होयसळ आणि कल्याणचे चालुक्य – संपूर्ण अभ्यास साहित्य..

🎯 KARTET, GPSTR, CTET इतिहास: होयसळ आणि कल्याणचे चालुक्य – संपूर्ण अभ्यास साहित्य

2. प्रस्तावना

शिक्षक भरती परीक्षांची (KARTET, CTET, GPSTR, HSTR, KPSC) तयारी करणाऱ्या सर्व विद्यार्थी मित्रांसाठी कर्नाटकचा इतिहास हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि स्कोअरिंग विषय आहे. या इतिहासातील दोन सुवर्णयुगे म्हणजे कल्याणचे चालुक्य आणि होयसळ घराणे. या दोन्ही राजघराण्यांनी केवळ राजकीय स्थैर्यच दिले नाही, तर कला, वास्तुकला, आणि साहित्याच्या क्षेत्रात अभूतपूर्व योगदान दिले. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण या दोन्ही घराण्यांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत, जो तुमच्या परीक्षेच्या तयारीसाठी एक भक्कम पाया तयार करेल.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

इसवी सनाच्या 10 व्या शतकात दक्षिण भारतात अनेक राजकीय उलथापालथी झाल्या. राष्ट्रकूट घराण्याचा अस्त झाल्यानंतर त्यांच्याच मांडलिक असलेल्या तैलप दुसरा याने कल्याणच्या चालुक्य सत्तेची स्थापना केली. त्यांनी प्रामुख्याने उत्तर कर्नाटक आणि दख्खनच्या पठारावर राज्य केले.

दुसरीकडे, 11 व्या शतकाच्या सुमारास चालुक्यांचे मांडलिक म्हणून उदयास आलेले होयसळ घराणे हळूहळू प्रबळ झाले. त्यांनी दक्षिण कर्नाटकात (मलेनाडू प्रदेश) आपली स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली. चालुक्य त्यांच्या साहित्यासाठी आणि कायदेविषयक ग्रंथांसाठी ओळखले जातात, तर होयसळ घराणे त्यांच्या अद्वितीय ताराकृती मंदिरांसाठी (Star-shaped temples) जगप्रसिद्ध आहे.

4. सविस्तर माहिती

अ) कल्याणचे चालुक्य (Chalukyas of Kalyani)

या घराण्याला ‘पश्चिम चालुक्य’ (Western Chalukyas) असेही म्हणतात. बदामीच्या चालुक्यांशी त्यांचा संबंध जोडला जातो.

  • संस्थापक: तैलप दुसरा (973 इसवी सन). त्याने राष्ट्रकूट राजा कर्क दुसरा याचा पराभव करून सत्ता स्थापन केली.
  • राजधानी: सुरुवातीला मान्यखेट (Malkhed), नंतर सोमेश्वर पहिला याने राजधानी कल्याणी (सध्याचे बसवकल्याण, जि. बिदर) येथे हलवली.
  • राजचिन्ह: वराह (डुक्कर).

महत्त्वाचे राजे आणि त्यांचे योगदान:

  • 1. सोमेश्वर पहिला (आहवमल्ल): याने चोलांशी अनेक युद्धे केली. कोप्पमच्या युद्धात तो लढला. त्याने राजधानी कल्याणीला नेली.
  • 2. विक्रमादित्य सहावा (Vikramaditya VI): हा या घराण्यातील सर्वात महान राजा होता. त्याने 1076 इसवी सनात राज्यारोहण केले आणि ‘चालुक्य-विक्रम शक’ (Chalukya-Vikrama Era) सुरू केले. त्याच्या दरबारात महान कवी आणि कायदेपंडित होते.

साहित्य आणि कला:

विद्वान/कवीग्रंथाचे नावविषय/वैशिष्ट्य
विज्ञानेश्वरमिताक्षरा (Mitakshara)हिंदू कायद्यावरील (Hindu Law) प्रमाणभूत ग्रंथ
बिल्हणविक्रमांकदेवचरितविक्रमादित्य सहाव्याचे संस्कृतमधील चरित्र
सोमेश्वर तिसरामानसोल्लासज्ञानकोश (Encyclopedia) स्वरूपाचा ग्रंथ

ब) होयसळ घराणे (Hoysala Dynasty)

होयसळ घराण्याने सुमारे तीन शतके कर्नाटकावर राज्य केले. त्यांनी कला आणि वास्तुकलेचा कळस गाठला.

  • संस्थापक: सळ (Sala). आख्यायिकेनुसार, एका जैन मुनीला वाघापासून वाचवण्यासाठी “होय सळ” (मार सळा!) अशी आज्ञा झाली, त्यावरून घराण्याचे नाव पडले.
  • राजचिन्ह: वाघाशी लढणारा सळ (Sala striking a tiger).
  • राजधानी: सुरुवातीला बेळूर, नंतर द्वारसमुद्र (हळेबीडू – Halebidu).

महत्त्वाचे राजे आणि त्यांचे योगदान:

  • 1. विष्णुवर्धन (Vishnuvardhana): याचे मूळ नाव बिट्टीदेव (Bittideva) होते. तो श्री रामानुजाचार्यांच्या प्रभावाने वैष्णव बनला. त्याने चोलांचा पराभव करून तळकाडू जिंकले आणि ‘तळकाडूगोंड’ ही पदवी धारण केली. 1114 इसवी सनात त्याने बेळूर येथे चेन्नकेशव मंदिर बांधले.
  • 2. वीर बल्लाळ दुसरा: याच्या काळात होयसळ पूर्णपणे स्वतंत्र झाले.
  • 3. वीर बल्लाळ तिसरा: हा शेवटचा महान होयसळ राजा होता. अल्लाउद्दीन खळजीच्या आणि मुहम्मद बिन तुघलकच्या आक्रमणांना त्याने तोंड दिले.

वास्तुकला (Architecture):

होयसळ मंदिरे त्यांच्या वेसर शैली (Vesara style) आणि साबणखडकाच्या (Soapstone) वापरासाठी प्रसिद्ध आहेत. ही मंदिरे एका ताराकृती चौथऱ्यावर (Jagati) बांधलेली असतात.

मंदिराचे नावठिकाणनिर्माता/काळ
चेन्नकेशव मंदिरबेळूरराजा विष्णुवर्धन
होयसळेश्वर मंदिरहळेबीडूकेतमाळ (विष्णुवर्धनचा सेनापती)
केशव मंदिरसोमनाथपूरसोमा दंडनायक (नरसिंह तिसरा च्या काळात)

ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम (Timeline)

  • 973 इसवी सन: कल्याणच्या चालुक्य सत्तेची स्थापना – तैलप दुसरा याने राष्ट्रकूट सत्तेचा शेवट करून नवीन घराण्याची स्थापना केली.
  • 1042 इसवी सन: राजधानीचे स्थलांतर – सोमेश्वर पहिला याने आपली राजधानी मान्यखेटवरून कल्याणी येथे हलवली.
  • 1076 इसवी सन: चालुक्य-विक्रम शकाची सुरुवात – विक्रमादित्य सहावा याचा राज्याभिषेक.
  • 1114 इसवी सन: चेन्नकेशव मंदिराची निर्मिती – होयसळ राजा विष्णुवर्धन याने चोलांवरील विजयाच्या स्मरणार्थ बेळूर येथे मंदिर बांधले.
  • 1343 इसवी सन: होयसळ सत्तेचा अंत – वीर बल्लाळ तिसरा याचा मृत्यू.

5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)

💡 KARTET, CTET आणि GPSTR मध्ये वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे:

  • ‘मिताक्षरा’ हा ग्रंथ हिंदू कायद्यावर आधारित आहे आणि तो विज्ञानेश्वर याने लिहिला.
  • चालुक्य-विक्रम शक 1076 मध्ये सुरू झाले.
  • होयसळांची मंदिरे साबणखडक (Soapstone/Chloritic schist) पासून बनलेली आहेत.
  • होयसळ वास्तुकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे ताराकृती चौथरा (Star-shaped platform – Jagati).
  • बिट्टीदेव हे विष्णुवर्धनाचे मूळ नाव होते आणि त्याने रामानुजाचार्यांच्या सांगण्यावरून वैष्णव पंथ स्वीकारला.

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

  • चालुक्यांचे साहित्यातील ‘वि-वि’ (V-V) ट्रिक: विक्रमादित्य सहावा याच्या दरबारात -> विज्ञानेश्वर (मिताक्षरा) आणि बिल्हण.
  • होयसळ वास्तुकलेचे ‘B-H-S’ (BHS): Belur (चेन्नकेशव), Halebidu (होयसळेश्वर), Somanathapura (केशव).
  • विष्णुवर्धनाची विजयाची ट्रिक: चो-त-वि (चोलांचा पराभव -> तळकाडू जिंकले -> विष्णुवर्धन नाव धारण केले / चेन्नकेशव मंदिर बांधले).

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न

  • 1. कल्याणच्या चालुक्यांचे कन्नड आणि संस्कृत साहित्यातील योगदान स्पष्ट करा.
  • 2. होयसळ वास्तुकलेची प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती? उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
  • 3. राजा विष्णुवर्धनाची ऐतिहासिक कामगिरी थोडक्यात सांगा.
  • 4. ‘मिताक्षरा’ या ग्रंथाचे भारतीय कायदेव्यवस्थेतील महत्त्व विशद करा.
  • 5. होयसळ आणि कल्याणचे चालुक्य यांच्यातील राजकीय आणि सांस्कृतिक संबंध स्पष्ट करा.

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

1. कल्याणच्या चालुक्य घराण्याचा संस्थापक कोण होता?

  • A) विक्रमादित्य सहावा
  • B) तैलप दुसरा
  • C) सोमेश्वर पहिला
  • D) कीर्तिवर्मन
उत्तर: B) तैलप दुसरा

2. ‘चालुक्य-विक्रम शक’ कोणत्या वर्षी सुरू झाले?

  • A) 1042 इ.स.
  • B) 1076 इ.स.
  • C) 1114 इ.स.
  • D) 973 इ.स.
उत्तर: B) 1076 इ.स.

3. ‘मिताक्षरा’ या हिंदू कायद्यावरील प्रसिद्ध ग्रंथाचा लेखक कोण?

  • A) बिल्हण
  • B) पम्प
  • C) विज्ञानेश्वर
  • D) रन्न
उत्तर: C) विज्ञानेश्वर

4. होयसळ घराण्याची सुरुवातीची राजधानी कोणती होती?

  • A) कल्याणी
  • B) मान्यखेट
  • C) द्वारसमुद्र
  • D) बेळूर
उत्तर: D) बेळूर

5. विष्णुवर्धन (होयसळ राजा) याचे मूळ नाव काय होते?

  • A) सळ
  • B) नृपकाम
  • C) बिट्टीदेव
  • D) वीर बल्लाळ
उत्तर: C) बिट्टीदेव

6. ‘विक्रमांकदेवचरित’ या ग्रंथाची रचना कोणी केली?

  • A) बिल्हण
  • B) विज्ञानेश्वर
  • C) कालिदास
  • D) भारवी
उत्तर: A) बिल्हण

7. होयसळ घराण्याचे राजचिन्ह कोणते होते?

  • A) गरुड
  • B) वाघाशी लढणारा सळ
  • C) वराह (डुक्कर)
  • D) धनुष्यबाण
उत्तर: B) वाघाशी लढणारा सळ

8. बेळूर येथील ‘चेन्नकेशव मंदिर’ कोणत्या विजयाच्या स्मरणार्थ बांधले गेले?

  • A) कदंबांवरील विजय
  • B) राष्ट्रकूटांवरील विजय
  • C) चोलांवरील विजय (तळकाडू विजय)
  • D) चालुक्यांवरील विजय
उत्तर: C) चोलांवरील विजय (तळकाडू विजय)

9. कल्याणच्या चालुक्यांचे राजचिन्ह कोणते होते?

  • A) सिंह
  • B) वराह
  • C) नंदी
  • D) हत्ती
उत्तर: B) वराह

10. ‘मानसोल्लास’ या ज्ञानकोश स्वरूपाच्या ग्रंथाची निर्मिती कोणी केली?

  • A) सोमेश्वर तिसरा
  • B) विक्रमादित्य सहावा
  • C) तैलप दुसरा
  • D) विष्णुवर्धन
उत्तर: A) सोमेश्वर तिसरा

11. होयसळ वास्तुकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?

  • A) विटांचा वापर
  • B) ताराकृती चौथरा (Star-shaped platform)
  • C) संगमरवरी दगड
  • D) द्रविड शैलीचे गोपूर
उत्तर: B) ताराकृती चौथरा (Star-shaped platform)

12. हळेबीडू (Halebidu) चे प्राचीन नाव काय होते?

  • A) वातापी
  • B) मान्यखेट
  • C) द्वारसमुद्र
  • D) तळकाडू
उत्तर: C) द्वारसमुद्र

13. सोमनाथपूर येथील केशव मंदिर कोणाच्या काळात बांधले गेले?

  • A) विष्णुवर्धन
  • B) नरसिंह तिसरा
  • C) वीर बल्लाळ दुसरा
  • D) सळ
उत्तर: B) नरसिंह तिसरा

14. ‘तळकाडूगोंड’ ही पदवी कोणी धारण केली होती?

  • A) राजराजा चोल
  • B) विष्णुवर्धन
  • C) विक्रमादित्य सहावा
  • D) वीर बल्लाळ तिसरा
उत्तर: B) विष्णुवर्धन

15. होयसळ मंदिरे बांधण्यासाठी प्रामुख्याने कोणत्या दगडाचा वापर केला गेला?

  • A) लाल वालुकाश्म (Red Sandstone)
  • B) संगमरवर (Marble)
  • C) साबणखडक (Soapstone/Chloritic schist)
  • D) ग्रॅनाईट (Granite)
उत्तर: C) साबणखडक (Soapstone/Chloritic schist)

16. कल्याणच्या चालुक्यांची राजधानी मान्यखेटवरून कल्याणीला कोणी हलवली?

  • A) विक्रमादित्य सहावा
  • B) सोमेश्वर पहिला
  • C) तैलप दुसरा
  • D) जगदेकमल्ल
उत्तर: B) सोमेश्वर पहिला

17. अल्लाउद्दीन खळजीच्या आक्रमणाच्या वेळी होयसळ राजा कोण होता?

  • A) विष्णुवर्धन
  • B) वीर बल्लाळ दुसरा
  • C) वीर बल्लाळ तिसरा
  • D) नरसिंह पहिला
उत्तर: C) वीर बल्लाळ तिसरा

18. श्री रामानुजाचार्यांनी कोणत्या होयसळ राजाला जैन धर्मातून वैष्णव धर्मात दीक्षित केले?

  • A) बिट्टीदेव (विष्णुवर्धन)
  • B) नृपकाम
  • C) सळ
  • D) वीर बल्लाळ पहिला
उत्तर: A) बिट्टीदेव (विष्णुवर्धन)

19. कल्याणी शहर सध्या कर्नाटकातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे?

  • A) विजापूर
  • B) बिदर
  • C) गुलबर्गा
  • D) रायचूर
उत्तर: B) बिदर (बसवकल्याण)

20. कोप्पमच्या युद्धात सोमेश्वर पहिला याने कोणत्या घराण्याशी संघर्ष केला?

  • A) पल्लव
  • B) चोल
  • C) होयसळ
  • D) यादव
उत्तर: B) चोल

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-mark Questions)

1. कल्याणच्या चालुक्य सत्तेची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?

उत्तर: 973 इसवी सन.

2. तैलप दुसरा याने कोणत्या राष्ट्रकूट राजाचा पराभव केला?

उत्तर: कर्क दुसरा.

3. विज्ञानेश्वराचा ‘मिताक्षरा’ ग्रंथ कोणत्या विषयावर आधारित आहे?

उत्तर: हिंदू कायदा (Hindu Law).

4. विक्रमादित्य सहाव्याचे राज्यारोहण केव्हा झाले?

उत्तर: 1076 इसवी सन.

5. बिल्हण याने कोणता ग्रंथ लिहिला?

उत्तर: विक्रमांकदेवचरित.

6. सोमेश्वर तिसऱ्याने कोणता प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला?

उत्तर: मानसोल्लास.

7. कल्याणच्या चालुक्यांचे राजचिन्ह काय होते?

उत्तर: वराह.

8. होयसळ घराण्याचा संस्थापक कोण होता?

उत्तर: सळ.

9. होयसळ घराण्याचे राजचिन्ह काय दर्शवते?

उत्तर: वाघाशी लढणारा सळ (एक तरुण योद्धा).

10. होयसळांची पहिली राजधानी कोणती होती?

उत्तर: बेळूर.

11. बेळूरनंतर होयसळांची राजधानी कोठे हलवण्यात आली?

उत्तर: द्वारसमुद्र (हळेबीडू).

12. ‘तळकाडूगोंड’ ही पदवी कोणी घेतली?

उत्तर: विष्णुवर्धन.

13. विष्णुवर्धनाचे मूळ नाव काय होते?

उत्तर: बिट्टीदेव.

14. बेळूरचे चेन्नकेशव मंदिर कोणी बांधले?

उत्तर: विष्णुवर्धन (1114 इसवी सन).

15. चेन्नकेशव मंदिर कोणत्या विजयाच्या प्रीत्यर्थ बांधले?

उत्तर: तळकाडू येथील चोलांवरील विजयाच्या प्रीत्यर्थ.

16. बिट्टीदेवाला वैष्णव पंथाची दीक्षा कोणी दिली?

उत्तर: श्री रामानुजाचार्य.

17. होयसळेश्वर मंदिर कोठे आहे?

उत्तर: हळेबीडू.

18. होयसळेश्वर मंदिर कोणी बांधले?

उत्तर: केतमाळ (विष्णुवर्धनचा सेनापती).

19. सोमनाथपूर येथील केशव मंदिर कोणी बांधले?

उत्तर: सोमा दंडनायक (नरसिंह तिसराच्या काळात).

20. होयसळ मंदिरे कोणत्या दगडापासून बनवली आहेत?

उत्तर: साबणखडक (Soapstone).

21. होयसळ मंदिरांची प्रमुख रचना कोणत्या आकाराची असते?

उत्तर: ताराकृती (Star-shaped).

22. होयसळ घराण्याचा शेवटचा महान शासक कोण होता?

उत्तर: वीर बल्लाळ तिसरा.

23. कल्याणच्या चालुक्यांच्या काळात कोणती वास्तुकला शैली विकसित झाली?

उत्तर: वेसर शैली (Vesara style).

24. चालुक्य-विक्रम शक कोणी सुरू केले?

उत्तर: विक्रमादित्य सहावा.

25. ‘मानसोल्लास’ या ग्रंथाला दुसऱ्या कोणत्या नावाने ओळखले जाते?

उत्तर: अभिलषितार्थ चिंतामणी.

10. सारांश

कल्याणचे चालुक्य आणि होयसळ या दोन्ही घराण्यांनी कर्नाटक आणि दक्षिण भारताच्या इतिहासात मोलाची भर घातली आहे. चालुक्यांनी प्रशासकीय आणि कायदेशीर (मिताक्षरा) सुधारणांवर भर दिला, तर होयसळांनी आपली ओळख त्यांच्या अद्वितीय ‘ताराकृती’ मंदिर वास्तुकलेतून (बेळूर, हळेबीडू, सोमनाथपूर) निर्माण केली. या दोन्ही सत्तांचा उदय आणि अस्त हा भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

11. निष्कर्ष

KARTET, CTET आणि GPSTR परीक्षांच्या दृष्टिकोनातून वरील दोन राजघराण्यांचा अभ्यास अतिशय फलदायी ठरतो. वास्तुकलेवर आणि साहित्यावर आधारित प्रश्न हमखास विचारले जातात. वर दिलेले MCQs आणि एक गुणांचे प्रश्न वारंवार सोडवून सराव करा, ज्यामुळे तुम्हाला परीक्षेत चांगले गुण मिळतील.

KARTET | CTET | GPSTR Quick Revision Notes

  • कल्याणचे चालुक्य: संस्थापक – तैलप दुसरा (973 इ.स.).
  • राजधानी: मान्यखेट -> कल्याणी (सोमेश्वर पहिला).
  • महत्त्वाचा राजा: विक्रमादित्य सहावा (चालुक्य-विक्रम शक – 1076 इ.स.).
  • साहित्य: मिताक्षरा (विज्ञानेश्वर – कायदा), विक्रमांकदेवचरित (बिल्हण), मानसोल्लास (सोमेश्वर तिसरा).
  • होयसळ घराणे: संस्थापक – सळ. राजधानी – बेळूर -> द्वारसमुद्र (हळेबीडू).
  • विष्णुवर्धन (बिट्टीदेव): तळकाडूगोंड पदवी, रामानुजाचार्यांच्या प्रभावाने वैष्णव बनला.
  • वास्तुकला: साबणखडक (Soapstone), ताराकृती चौथरा (Jagati).
  • महत्त्वाची मंदिरे: चेन्नकेशव (बेळूर – विष्णुवर्धन), होयसळेश्वर (हळेबीडू – केतमाळ), केशव (सोमनाथपूर – सोमा दंडनायक).
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts