इयत्ता 7 वी विज्ञान प्रकरण 5: आपल्या सभोवतालचे बदल भौतिक आणि रासायनिक

प्रश्न 1: कोष्टक 5.1 पूर्ण करा – बदलांचे प्रकार (भौतिक की रासायनिक) ओळखा.

प्रश्न 2: कोष्टक 5.2 पूर्ण करा – मॅग्नेशियम फितीचे ज्वलन.

प्रश्न 3: कोष्टक 5.3 पूर्ण करा – कॉपर सल्फेट आणि लोखंडाची अभिक्रिया.

प्रश्न 4: कोष्टक 5.4 पूर्ण करा – व्हिनेगर आणि बेकिंग सोडा यांची अभिक्रिया.

प्रश्न 1: भौतिक आणि रासायनिक बदलांमधील मुख्य फरक स्पष्ट करा.

प्रश्न 2: लोखंडाचे गंजणे थांबवण्यासाठी कोणते उपाय केले जातात?

1. बर्फाचे पाण्यात रूपांतर होणे हा कोणता बदल आहे?

2. दुधाचे दही होणे हा कोणता बदल आहे?

3. लोखंडाला गंज लागण्यासाठी कशाची आवश्यकता असते?

4. लोखंडावर जस्ताचा (Zinc) थर देण्याच्या प्रक्रियेला काय म्हणतात?

5. मॅग्नेशियमची फीत जाळल्यास कोणत्या रंगाची राख तयार होते?

6. कॉपर सल्फेटच्या द्रावणाचा मूळ रंग कोणता असतो?

7. चुन्याची निवळी (Lime water) कोणत्या वायूमुळे दुधाळ पांढरी होते?

8. द्रावणातून शुद्ध स्फटिक मिळवण्याच्या पद्धतीला काय म्हणतात?

9. कागद फाडणे हा कोणता बदल आहे?

10. ओझोनचा थर सूर्यापासून येणाऱ्या कोणत्या घातक किरणांपासून आपले रक्षण करतो?

11. लाकूड जळणे हा कोणता बदल आहे?

12. अन्नाचे पचन होणे हा कोणता बदल आहे?

13. व्हिनेगरमध्ये कोणता पदार्थ मिसळल्यास बुडबुडे येतात?

14. प्रकाशसंश्लेषण ही कोणती प्रक्रिया आहे?

15. कॉपर सल्फेटच्या द्रावणात लोखंडाचा खिळा टाकल्यास द्रावणाचा रंग कसा होतो?

1. ज्या बदलामध्ये नवीन पदार्थ तयार होतात, त्यांना ________ बदल म्हणतात.

2. लोखंडाला गंज लागण्यासाठी ऑक्सिजन आणि ________ ची आवश्यकता असते.

3. लोखंडावर जस्ताचा थर देण्याच्या प्रक्रियेला ________ म्हणतात.

4. मॅग्नेशियमची फीत जाळल्यानंतर तयार होणाऱ्या पांढऱ्या राखेचे नाव ________ आहे.

5. स्फटिकीकरण हा एक ________ बदल आहे.

1. भौतिक बदल म्हणजे काय?

2. गॅल्व्हनायझेशन म्हणजे काय?

3. स्फटिकीकरण म्हणजे काय?

4. चुन्याच्या निवळीतून कार्बन डायऑक्साईड वायू सोडल्यास काय होते?

5. कापलेले सफरचंद हवेत उघडे ठेवल्यास तपकिरी का होते?

1. खालीलपैकी कोणती विधाने भौतिक बदलाची वैशिष्ट्ये दर्शवितात.
i) पदार्थाची अवस्था बदलते किंवा बदलत नाही
ii) मूळ पदार्थापेक्षा वेगळ्या गुणधर्माचा पदार्थ तयार होतो.
iii) नवीन पदार्थ तयार होत नाही.
iv) पदार्थावर रासायनिक क्रिया घडते.
पर्याय: a) i) आणि ii)   b) ii) आणि iii)   c) i) आणि iii)   d) iii आणि iv

2. खालीलपैकी कोणते बदल पूर्ववत करता येतात आणि कोणते पूर्ववत करता येत नाहीत ते ओळखा.

1. कपड्यापासून शर्ट शिवणे
2. दोरा गुंडाळणे
3. पीठापासून ईडली बनविणे
4. पाण्यात साखर विरघळणे
5. विहिरीतून पाणी ओढणे
6. फळांचे पिकणे
7. भांड्यात पाणी उकळणे
8. चटई घडी करून ठेवणे
9. गहू दळून पीठ तयार करणे
10. खडकांपासून माती तयार करणे

3. खालील विधाने चूक की बरोबर ते सांगा आणि चुकीची विधाने बरोबर करून लिहा.
i) मेणबत्ती पेटत राहण्यासाठी मेण वितळणे आवश्यक आहे.
ii) पाण्याची वाफ जमा करून त्याचे घनीभवन करणे हा रासायनिक बदल आहे.
iii) झाडांची पाने गोळा करून त्यापासून विघटन करून सेंद्रिय खत बनविणे हा रासायनिक बदल आहे.
iv) बेकिंग सोडा लिंबूच्या रसात घालून ढवळणे हा एक रासायनिक बदल आहे.

4. खालील विधानांमधील रिकाम्या जागा भरा.
i) नलिनीला तिच्या सायकलच्या हँडलवर गंज चढल्याचे दिसून आले. हा गंज _____ मुळे चढला आहे आणि हा एक _____ बदल आहे.
ii) हातरुमाल घडी करणे हा एक _____ बदल आहे आणि _____ तो केला जाऊ शकतो.
iii) पदार्थांची ऑक्सिजनशी क्रिया होऊन उष्णता निर्माण होते या रासायनिक प्रक्रियेला _____ म्हणतात, आणि हा _____ बदल आहे.
iv) मॅग्नेशियमची रिबन मोकळ्या हवेत जाळल्यानंतर तयार होणाऱ्या पदार्थाला _____ म्हणतात. हा पदार्थ _____ गुणधर्माचा असतो मॅग्नेशियमचे ज्वलन हा _____ बदल आहे.

5. पाण्याचे बर्फात रूपांतर होणे आणि पाण्याचे वाफेत रूपांतर होणे हे कोणत्या प्रकारचे (भौतिक / रासायनिक) बदल आहेत? त्याचे स्पष्टीकरण करा.

6. दुधाचे दह्यात रूपांतर होणे हा भौतिक बदल आहे की रासायनिक बदल ? तुमचे उत्तर सकारण स्पष्ट करा.

7. वारा, पाऊस या सारख्या नैसर्गिक घटकांमुळे खडकांची झीज होऊन माती तयार होते. हा रासायनिक बदल आहे की भौतिक बदल ते सकारण स्पष्ट करा.

8. पृथ्वी हा एक मुलगा आहे आणि तो स्वयंपाकघरात जेवण तयार करत आहे. त्याने भाजी कापून घेतली, बटाटे सोलून घेतले आणि काही फळे सुद्धा कापली. (भौतिक बदल/रासायनिक बदल) त्याने फळांच्या बिया जमा केल्या, भाजी आणि फळांची सालपट आणि इतर कचरा गोळा करून एका मातीच्या कुंडीत ठेवला. भाजीचे त्याज आणि फळांच्या साली आणि इतर कचरा यांचे विघटन होऊ लागले. आणि बुरशी बॅक्टेरीया यांच्या मदतीने काही दिवसात त्याचे विघटन होऊन चांगले खत निर्माण झाले. (भौतिक / रासायनिक बदल). रोप जसजशी मोठी झाली तसतशी ती फुलांनी बहरली (भौतिक / रासायनिक बदल).

9. खाली काही बदलांची उदाहरणे दिलेली आहेत. त्यामधील जे भौतिक बदल आहेत ते A लिहिलेल्या भागात लिहा, जे रासायनिक बदल आहेत ते B या भागात लिहा आणि C या भागात भौतिक आणि रासायनिक असे दोन्ही प्रकारचे बदल नोंद करा.
उदाहरणे: मेणबत्ती ज्वलन क्रिया, कागद फाडणे, गंजणे, दुधाचे दही होणे, फळे पिकणे, बर्फाचे वितळणे, कपडे घडी करणे, मॅग्नेशियमचे ज्वलन आणि व्हिनेगर मध्ये बेकींग सोडा मिसळणे.

10. आकृती 5.11 (a), (b), (c) आणि (d) मध्ये दाखविल्याप्रमाणे प्रयोग केले आहेत. कोणत्या प्रयोगामध्ये चुन्याची निवळी दुधाळ पांढरी होईल? आणि त्याचे कारण काय असेल?
(a) व्हिनेगर + बेकिंग सोडा, (b) लिंबाचा रस + व्हिनेगर, (c) व्हिनेगर + मीठ, (d) लिंबाचा रस + बेकिंग सोडा.