • B) 2
  • C) 3
  • D) 5
उत्तर: A) 1
9. 30 आणि 72 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 2
  • B) 3
  • C) 6
  • D) 12
उत्तर: C) 6
10. 225 आणि 750 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 25
  • B) 50
  • C) 75
  • D) 125
उत्तर: C) 75
11. 6 आणि 8 चा ल.सा.वि. किती आहे?
  • A) 12
  • B) 18
  • C) 24
  • D) 48
उत्तर: C) 24
12. 7 आणि 10 चा ल.सा.वि. किती आहे?
  • A) 17
  • B) 70
  • C) 140
  • D) 700
उत्तर: B) 70
13. 14 आणि 35 चा ल.सा.वि. किती आहे?
  • A) 35
  • B) 70
  • C) 140
  • D) 490
उत्तर: B) 70
14. 96 आणि 360 चा ल.सा.वि. किती आहे?
  • A) 720
  • B) 1440
  • C) 2880
  • D) 3600
उत्तर: B) 1440
15. जेव्हा एक संख्या दुसऱ्या संख्येचा अवयव असते (उदा. 6 आणि 18), तेव्हा त्यांचा म.सा.वि. काय असतो?
  • A) दोन्ही संख्यांचा गुणाकार
  • B) मोठी संख्या
  • C) लहान संख्या
  • D) 1
उत्तर: C) लहान संख्या
16. जर दोन संख्या दुप्पट केल्या, तर त्यांचा म.सा.वि. कसा बदलतो?
  • A) तोच राहतो
  • B) दुप्पट होतो
  • C) निम्मा होतो
  • D) चौपट होतो
उत्तर: B) दुप्पट होतो
17. 270 आणि 50 चा म.सा.वि. 10 आहे, तर 540 आणि 100 चा म.सा.वि. किती असेल?
  • A) 10
  • B) 20
  • C) 30
  • D) 40
उत्तर: B) 20
18. 14 x 6 आणि 14 x 9 यांचा म.सा.वि. किती?
  • A) 14
  • B) 28
  • C) 42
  • D) 84
उत्तर: C) 42
19. खालीलपैकी कोणते विधान नेहमी सत्य असते?
  • A) म.सा.वि. + ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा गुणाकार
  • B) म.सा.वि. – ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा गुणाकार
  • C) म.सा.वि. x ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा गुणाकार
  • D) म.सा.वि. / ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा गुणाकार
उत्तर: C) म.सा.वि. x ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा गुणाकार
20. 105 आणि 95 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 1
  • B) 3
  • C) 5
  • D) 7
उत्तर: C) 5
21. 84 आणि 180 चा म.सा.वि. भागाकार पद्धतीने काढल्यास किती येतो?
  • A) 6
  • B) 12
  • C) 18
  • D) 24
उत्तर: B) 12
22. 630 आणि 770 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 10
  • B) 35
  • C) 70
  • D) 140
उत्तर: C) 70
23. 300 आणि 150 चा म.सा.वि. किती आहे?
  • A) 50
  • B) 75
  • C) 150
  • D) 300
उत्तर: C) 150
24. एका नमुन्याचे किंवा गुणधर्माचे वर्णन जे सर्व शक्य घटनांमध्ये सत्य असते त्याला काय म्हणतात?
  • A) अनुमान
  • B) सामान्यीकरण
  • C) अवयवीकरण
  • D) गुणाकार
उत्तर: B) सामान्यीकरण
25. 105 चे मूळ अवयव कोणते आहेत?
  • A) 3 x 35
  • B) 5 x 21
  • C) 3 x 5 x 7
  • D) 15 x 7
उत्तर: C) 3 x 5 x 7
26. आतापर्यंत सापडलेली सर्वात मोठी मूळ संख्या किती अंकी आहे?
  • A) 4,10,24,320
  • B) 10,24,320
  • C) 1,00,000
  • D) 4,24,000
उत्तर: A) 4,10,24,320

रिकाम्या जागा भरा (Fill in the Blanks)

1. गणितामध्ये पुराव्याशिवाय केलेल्या विधानाला ________ म्हणतात.
उत्तर: अनुमान (Conjecture)
2. म.सा.वि. x ल.सा.वि. = दोन संख्यांचा ________.
उत्तर: गुणाकार
3. 12 आणि 16 चे सामायिक अवयव 1, 2 आणि ________ आहेत.
उत्तर: 4
4. कोणत्याही संयुक्त संख्येचे अवयव जोपर्यंत फक्त ________ संख्या शिल्लक राहत नाहीत तोपर्यंत काढत रहावे.
उत्तर: मूळ
5. म.सा.वि. शोधण्यासाठी सर्व संख्यांच्या मूळ अवयवीकरणामध्ये ________ वेळा येणाऱ्या सामायिक अवयवांचा समावेश करतात.
उत्तर: कमीतकमी
6. ल.सा.वि. शोधण्यासाठी सर्व संख्यांच्या मूळ अवयवीकरणामध्ये ________ वेळा येणाऱ्या अवयवांचा समावेश करतात.
उत्तर: जास्तीत जास्त

एका वाक्यात उत्तरे द्या (1 Mark Questions)

1. म.सा.वि. (HCF) चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
उत्तर: म.सा.वि. म्हणजे ‘महत्तम साधारण विभाजक’.
2. ल.सा.वि. (LCM) चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
उत्तर: ल.सा.वि. म्हणजे ‘लघुतम साधारण विभाज्य’.
3. मूळ अवयवीकरण (Prime Factorisation) म्हणजे काय?
उत्तर: कोणतीही संयुक्त संख्या मूळ संख्यांच्या गुणाकाराच्या स्वरुपात लिहिणे याला मूळ अवयवीकरण म्हणतात.
4. ‘सामान्यीकरण’ कशाला म्हणतात?
उत्तर: असे विधान जे एका नमुन्याचे किंवा गुणधर्माचे वर्णन करते आणि ते सर्व शक्य घटनांमध्ये सत्य असते त्याला सामान्यीकरण म्हणतात.
5. जर एक संख्या ही दुसऱ्या संख्येचा अवयव असेल (उदा. 6 आणि 18), तर त्यांचा म.सा.वि. काय असतो?
उत्तर: जेव्हा एक संख्या ही दुसऱ्या संख्येचा अवयव असते तेव्हा त्यांचा म.सा.वि. ही दिलेली लहान संख्या (अवयव असणारी संख्या) असते.
इयत्ता 7 वी गणित: सामायिक आधार शोधणे – प्रश्नांची उत्तरे

इयत्ता 7 वी गणित: ‘सामायिक आधार शोधणे’ (पान 56, 58, 59)

प्रश्न 1 (पान 56): शोधा पाहू. (Figure it Out)
खालील संख्यांच्या सर्व अवयवांची यादी करा.
(a) 90
(b) 105
(c) 132
(d) 360 (या संख्येला 24 अवयव आहेत.)
(e) 840 (या संख्येला 32 अवयव आहेत.)
उत्तरे:

(a) 90 चे अवयव: 1, 2, 3, 5, 6, 9, 10, 15, 18, 30, 45, 90
(b) 105 चे अवयव: 1, 3, 5, 7, 15, 21, 35, 105
(c) 132 चे अवयव: 1, 2, 3, 4, 6, 11, 12, 22, 33, 44, 66, 132
(d) 360 चे अवयव: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 12, 15, 18, 20, 24, 30, 36, 40, 45, 60, 72, 90, 120, 180, 360
(e) 840 चे अवयव: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 12, 14, 15, 20, 21, 24, 28, 30, 35, 40, 42, 56, 60, 70, 84, 105, 120, 140, 168, 210, 280, 420, 840
प्रश्न 2 (पान 58): शोधा पाहू. (Figure it Out)
खालील संख्यांचे सामायिक अवयव आणि म.सा.वि. शोधा.
(a) 50, 60
(b) 140, 275
(c) 77, 725
(d) 370, 592
(e) 81, 243
उत्तरे:

(a) 50 आणि 60:
सामायिक अवयव: 1, 2, 5, 10
म.सा.वि.: 10
(b) 140 आणि 275:
140 = 2 x 2 x 5 x 7
275 = 5 x 5 x 11
सामायिक अवयव: 1, 5
म.सा.वि.: 5
(c) 77 आणि 725:
77 = 7 x 11
725 = 5 x 5 x 29
सामायिक अवयव: 1
म.सा.वि.: 1
(d) 370 आणि 592:
370 = 2 x 5 x 37
592 = 2 x 2 x 2 x 2 x 37
सामायिक अवयव: 1, 2, 37, 74
म.सा.वि.: 74
(e) 81 आणि 243:
81 = 3 x 3 x 3 x 3
243 = 3 x 3 x 3 x 3 x 3
सामायिक अवयव: 1, 3, 9, 27, 81
म.सा.वि.: 81
प्रश्न 3 (पान 59): शोधा पाहू. (Figure it Out)
1. खालील संख्याचा म.सा.वि. शोधा:
(a) 24, 180
(b) 36, 54
(c) 240, 378
(d) 42, 75, 24
(e) 300, 800, 400, 2500

2. 72 आणि 144 या संख्या विचारात घ्या. त्यांचे संयुक्त संख्यामध्ये अवयव पाडले आहेत असे समजा, जसे की 72 = 6 x 12 आणि 144 = 8 x 18 हे पाहून कोणीही या दोन संख्यामध्ये 1 व्यतिरिक्त कोणताही समाईक अवयव नाही असे म्हणू शकेल का? कारण सांगा.
उत्तरे:

1. म.सा.वि. शोधा:
(a) 24 आणि 180: म.सा.वि. = 12
(b) 36 आणि 54: म.सा.वि. = 18
(c) 240 आणि 378: म.सा.वि. = 6
(d) 42, 75 आणि 24: म.सा.वि. = 3
(e) 300, 800, 400 आणि 2500: म.सा.वि. = 100
2. 72 आणि 144 वरील प्रश्न:
नाही, आपण असे म्हणू शकत नाही की 1 व्यतिरिक्त दुसरा कोणताही सामायिक अवयव नाही. कारण दिलेले अवयव (6 x 12 आणि 8 x 18) हे ‘मूळ अवयव’ (Prime Factors) नाहीत. 6, 12, 8 आणि 18 या सर्व सम संख्या आहेत आणि त्यांना 2, 3 इत्यादी संख्यांनी भाग जातो. प्रत्यक्षात 72 आणि 144 चा म.सा.वि. 72 आहे कारण 144 ला 72 ने पूर्ण भाग जातो (72 x 2 = 144). त्यामुळे त्यांचे अनेक सामायिक अवयव आहेत जसे की 2, 3, 4, 6, 8, 9, 12, 18, 24, 36 आणि 72.
इयत्ता 7 वी गणित: सामायिक आधार शोधणे – शोधा पाहू प्रश्नांची उत्तरे

इयत्ता 7 वी गणित: ‘सामायिक आधार शोधणे’ (पान 63 ते 65)

प्रश्न 1 (पान 63): खालील संख्यांच्या जोड्यांसाठी म.सा.वि. विषयी सामान्य विधान बनवा. सामान्य विधानाकडे येण्यापूर्वी तुम्ही खालील उदाहरणे विचारात घेऊ शकता. ती सत्य आहेत का? यासाठी शक्य ते स्पष्टीकरण द्या.

(a) दोन क्रमवार समसंख्या.
(b) दोन क्रमवार विषमसंख्या.
(c) दोन सम संख्या.
(d) दोन क्रमवार संख्या.
(e) दोन सह-मूळ संख्या.
उत्तरे:
(a) दोन क्रमवार समसंख्या:
कोणत्याही दोन क्रमवार सम संख्यांचा म.सा.वि. नेहमी 2 असतो. (उदा. 4 आणि 6 यांचा म.सा.वि. 2 आहे).
(b) दोन क्रमवार विषमसंख्या:
दोन क्रमवार विषम संख्यांचा म.सा.वि. नेहमी 1 असतो. (उदा. 5 आणि 7 यांचा म.सा.वि. 1 आहे).
(c) दोन सम संख्या:
कोणत्याही दोन सम संख्यांचा म.सा.वि. कमीत कमी 2 असतो किंवा 2 च्या पटीत असतो.
(d) दोन क्रमवार संख्या:
दोन क्रमवार संख्यांचा म.सा.वि. नेहमी 1 असतो. कारण त्यांच्यात 1 व्यतिरिक्त कोणताही सामायिक अवयव नसतो.
(e) दोन सह-मूळ संख्या:
दोन सह-मूळ संख्यांचा म.सा.वि. नेहमी 1 असतो.
प्रश्न 2 (पान 64): 3 आणि 24 चा ल.सा.वि. 24 आहे. (जो दिलेल्या दोन संख्यांपैकी एक आहे.)

अशा आणखी कांही संख्यांच्या जोड्या शोधा, जेथे ल.सा.वि. हा दोन संख्यापैकी एक संख्या आहे. अशा संख्यांविषयी एक सामान्य विधान बनवा. बीजगणित वापरुन अशा संख्यांच्या जोड्यांचे वर्णन करा.
उत्तर:
अशा संख्यांच्या इतर जोड्या: 5 आणि 15 (ल.सा.वि. 15), 6 आणि 36 (ल.सा.वि. 36), 7 आणि 21 (ल.सा.वि. 21).

सामान्य विधान: जर दिलेल्या दोन संख्यांपैकी एक संख्या ही दुसऱ्या संख्येच्या पटीत (विभाज्य) असेल, तर त्या दोन संख्यांमधील मोठी संख्या हाच त्यांचा ल.सा.वि. असतो.

बीजगणिताचा वापर: जर पहिली संख्या x असेल आणि दुसरी संख्या nx असेल (जेथे n ही पूर्ण संख्या आहे), तर x आणि nx यांचा ल.सा.वि. नेहमी nx असतो.
प्रश्न 3 (पान 64): खालील संख्यांच्या जोड्यांसाठी ल.सा.वि. विषयी सामान्य विधान तयार करा. ती सत्य का आहेत यासाठी शक्य ते स्पष्टीकरण द्या.

(a) 3 च्या पटीतील दोन संख्या
(b) दोन क्रमवार सम संख्या
(c) दोन क्रमवार संख्या
(d) दोन सह-मूळ संख्या
उत्तरे:
(a) 3 च्या पटीतील दोन संख्या:
त्यांचा ल.सा.वि. देखील नेहमी 3 च्या पटीतच असतो.
(b) दोन क्रमवार सम संख्या:
दोन क्रमवार सम संख्यांचा ल.सा.वि. हा त्यांच्या गुणाकाराच्या निम्मा असतो. (उदा. 4 आणि 6 यांचा गुणाकार 24 आहे, आणि त्यांचा ल.सा.वि. 12 आहे).
(c) दोन क्रमवार संख्या:
दोन क्रमवार संख्यांचा ल.सा.वि. हा नेहमी त्यांच्या गुणाकाराइतका असतो. (उदा. 4 आणि 5 यांचा ल.सा.वि. 20 आहे).
(d) दोन सह-मूळ संख्या:
दोन सह-मूळ संख्यांचा ल.सा.वि. हा नेहमी त्यांच्या गुणाकाराइतका असतो.
प्रश्न 4 (पान 65): जर दोन्ही संख्या दुप्पट केल्या तर त्या दोन संख्याचा म.सा.वि. किती होईल? कांही संख्याच्या जोड्या घेऊन शोधा. त्यांचा म.सा.वि. सुध्दा दुप्पट का होईल हे तुम्ही सांगू शकाल का?
उत्तर:
जर दोन्ही संख्या दुप्पट केल्या तर त्यांचा म.सा.वि. सुद्धा दुप्पट होतो.

उदाहरण: 4 आणि 6 यांचा म.सा.वि. 2 आहे. या संख्या दुप्पट केल्यास त्या 8 आणि 12 होतात. 8 आणि 12 यांचा म.सा.वि. 4 आहे (जो 2 च्या दुप्पट आहे).

कारण: दोन्ही संख्या दुप्पट केल्यामुळे दोन्ही संख्यांच्या मूळ अवयवांमध्ये 2 हा एक नवीन सामायिक अवयव जादा येतो. त्यामुळे सर्वात मोठा सामायिक अवयव (म.सा.वि.) सुद्धा 2 ने गुणला जातो.
प्रश्न 5 (पान 65): 14 x 16 आणि 14 x 9 या 14 च्या पटीतील दोन संख्यांचा विचार करा. त्यांचा म.सा.वि. किती?
उत्तर:
येथे संख्या 14 x 16 आणि 14 x 9 आहेत. 14 हा दोन्ही संख्यांमध्ये सामायिक अवयव आहे. उरलेल्या संख्या 16 आणि 9 या सह-मूळ संख्या आहेत (त्यांच्यात 1 व्यतिरिक्त कोणताही सामायिक अवयव नाही).

म्हणून, त्यांचा म.सा.वि. 14 x 1 = 14 आहे.
प्रश्न 6 (पान 65): येथे आणखी काही संख्या आहेत जेथे दोन्ही संख्या या एकाच संख्येच्या पटीत आहेत. त्यांचा म.सा.वि. शोधा.

(a) 18 x 10, 18 x 15
(b) 10 x 38, 10 x 21
(c) 5 x 13, 5 x 20
(d) 12 x 16, 12 x 20
उत्तरे:
(a) 18 x 10 आणि 18 x 15:
10 आणि 15 मध्ये 5 हा सामायिक अवयव आहे. म्हणून म.सा.वि. = 18 x 5 = 90.
(b) 10 x 38 आणि 10 x 21:
38 आणि 21 या सह-मूळ संख्या आहेत (सामायिक अवयव 1). म्हणून म.सा.वि. = 10 x 1 = 10.
(c) 5 x 13 आणि 5 x 20:
13 आणि 20 या सह-मूळ संख्या आहेत. म्हणून म.सा.वि. = 5 x 1 = 5.
(d) 12 x 16 आणि 12 x 20:
16 आणि 20 मध्ये 4 हा सामायिक अवयव आहे. म्हणून म.सा.वि. = 12 x 4 = 48.
इयत्ता 7 वी गणित: सामायिक आधार शोधणे – प्रश्नांची उत्तरे

इयत्ता 7 वी गणित: ‘सामायिक आधार शोधणे’ (पान 68 ते 70)

प्रश्न 1 (पान 68): खालील दोन ओळीमध्ये दर्शविल्याप्रमाणे रंग पुनरावर्तीत होतात. तर निळे तारे पुन्हा कधी भेटतील?
उत्तर:
निळे तारे पुन्हा कधी भेटतील हे शोधण्यासाठी दोन ताऱ्यांच्या येण्याच्या कालावधीचा ल.सा.वि. (LCM) काढावा लागेल. ज्या अंतरावर दोन्ही ताऱ्यांचे आवर्तन समान होईल, त्या ठिकाणी ते पुन्हा एकत्र दिसतील.
प्रश्न 2 (पान 69):
(a) 5 x 7 x 11 x 11 हा 5 x 7 x 7 x 11 x 2 चा विभाज्य का ?
(b) 5 x 7 x 11 x 11 हा 5 x 7 x 7 x 11 x 2 चा अवयव आहे का?
उत्तरे:
(a) नाही. पहिली संख्या ही दुसऱ्या संख्येची विभाज्य होण्यासाठी दुसऱ्या संख्येचे सर्व अवयव पहिल्या संख्येत असावे लागतात. पहिल्या संख्येत ‘2’ नाही आणि ‘7’ एकदाच आहे, त्यामुळे ती पूर्ण भाग जाणारी संख्या नाही.

(b) नाही. पहिली संख्या दुसऱ्या संख्येचा अवयव होण्यासाठी पहिल्या संख्येचे सर्व अवयव दुसऱ्या संख्येत असावे लागतात. पहिल्या संख्येत ’11’ दोनदा आहे, पण दुसऱ्या संख्येत ’11’ एकदाच आहे.
प्रश्न 3 (पान 69): खालील संख्यांचा म.सा.वि. आणि ल.सा.वि. शोधा. तुमचे उत्तर मूळ अवयवीकरणाच्या स्वरुपात मांडा.
(a) 3 x 3 x 5 x 7 x 7 आणि 12 x 7 x 11
(b) 45 आणि 36
उत्तरे:
(a) पहिली संख्या = 3 x 3 x 5 x 7 x 7
दुसरी संख्या = 12 x 7 x 11 = 2 x 2 x 3 x 7 x 11
म.सा.वि. (सामायिक अवयव) = 3 x 7 = 21
ल.सा.वि. = 2 x 2 x 3 x 3 x 5 x 7 x 7 x 11

(b) 45 आणि 36
45 = 3 x 3 x 5
36 = 2 x 2 x 3 x 3
म.सा.वि. = 3 x 3 = 9
ल.सा.वि. = 2 x 2 x 3 x 3 x 5 = 180
प्रश्न 4 (पान 69): दोन संख्या शोधा ज्यांचा म.सा.वि. 1 आणि ल.सा.वि. 66 आहे.
उत्तर:
म.सा.वि. 1 आहे म्हणजे त्या दोन संख्या सह-मूळ (Co-prime) आहेत.
66 चे अवयव पाहिल्यास जोड्या खालीलप्रमाणे असू शकतात:
(1, 66), (2, 33), (3, 22), (6, 11).
यापैकी कोणतीही एक जोडी उत्तर असू शकते (उदा. 6 आणि 11).
प्रश्न 5 (पान 69): एका गुराख्याने आपल्या सर्व गायींना चारण्यासाठी शेतात नेले. गायी 3 दरवाजे, 5 दरवाजे आणि 7 दरवाजे असलेल्या फाटकामधून समान संख्येने गेल्या. जर त्या गुराख्याजवळ 200 पेक्षा कमी गायी असतील तर त्याच्या जवळ असलेल्या गायींची संख्या किती?
उत्तर:
गायींची संख्या 3, 5 आणि 7 ने पूर्ण भाग जाणारी असली पाहिजे.
म्हणून 3, 5 आणि 7 चा ल.सा.वि. काढावा लागेल.
ल.सा.वि. (3, 5, 7) = 3 x 5 x 7 = 105.
गुराख्याजवळ 200 पेक्षा कमी गायी आहेत, त्यामुळे गायींची एकूण संख्या 105 आहे.
प्रश्न 6 (पान 69): एका पेटीची लांबी, रुंदी आणि उंची अनुक्रमे 12 सें.मी., 18 सें.मी. आणि 36 सें.मी. आहे. खालीलपैकी कोणत्या आकाराचे घन त्या पेटीमध्ये अंतर न ठेवता बंद केले जाऊ शकतात ?
(a) 9 सें.मी. (b) 6 सें.मी. (c) 4 सें.मी. (d) 3 सें.मी. (e) 2 सें.मी.
उत्तर:
घनाची बाजू अशी असावी की तिने 12, 18 आणि 36 ला पूर्ण भाग जाईल. म्हणजेच ती संख्या त्यांचा सामायिक विभाजक असावी.
12, 18, 36 चा म.सा.वि. = 6 आहे.
6 चे अवयव = 1, 2, 3, 6.
त्यामुळे पर्याय (b) 6 सें.मी., (d) 3 सें.मी., आणि (e) 2 सें.मी. आकाराचे घन पेटीत अचूक बसतील.
प्रश्न 7 (पान 69): खालील संख्यापैकी 306 आणि 36 या दोन्हींना पूर्णपणे भाग देणारी सर्वात मोठी संख्या कोणती ?
(a) 36 (b) 612 (c) 18 (d) 360 (e) 2 (f) 3
उत्तर:
सर्वात मोठी भाग जाणारी संख्या म्हणजेच त्यांचा म.सा.वि.
36 = 18 x 2
306 = 18 x 17
दोन्हींचा म.सा.वि. = 18 आहे.
त्यामुळे पर्याय (c) 18 हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 8 (पान 70): 3, 4, 5 आणि 7 ने भाग जाणारी परंतु 11 ने भाग दिला असता 10 बाकी राहणारी लहानात लहान संख्या शोधा.
उत्तर:
प्रथम 3, 4, 5 आणि 7 चा ल.सा.वि. काढा.
ल.सा.वि. = 3 x 4 x 5 x 7 = 420.
आपली संख्या 420 च्या पटीत (420k) असेल. तिला 11 ने भागल्यास 10 बाकी उरली पाहिजे.
420 / 11 = 38 भाग आणि 2 बाकी उरते.
जर k = 5 ठेवले, तर 420 x 5 = 2100.
2100 ला 11 ने भागल्यास: 2100 = (190 x 11) + 10.
म्हणून ती लहानात लहान संख्या 2100 आहे.
प्रश्न 9 (पान 70): मुले ‘पर्वतावर आग लागली’ हा खेळ खेळत आहेत. जेव्हा 6 ही संख्या पुकारली तेव्हा कोणीही बाहेर पडले नाही. जेव्हा 9 ही संख्या पुकारली तेव्हा कोणीही बाहेर पडले नाही. परंतु जेव्हा 10 ही संख्या पुकारली तेव्हा काही मुले बाहेर पडली. तर सुरुवातीला किती मुले खेळत असतील ?
(a) 72 (b) 90 (c) 45 (d) 3 (e) 36 (f) यापैकी कोणतीही नाही.
उत्तर:
मुलांची संख्या 6 आणि 9 ने पूर्ण भाग जाणारी असावी (म्हणजेच त्यांचा ल.सा.वि. 18 च्या पटीत), पण 10 ने पूर्ण भाग जाणारी नसावी.
पर्याय तपासून पाहूया:
– 90 ला 6, 9 आणि 10 ने पूर्ण भाग जातो (चुकीचा पर्याय).
– 72 आणि 36 ला 6 आणि 9 ने भाग जातो पण 10 ने नाही.
त्यामुळे उत्तर (a) 72 किंवा (e) 36 असू शकते.
प्रश्न 10 (पान 70): योग्य विधानासमोर खूण करा. m, n या दोन वेगवेगळ्या मूळ संख्यांचा ल.सा.वि. हा इतका असू शकतो :
(a) दोन्ही संख्यापेक्षा कमी.
(b) त्या दोन संख्याच्या मध्ये.
(c) त्या दोन संख्यापेक्षा मोठा.
(d) m x n
(e) m x n पेक्षा लहान.
(f) m x n पेक्षा मोठा.
उत्तर:
दोन वेगवेगळ्या मूळ संख्यांचा (prime numbers) ल.सा.वि. नेहमी त्यांच्या गुणाकाराएवढा असतो.
त्यामुळे (d) m x n हे विधान योग्य आहे.
प्रश्न 11 (पान 70): एक कुत्रा एका सशाचा पाठलाग करत आहे. सशाला 150 फूट आघाडी आहे. कुत्रा प्रत्येकवेळी 7 फूट उडी मारतो. तर ससा प्रत्येकवेळी 9 फूट उडी मारतो. कुत्र्याने किती उड्या मारल्यास तो सशाला पकडू शकेल ?
उत्तर:
गणितात दिलेल्या माहितीनुसार, कुत्र्याची उडी 7 फूट आहे आणि सशाची उडी 9 फूट आहे.
जर ससा प्रत्येक वेळी कुत्र्यापेक्षा जास्त अंतर (9 फूट > 7 फूट) कापत असेल आणि ससा आधीच 150 फूट पुढे असेल, तर कुत्रा सशाला कधीच पकडू शकणार नाही.
(टीप: जर प्रश्न असा असता की कुत्र्याची उडी 9 फूट आणि सशाची 7 फूट आहे, तर दर उडीला कुत्रा 2 फूट अंतर कमी करेल. त्यावेळी 150 / 2 = 75 उड्या लागल्या असत्या.)
प्रश्न 12 (पान 70): 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10 च्या पटीतील सर्वात लहान संख्या कोणती?
उत्तर:
या सर्व संख्यांचा ल.सा.वि. काढावा लागेल.
1 ते 10 मधील संख्यांचा ल.सा.वि. = 2520 आहे. (कारण 2520 ला 1,2,3,4,5,6,8,9,10 या सर्वांनी पूर्ण भाग जातो).
प्रश्न 13 (पान 70): प्रसिध्द प्राचीन भारतीय गणिततज्ञ महावीराचार्य (इ.स. 650) यांनी मांडलेली एक समस्या येथे आहे. 8/15, 1/20, 7/36, 11/63 आणि 1/21 या सर्वांची बेरीज करा. तुम्हाला किती उत्तर मिळेल?
उत्तर:
प्रथम छेदांचा (15, 20, 36, 63, 21) ल.सा.वि. काढा.
त्यांचा ल.सा.वि. 1260 येतो.
आता सर्वांचे छेद 1260 करून बेरीज करू:
= (8 x 84)/1260 + (1 x 63)/1260 + (7 x 35)/1260 + (11 x 20)/1260 + (1 x 60)/1260
= (672 + 63 + 245 + 220 + 60) / 1260
= 1260 / 1260
= 1
या सर्वांची बेरीज 1 येते.
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now