इयत्ता 9 वी विज्ञान 2 : आपल्या सभोवतालचे द्रव्य शुद्ध आहे ?

इयत्ता 9 वी विज्ञान: ‘आपल्या सभोवतालचे द्रव्य शुद्ध आहे?’ – सराव प्रश्नोत्तरे
प्रकरण 2: आपल्या सभोवतालचे द्रव्य शुद्ध आहे ? – महत्त्वाचे मुद्दे आणि सराव प्रश्नोत्तरे
प्रकरणातील महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
  • **शुद्ध पदार्थ:** जेव्हा शास्त्रज्ञ काहीतरी शुद्ध आहे असे म्हणतात, तेव्हा त्याचा अर्थ असा की त्या पदार्थाचे सर्व घटक कणांचे रासायनिक गुणधर्म समान आहेत. शुद्ध पदार्थाचे सर्व कण एकाच प्रकारचे असतात.
  • **मिश्रण:** दूध, तूप, लोणी, माती हे पदार्थ प्रत्यक्षात विविध पदार्थांची मिश्रणे आहेत. मिश्रणात एकापेक्षा अधिक पदार्थ असतात.
  • **मिश्रणाचे प्रकार:** ज्या मिश्रणाची सर्वत्र समान रचना असते त्याला ‘समांगी मिश्रण’ किंवा ‘द्रावण’ म्हणतात (उदा. पाण्यात मीठ). ज्या मिश्रणात भौतिक दृष्ट्या भिन्न भाग असून त्यांची रचना वेगवेगळी असते त्याला ‘विषमांगी मिश्रण’ म्हणतात (उदा. तेल व पाणी).
  • **द्रावणाचे घटक:** द्रावणाचा जो घटक दुसऱ्या घटकाला विरघळावतो (जास्त प्रमाणात असतो) त्याला ‘द्रावक’ म्हणतात. जो घटक द्रावकामध्ये विरघळतो (कमी प्रमाणात असतो) त्याला ‘द्राव्य’ म्हणतात.
  • **द्रावणाचे गुणधर्म:** द्रावणातील कणांचा व्यास 1 nm (10-9 मीटर) पेक्षा लहान असतो, त्यामुळे ते डोळ्यांना दिसत नाहीत आणि ते प्रकाशाचे अपस्करण करू शकत नाहीत.
  • **संपृक्त द्रावण:** दिलेल्या विशिष्ट तापमानाला द्रावणात जेव्हा एका मर्यादेपलीकडे अधिक द्राव्य विरघळणे अशक्य होते, त्या द्रावणाला संपृक्त द्रावण म्हणतात.
  • **निलंबन:** हे विषमांग मिश्रण आहे ज्यात द्राव्य कण न विरघळता संपूर्ण माध्यमात निलंबित राहतात आणि डोळ्यांना दिसतात. हे मिश्रण अस्थिर असते.
  • **कलिली द्रावण:** कलिली कण आकाराने खूप लहान असल्याने मिश्रण समांग दिसते पण प्रत्यक्षात ते विषमांग असते (उदा. दूध). ते प्रकाशाचे सहज अपस्करण करतात, ज्याला ‘टिंडाल परिणाम’ म्हणतात. कलिली कण वेगळे करण्यासाठी ‘केंद्रोत्सारी’ पद्धत वापरतात.
  • **बदल:** अवस्थांचे आंतर रूपांतर हे ‘भौतिक परिवर्तन’ आहे कारण यात रासायनिक गुणधर्मात बदल होत नाही. ज्वलन प्रक्रियेत रासायनिक गुणधर्म बदलून नवीन पदार्थ तयार होतो, हा ‘रासायनिक बदल’ आहे.
  • **मूलद्रव्ये:** रॉबर्ट बॉईल यांनी 1661 मध्ये ‘मूलद्रव्य’ ही संज्ञा प्रथम वापरली. सामान्य तापमानाला ‘पारा’ आणि ‘ब्रोमीन’ ही दोनच मूलद्रव्ये द्रवरूपात असतात.
  • **संयुगे:** दोन किंवा अधिक मूलद्रव्यांचे निश्चित प्रमाणात रासायनिक पद्धतीने एकत्रीकरण होऊन ‘संयुग’ तयार होते. त्याचे गुणधर्म मूळ घटकांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असतात.
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ – Multiple Choice Questions)
प्रश्न 1. शास्त्रज्ञांच्या मते खालीलपैकी कोणता पदार्थ ‘शुद्ध’ नाही?
A) सोने
B) तांबे
C) दूध
D) साखर
प्रश्न 2. पाण्यात विरघळलेली साखर हे कोणत्या प्रकारचे मिश्रण आहे?
A) विषमांगी मिश्रण
B) समांगी मिश्रण (द्रावण)
C) निलंबन
D) कलिली द्रावण
प्रश्न 3. आयोडीनच्या अल्कोहोलमधील द्रावणाला ‘टिंक्चर ऑफ आयोडीन’ म्हणतात, यात ‘द्रावक’ कोणता असतो?
A) आयोडीन
B) पाणी
C) अल्कोहोल
D) इथर
प्रश्न 4. हवेमध्ये नायट्रोजन वायूचे प्रमाण साधारणपणे किती टक्के असते?
A) 21 %
B) 70 %
C) 78 %
D) 30 %
प्रश्न 5. खऱ्या द्रावणातील कणांचा व्यास साधारणपणे किती असतो?
A) 1 nm पेक्षा लहान
B) 10 nm पेक्षा मोठा
C) 100 nm पेक्षा मोठा
D) 1 mm
प्रश्न 6. कलिली कणांच्या द्वारे होणाऱ्या प्रकाश शलाकेच्या अपस्करणाला काय म्हणतात?
A) रामन परिणाम
B) न्यूटन परिणाम
C) टिंडाल परिणाम
D) बॉईल परिणाम
प्रश्न 7. खालीलपैकी कोणते कलिलीच्या ‘एरोसोल’ (Aerosol) या प्रकाराचे उदाहरण आहे?
A) दूध
B) दाढीचे क्रीम
C) दाट धुके
D) लोणी
प्रश्न 8. कलिली द्रावणातील कण वेगळे करण्यासाठी कोणत्या विशेष पद्धतीचा वापर केला जातो?
A) बाष्पीभवन
B) साधी गाळण क्रिया
C) केंद्रोत्सारी पद्धत
D) संप्लवन
प्रश्न 9. बर्फाचे पाण्यात रूपांतर होणे हा कोणता बदल आहे?
A) रासायनिक बदल
B) भौतिक बदल
C) कायमस्वरूपी बदल
D) मूलद्रव्य बदल
प्रश्न 10. 1661 साली ‘मूलद्रव्य’ ही संज्ञा सर्वात प्रथम कोणत्या शास्त्रज्ञाने वापरली?
A) रॉबर्ट बॉईल
B) अँटोनियो लॅव्हायजिएर
C) आयझॅक न्यूटन
D) जॉन डाल्टन
प्रश्न 11. सामान्य तापमानाला (खोलीच्या तापमानाला) खालीलपैकी कोणता धातू द्रवरूपात असतो?
A) सोने
B) लोखंड
C) पारा
D) सोडियम
प्रश्न 12. खालीलपैकी कोणता ‘अधातू’ सामान्य तापमानाला द्रवरूपात आढळतो?
A) ऑक्सिजन
B) ब्रोमीन
C) कार्बन
D) हायड्रोजन
प्रश्न 13. गॅलीयम आणि सिसीयम हे धातू कोणत्या तापमानाला साधारणपणे द्रवरूप होतात?
A) 273 K
B) 303 K
C) 100 K
D) 373 K
प्रश्न 14. पितळ (Brass) या मिश्रधातूमध्ये जस्त आणि तांबे यांचे प्रमाण साधारणपणे किती असते?
A) 50 % जस्त आणि 50 % तांबे
B) 30 % जस्त आणि 70 % तांबे
C) 10 % जस्त आणि 90 % तांबे
D) 21 % जस्त आणि 78 % तांबे
प्रश्न 15. लोखंड आणि गंधक यांच्या मिश्रणाला खूप तापवून तयार होणाऱ्या संयुगाची सौम्य हायड्रोक्लोरिक आम्लासोबत क्रिया केल्यास कोणता वायू मिळतो?
A) ऑक्सिजन
B) हायड्रोजन
C) हायड्रोजन सल्फाईड
D) नायट्रोजन
प्रश्न 16. ‘मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया’ हे खालीलपैकी कोणत्या कलिली प्रकाराचे उदाहरण आहे?
A) सोल (Sol)
B) इमल्शन
C) जेल
D) एरोसोल
रिकाम्या जागा भरा (Fill in the Blanks)
प्रश्न 1. द्रव्याचे एकूलते एक शुद्ध स्वरूप म्हणजे _________ होय.
प्रश्न 2. सोडा वॉटर सारख्या पेयांमध्ये पाणी हा द्रावक असून _________ हा वायू द्राव्य असतो.
प्रश्न 3. निलंबन हे _________ मिश्रण असते, कारण त्याचे कण अबाधित ठेवल्यास तळाशी बसतात.
प्रश्न 4. धातू आणि अधातू या दोघांच्या दरम्यानचे गुणधर्म दर्शविणाऱ्या मूलद्रव्यांना _________ असे म्हणतात.
प्रश्न 5. लोखंड आणि गंधक यांच्या संयोगाने तयार होणाऱ्या हायड्रोजन सल्फाईड वायूला _________ अंड्यांचा वास येतो.
एका वाक्यात उत्तरे द्या (1 Mark Questions)
प्रश्न 1. ‘द्रावक’ कशास म्हणतात?
प्रश्न 2. ‘संपृक्त द्रावण’ म्हणजे काय?
प्रश्न 3. ‘टिंडाल परिणाम’ कशामुळे घडून येतो?
प्रश्न 4. ‘रासायनिक बदल’ कशास म्हणतात?
प्रश्न 5. अँटोनियो लॅव्हायजिएर यांनी केलेली ‘मूलद्रव्याची’ व्याख्या सांगा.
अंतर्गत प्रश्नोत्तरे: आपल्या सभोवतालचे द्रव्य शुद्ध आहे ?
पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे (प्रश्न)
पृष्ठ क्र. 3 प्रश्न 1. पदार्थ म्हणजे काय ?
पृष्ठ क्र. 3 प्रश्न 2. समांगी आणि विषमांगी मिश्रणांमधील फरक लिहा.
पृष्ठ क्र. 8 प्रश्न 1. उदाहरणासह समांग आणि विषमांग मिश्रणातील फरक सांगा.
पृष्ठ क्र. 8 प्रश्न 2. सोल, द्रावण आणि निलंबन हे एकमेकापासून कसे वेगळे आहेत ?
पृष्ठ क्र. 8 प्रश्न 3. 293 K तापमानाला 100 g पाण्यात 36 g मीठ विरघळवून संपृक्त द्रावण बनविले असल्यास या तापमानाला त्याची संहती काढा.
पृष्ठ क्र. 10 प्रश्न 1. खालील उदाहरणांचे भौतिक बदल किंवा रासायनिक बदलात वर्गीकरण करा.
(झाडांना तोडणे, लोणी भांड्यात विरघळणे, कपाटाला गंज लागणे, वाफ बनणे, पाण्याचे विद्युत अपघटन, पाण्यात मीठ विरघळणे, फ्रुट सॅलड बनविणे, लाकूड व कागद जळणे)
पृष्ठ क्र. 10 प्रश्न 2. आपल्या आसपासच्या पदार्थांचे शुद्ध पदार्थ आणि मिश्रण यामध्ये वर्गीकरण करण्याचा प्रयत्न करा.
स्वाध्याय: आपल्या सभोवतालचे द्रव्य शुद्ध आहे ? (इयत्ता 9 वी विज्ञान)
स्वाध्याय उत्तरे –
पृष्ठ क्र. 14, 15 प्रश्न 1. खाली दिलेल्या उदाहरणातील घटक विभक्त करण्यासाठी विभक्तीकरणाच्या कोणत्या तंत्रांचा अवलंब कराल?
पृष्ठ क्र. 15 प्रश्न 2. चहा बनवण्याच्या कृतीच्या पायऱ्या लिहा. द्रावण, द्रावक, द्राव्य, विरघळणे, विद्राव्य, अविद्राव्य, गलित द्राव, अवशेष हे शब्द वापरा.
पृष्ठ क्र. 15 प्रश्न 3. प्रज्ञाने वेगवेगळ्या तीन पदार्थांची विद्राव्यता विभिन्न तापमानाला तपासून प्राप्त परिणाम खालील तालिकेत मांडले आहेत.
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 4. खाली दिलेल्या घटकांचे उदाहरणासह स्पष्टीकरण द्या.
(a) संपृक्त द्रावण      (b) शुद्ध पदार्थ      (c) कलिली      (d) निलंबन
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 5. समांग मिश्रण आणि विषमांग मिश्रण यात वर्गीकरण करा.
सोडा वॉटर, लाकूड, हवा, व्हिनेगार (सिरका), गाळलेला चहा
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 6. तुम्हाला दिलेला रंगहीन द्रव शुद्ध पाणी आहे याची कशी खात्री कराल ?
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 7. खालील पैकी कोणते पदार्थ शुद्ध पदार्थाच्या श्रेणीत येतात ?
(a) बर्फ   (b) दूध   (c) लोखंड   (d) हैड्रोक्लोरीक आम्ल   (e) कॅल्शियम ऑक्साईड   (f) पारा   (g) वीट   (h) लाकूड   (i) हवा
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 8. खालील मिश्रणातून द्रावणे ओळखा.
(a) माती      (b) समुद्राचे पाणी      (c) कोळसा      (d) सोडा वॉटर
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 9. खालीलपैकी कोणते टिंडाल परिणाम दाखवेल ?
(a) मीठाचे द्रावण      (b) दूध      (c) कॉपर सल्फेटचे द्रावण      (d) स्टार्चचे द्रावण
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 10. मूलद्रव्ये, संयुगे आणि मिश्रण यात वर्गीकरण करा.
(a) सोडीयम (b) माती (c) साखरेचे द्रावण (d) चांदी (e) कॅल्शियम कार्बोनेट (f) कथील (g) सिलिकॉन (h) कोळसा (i) हवा (j) साबण (k) मिथेन (l) कार्बन डायऑक्साईड (m) रक्त
पृष्ठ क्र. 16 प्रश्न 11. खालीलपैकी रासायनिक बदल कोणते आहेत ?
(a) वनस्पतीची वाढ   (b) लोखंडाचे गंजणे   (c) लोखंडाचा चुरा आणि वाळूचे मिसळणे   (d) अन्न शिजविणे   (e) अन्न पचन   (f) पाणी गोठणे   (g) मेणबत्तीचे ज्वलन
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts