कर्नाटक राज्यात पूर्व प्राथमिक वर्ग (LKG आणि UKG) सुरू करण्याबाबत

कर्नाटक राज्यात पूर्व प्राथमिक वर्ग (LKG आणि UKG) सुरू करण्याबाबत

2025-26 च्या अर्थसंकल्पीय भाषणातील परिच्छेद क्र. 111(i) मध्ये ‘सध्या 2,619 सरकारी शाळांमधील पूर्व प्राथमिक वर्गांना उत्तम प्रतिसाद मिळाला असून, एकूण 90,195 विद्यार्थी दाखल झाले आहेत. या योजनेचा विस्तार 70 कोटी रुपये खर्चासह एकूण 5,000 शाळांमध्ये केला जाईल’ अशी घोषणा करण्यात आली आहे.

शासकीय आदेश क्रमांक ईपी 251 पीबीएस 2024 दिनांक 11.06.2024 अन्वये कल्याण कर्नाटक प्रदेशातील निवडक 1008 सरकारी प्राथमिक शाळांमध्ये, आदेश क्रमांक ईपी 257 पीबीएस 2024 दिनांक 20.06.2024 अन्वये राज्यातील निवडक 908 PAB मान्यताप्राप्त सरकारी प्राथमिक शाळांमध्ये, आदेश क्रमांक ईपी 258 पीबीएस 2024 दिनांक 19.06.2024 अन्वये 578 PAB मान्यताप्राप्त सरकारी प्राथमिक शाळांमध्ये आणि आदेश क्रमांक ईपी 352 पीबीएस 2024 दिनांक 09.09.2024 अन्वये 367 पीएम श्री शाळांमध्ये पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू करण्यास आधीच मान्यता देण्यात आली आहे.

वर वाचलेल्या संदर्भ क्र. (2) मध्ये, 2025-26 च्या अर्थसंकल्पीय परिच्छेद क्र. 111(i) नुसार, राज्यात ‘समग्र शिक्षा कर्नाटक’ योजनेअंतर्गत एकूण 1496 शाळा, ‘के.के.आर.डी.बी.’ योजनेअंतर्गत 1119 शाळा आणि इतर मॅग्नेट शाळा 1706 अशा एकूण 3837 शाळांमध्ये पूर्व प्राथमिक शिक्षण वर्ग सुरू करण्याचे नियोजन आहे. या प्रस्तावाला शासनाची मान्यता देण्याची विनंती राज्य प्रकल्प संचालक, समग्र शिक्षा कर्नाटक, बंगळूर यांनी शासनाला सादर केली आहे.

वर वाचलेल्या संदर्भ क्र. (3) मध्ये, 2025-26 या वर्षासाठी 5000 शाळांचे पूर्व प्राथमिक (ECCE) वर्गांचे सराव पुस्तक, शिक्षकांची हस्तपुस्तिका, शिक्षण साहित्य तयार करण्यासाठी आयोजित बैठका, कार्यशाळा, छपाई खर्च, प्रशिक्षण साहित्य तयार करणे आणि प्रशिक्षण खर्चासह रु. 2,77,74,561/- चा अंदाजित प्रस्ताव सादर केला आहे.

वर वाचलेल्या संदर्भ क्र. (4) मधील 2025-26 च्या प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण योजनेच्या वार्षिक कृती आराखड्याला मान्यता दिलेल्या प्रकल्प मान्यता मंडळाच्या (PAB) बैठकीच्या इतिवृत्तामध्ये, पूर्व प्राथमिक वर्गातील मुलांना दुपारचे जेवण देण्यासाठी केंद्राच्या वाट्याच्या निधीला मान्यता देण्यात आली आहे.

या सभेच्या इतिवृत्ताच्या आधारे, संदर्भ क्र. (5) मधील शालेय शिक्षण आयुक्तांच्या एकल फाईलमध्ये, विविध योजनांतर्गत – उदा. कर्नाटक पब्लिक स्कूल, शाळा व्यवस्थापन आणि देखरेख समित्या, समग्र शिक्षा कर्नाटक योजना, पीएम श्री योजना आणि कल्याण कर्नाटक भागातील जिल्ह्यांमध्ये कल्याण कर्नाटक विकास मंडळाकडून आधीच सुरू असलेल्या पूर्व प्राथमिक वर्गांमध्ये आणि 2025-26 मध्ये सुरू होणाऱ्या पूर्व प्राथमिक वर्गात शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण योजनेअंतर्गत माध्यान्ह भोजन, क्षीरभाग्य योजनेअंतर्गत गरम दूध आणि पूरक पौष्टिक आहार म्हणून अंडी/केळी देण्याच्या कार्यक्रमाची अंमलबजावणी करण्याचा प्रस्ताव सादर करण्यात आला आहे.

समग्र शिक्षा कर्नाटकने प्राथमिक आणि पूर्व प्राथमिक मुलांसाठी निश्चित केलेले माध्यान्ह भोजनाचे पौष्टिक मूल्य भारत सरकारच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आहे. त्यामुळे पूर्व प्राथमिक मुलांना दिल्या जाणाऱ्या मूलभूत माध्यान्ह भोजनात 418 कॅलरीज ऊर्जा आणि 8.7 ग्रॅम प्रथिने असलेला आहार दिला जात आहे. याशिवाय क्षीरभाग्य योजनेअंतर्गत आठवड्यातून 5 दिवस दूध आणि आठवड्यातून 6 दिवस केळी/अंडी दिली जात आहेत. पूर्व प्राथमिक वर्गातील मुलांना शाळेत दिले जाणारे पौष्टिक पूरक आहार उच्च कॅलरी मूल्य आणि प्रथिनेयुक्त आहेत. हे पौष्टिक अन्नपदार्थ सरकार समग्र शिक्षा कर्नाटक (SSK) द्वारे पुरवत आहे.

सरकारी शाळांमधील पूर्व प्राथमिक वर्गांमधील शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी, पूर्व प्राथमिक वर्गांना शिकवणाऱ्या अतिथी शिक्षक/शिक्षिकांना राज्य साधन व्यक्तींद्वारे दरवर्षी 5 दिवसांचे प्रशिक्षण दिले जाते.

शासकीय आदेश क्रमांक: ईपी 64 पीबीएस 2024, दिनांक 15.10.2025 नुसार 474 सरकारी शाळांना कर्नाटक पब्लिक स्कूल म्हणून श्रेणीसुधारित करण्याचे आदेश दिले आहेत. या शाळांपैकी ज्या शाळांमध्ये पूर्व प्राथमिक विभाग मंजूर नाहीत अशा शाळा तसेच कल्याण कर्नाटक भागातील 7 जिल्ह्यांमध्ये के.के.आर.डी.बी. निधीअंतर्गत कर्नाटक पब्लिक स्कूल म्हणून श्रेणीसुधारित केलेल्या 200 शाळांमध्ये पूर्व प्राथमिक विभाग मंजूर नसलेल्या शाळांची ओळख पटवण्यात आली आहे.

बैठकीतील महत्त्वाचे निर्णय (17-07-2025)

• शालेय शिक्षण विभागाकडून सुरू असलेले पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. 2025-26 च्या अर्थसंकल्पातील घोषणेप्रमाणे शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभागाकडून 5000 ECCE वर्ग सुरू करण्याची कार्यवाही करणे. सदर 5000 ECCE वर्ग सुरू करण्यासाठी महिला आणि बाल विकास विभागाचे पूर्ण सहकार्य राहील.
• सध्या शालेय शिक्षण विभागामार्फत 2026-27 पासून सुरू करण्याचा उद्देश असलेल्या KPS शाळांमध्येच पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू करणे.
• उर्वरित शाळांच्या आवारात असलेल्या अंगणवाडी केंद्रांमध्ये महिला आणि बाल विकास विभागामार्फत प्रस्तावित पूर्व प्राथमिक केंद्रे सुरू करणे.
• शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभागाकडून पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू करण्यात आले असून, केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार निर्धारित प्रमाणात पौष्टिक आहार, आरोग्य तपासणी आणि मुलांच्या वाढीचे संनियंत्रण (Growth Monitoring) करण्यासाठी योग्य पावले उचलणे तसेच योग्य उपकरणांची खरेदी आणि कर्मचारी प्रशिक्षणाबाबत कार्यवाही करणे.

शासनाचे आदेश:

शासनादेश क्रमांक: ईपी 176 पीबीएस 2025, बंगळूर, दिनांक: 14.11.2025.

प्रस्तावात स्पष्ट केलेल्या मुद्द्यांच्या पार्श्वभूमीवर, 2025-26 च्या अर्थसंकल्पीय भाषणातील परिच्छेद क्र. 111(i) मधील घोषणेनुसार, परिशिष्ट-1 प्रमाणे राज्यात ‘समग्र शिक्षा कर्नाटक’ योजनेअंतर्गत 1105 शाळा, 126 पी.एम.श्री शाळा, ‘के.के.आर.डी.बी.’ योजनेअंतर्गत 1126 शाळा आणि 1699 मॅग्नेट शाळांसह परिशिष्ट-1 नुसार एकूण 4056 सरकारी शाळांमध्ये पूर्व प्राथमिक शिक्षणाचे वर्गानुसार (LKG, UKG) स्वतंत्र वर्ग सुरू करण्यासाठी खालील अटी व शर्तींच्या अधीन राहून आयुक्त, शालेय शिक्षण विभाग यांना मान्यता देऊन आदेश दिला आहे:

अटी व शर्ती:

1. समग्र शिक्षा कर्नाटक योजनेअंतर्गत 2804 सरकारी शाळा आणि 126 पी.एम.श्री शाळांसह एकूण 2930 सरकारी शाळांमध्ये सुरू करण्यात येणाऱ्या पूर्व प्राथमिक वर्गांसाठी येणारा खर्च ‘समग्र शिक्षा कर्नाटक’ योजनेच्या अनुदानातून भागवावा.
2. कल्याण कर्नाटक भागातील सरकारी शाळांमध्ये सुरू होणाऱ्या 1126 पूर्व प्राथमिक वर्गांसाठी येणारा खर्च ‘कल्याण कर्नाटक प्रदेश विकास मंडळ’ अनुदानातून भागवावा.
3. 2018-19 ते 2024-25 या वर्षांपर्यंत परिशिष्ट-2 प्रमाणे 2619 सरकारी शाळांमध्ये सुरू झालेले आणि चालवले जाणारे पूर्व प्राथमिक वर्ग पुढे चालू ठेवणे.
4. सध्या सरकारी शाळांमध्ये चालवले जाणारे पूर्व प्राथमिक वर्ग वर्गनिहाय स्वतंत्रपणे द्विभाषिक माध्यमात चालवण्याची कार्यवाही करणे. या विद्यार्थ्यांना LKG, UKG ची सराव पुस्तके वितरित केली जातील. पूर्व प्राथमिक वर्ग सकाळी 10.00 ते दुपारी 3.30 पर्यंत भरवावेत.
5. 2025-26 या वर्षासाठी पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू करण्यासाठी आवश्यक ती सर्व पूर्वतयारी करावी. पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू करण्याबाबत एस.डी.एम.सी. आणि शिक्षकांनी स्थानिक पातळीवर प्रचार करावा.
प्रवेशोत्सव आणि पटनोंदणी: कर्नाटक शाळा प्रवेशोत्सव, पटनोंदणी आणि सेतू अभ्यासक्रम 2026-27
6. पूर्व प्राथमिक वर्ग चालवण्यासाठी आवश्यक मूलभूत आणि शैक्षणिक सुविधा नियमानुसार पुरवण्यासाठी उपनिर्देशक (प्रशासन) यांना योग्य निर्देश देणे. पूर्व प्राथमिक वर्ग सुरू करण्यासाठी एक खोली निश्चित करून ती सज्ज करणे.
7. 2025-26 मध्ये पूर्व प्राथमिक LKG चा एकच विभाग सुरू करणे, या LKG वर्गात 4 ते 5 वर्षे वयोगटातील मुलांना दाखल करणे. हा विभाग सुरू करण्यासाठी पात्र वयोगटातील किमान 20 मुले दाखल होणे आवश्यक आहे आणि KPS शाळांसह मान्यता प्राप्त सर्व शाळांमध्ये वर्गात जास्तीत जास्त 40 मुलांनाच दाखल करावे. चालू वर्षात किमान नोंदणी संख्या नसल्यास अशा शाळांमध्ये पूर्व प्राथमिक वर्ग पुढील वर्षी सुरू करावेत.
8. भारत सरकारने पूर्व प्राथमिक मुलांसाठी निश्चित केलेल्या माध्यान्ह भोजनाच्या पौष्टिक मूल्यानुसार पूर्व प्राथमिक वर्गातील विद्यार्थ्यांना गरम माध्यान्ह भोजन, क्षीरभाग्य आणि पूरक पौष्टिक आहार वितरित केला जाईल. याबाबत स्वतंत्र शासनादेश काढण्यात येईल.
DSERT VC YouTube Live मधील महत्त्वाचे मुद्दे आता एका ठिकाणी! 2026-27 च्या सेतूबंध (Bridge Course) DSERT परिपत्रकातील प्रमुख मुद्दे
9. पूर्व प्राथमिक वर्गातील मुलांसाठी डी.एस.ई.आर.टी. ने यावर्षी नव्याने विकसित केलेली बालचेतन सराव पुस्तके 2025-26 या वर्षासाठी शासकीय मुद्रण, लेखनसामग्री व प्रकाशन विभागाकडून छापून द्यावीत. छपाई संदर्भात स्वतंत्र आदेश काढण्यात येईल.
10. पूर्व प्राथमिक वर्गांसाठी निश्चित मानकांप्रमाणे पात्र शिक्षक आणि आया यांची निवड करण्याबाबत उपनिर्देशक (प्रशासन) यांना योग्य निर्देश द्यावेत.
11. प्रत्येक पूर्व प्राथमिक वर्गासाठी एका शिक्षकाची आणि एका आयाची निश्चित मानकांप्रमाणे शाळा एस.डी.एम.सी. द्वारे तात्पुरत्या स्वरूपात 10 महिन्यांसाठी नियुक्ती करणे. पूर्व प्राथमिक वर्गाच्या शिक्षकांना सध्याच्या अतिथी शिक्षकांना दिल्या जाणाऱ्या मानधनाप्रमाणेच दरमहा रु. 12,000 आणि आया यांना दरमहा रु. 6,250 मानधन निश्चित करावे.
शैक्षणिक वर्ष 2026-27 साठी शिक्षक व मुख्याध्यापकांसाठी उपयुक्त PDF नमुने उपलब्ध!
12. शिक्षक आणि आया यांच्या मानधनासाठी आणि पूर्व प्राथमिक वर्गांमध्ये शैक्षणिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी शाळा एस.डी.एम.सी. च्या संयुक्त खात्यात जमा होणारा निधी …दिलेले अनुदान सरकारी आदेश, परिपत्रके आणि KTPP कायदा व नियमांनुसार खर्च करण्यासाठी योग्य निर्देश दिले जावेत.
13. K.K.R.D.B. अनुदानातून सुरू करण्यात येणाऱ्या 1126 शाळांमधील पूर्व-प्राथमिक वर्गांसाठी K.K.R.D.B. कडून आणि उर्वरित 2930 शाळांमधील पूर्व-प्राथमिक वर्गांसाठी समग्र शिक्षा कर्नाटक कार्यालयाकडून अनुदान संबंधित शाळेचे मुख्याध्यापक आणि S.D.M.C. यांच्या संयुक्त खात्यात जमा केले जावे.
14. पूर्व-प्राथमिक वर्गांसाठी नियुक्त शिक्षकांना राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेमार्फत (DSERT) प्रशिक्षण देण्याची व्यवस्था करावी.
15. संबंधित शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी पूर्व-प्राथमिक वर्गांमध्ये प्रवेश घेतलेल्या विद्यार्थ्यांचा तपशील SATS मध्ये नोंदवणे आणि त्यांची दैनंदिन उपस्थिती नोंदवणे बंधनकारक आहे, असे निर्देश द्यावेत.
16. या आदेशानुसार मान्यताप्राप्त सरकारी शाळांमध्ये पूर्व-प्राथमिक वर्ग सुरू करणे, प्रवेशाचा प्रचार, प्रवेश प्रक्रिया सुरू करणे, शिक्षक/आयांच्या नियुक्तीचे निकष, नियुक्तीची पद्धत, राबवायचा अभ्यासक्रम, अध्ययन-अध्यापन पद्धती आणि वापरावयाचे साहित्य याविषयी आयुक्त, शालेय शिक्षण विभाग यांच्या स्तरावर सविस्तर परिपत्रक जारी केले जावे.

प्रशासकीय उपाययोजना:

पूर्व-प्राथमिक वर्गांसाठी शिक्षक आणि आया यांची तात्पुरती नियुक्ती करण्यासाठी खालील निकष निश्चित करण्यात आले आहेत:

1. पूर्व-प्राथमिक वर्ग शिक्षकांसाठी आवश्यक किमान शैक्षणिक पात्रता:
प्री-युनिव्हर्सिटी शिक्षणात (PUC) किमान 50% गुणांसह उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे आणि NCTE मान्यताप्राप्त संस्थेकडून दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक वर्षांचा “डिप्लोमा इन नर्सरी टीचर्स एज्युकेशन / प्री-स्कूल टीचर एज्युकेशन / डिप्लोमा इन अर्ली चाइल्डहुड एज्युकेशन प्रोग्राम (D.E.C.Ed)” किंवा B.Ed (नर्सरी) असणे आवश्यक आहे.
पर्यायी शैक्षणिक पात्रता: जर वरील पूर्व-प्राथमिक शिक्षक प्रशिक्षण घेतलेले उमेदवार उपलब्ध नसतील, तर PUC मध्ये किमान 50% गुण मिळवण्यासोबतच NCTE मान्यताप्राप्त संस्थेतून D.Ed प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या उमेदवारांचा विचार केला जावा.
कमाल वयोमर्यादा: 45 वर्षे.

2. आया (मदतनीस) पदासाठी निकष:
शैक्षणिक पात्रता: किमान SSLC (10 वी) उत्तीर्ण.
वयोमर्यादा: 45 वर्षांपेक्षा कमी वयाची स्थानिक महिला असावी (त्याच गाव/वॉर्ड क्षेत्रातील).
जर स्थानिक पातळीवर कोणताही उमेदवार उपलब्ध नसेल, तर सरकारी शाळा असलेल्या ग्रामपंचायतीच्या क्षेत्रातील / लगतच्या वॉर्डातील उमेदवाराचा विचार करावा.

3. वर्गनिहाय शिक्षक आणि आया यांच्या निवडीसाठी अवलंबायची पद्धत:-

• वर्गनिहाय शिक्षक आणि आयांच्या नियुक्तीबाबत व्यापक प्रसिद्धी करावी.
• वर्गनिहाय शिक्षक/आया निवड समिती:- क्षेत्र शिक्षणाधिकारी (BEO) यांच्या अध्यक्षतेखाली, सरकारी शाळांचे मुख्याध्यापक, प्राथमिक विभागाचे SDMC अध्यक्ष आणि एक वरिष्ठ सहशिक्षक हे सदस्य असतील.
• वर्गनिहाय शिक्षकांच्या निवडीसाठी विविध घटकांना द्यावयाचे महत्त्व (Weightage): पात्र उमेदवारांपैकी खालील घटकांनुसार सर्वाधिक एकूण गुण मिळवणाऱ्यांचा विचार करावा.

शिक्षकांच्या निवडीसाठी निकष:

आया निवडीसाठी निकष:

आया निवडीसाठी अवलंबायची पद्धत व पुढील कार्यवाही:

4. वर नमूद केल्याप्रमाणे नियुक्त केलेल्या शाळावार शिक्षक आणि आया यांची यादी सर्व जिल्हा उपनिर्देशक (प्रशासन) यांनी आयुक्त, शालेय शिक्षण विभाग, बंगळुरू; राज्य प्रकल्प संचालक, समग्र शिक्षा कर्नाटक, बंगळुरू; आणि अतिरिक्त आयुक्त, शालेय शिक्षण विभाग, कलबुर्गी यांना सादर करावी.
5. निवडलेल्या वर्गनिहाय शिक्षक/आया यांना संबंधित शैक्षणिक वर्षाच्या 31 मार्चपर्यंतच नियुक्त केले जावे.
6. पूर्व-प्राथमिक वर्गांमध्ये वापरावयाचा अभ्यासक्रम, शिकवण्याचे साहित्य इ. तातडीने शाळांना उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी आयुक्त, शालेय शिक्षण विभाग, बंगळुरू आणि अतिरिक्त आयुक्त, शालेय शिक्षण विभाग, कलबुर्गी यांची असेल.
7. निवडलेल्या शिक्षकांना DIET मध्ये प्रशिक्षण दिले जावे.
8. उपनिर्देशक (विकास) यांनी पूर्व-प्राथमिक वर्गांमधील अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया, शिक्षक प्रशिक्षण, मुलांची शैक्षणिक प्रगती इ. शैक्षणिक उपक्रमांचे मार्गदर्शन आणि देखरेख करावी.
9. जिल्हा आणि तालुका स्तरावर पूर्व-प्राथमिक वर्गांच्या देखरेखीसाठी संबंधित जिल्हा उपनिर्देशक (प्रशासन), शालेय शिक्षण विभाग यांनी नोडल अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करावी.
10. क्षेत्र शिक्षणाधिकारी (BEO) यांनी त्यांच्या कक्षेतील सरकारी शाळांमध्ये वरील सर्व बाबींवर देखरेख ठेवणे बंधनकारक आहे.