5. जीवन प्रक्रिया

प्रश्न 1. मानवामधील मूत्रपिंड खालील संस्थेचा अवयव आहे.

1) पोषण
2) श्वसन
3) उत्सर्जन
4) वहन

उत्तर: 3) उत्सर्जन

प्रश्न 2. वनस्पतीमधील प्रकाष्ठ खालील गोष्टीसाठी जबाबदार असते.

1) पाण्याचे वहन
2) अन्नाचे वहन
3) अमिनो आम्लाचे वहन
4) ऑक्सिजनचे वहन

उत्तर: 1) पाण्याचे वहन

प्रश्न 3. स्वयंपोषी पोषणामध्ये खालील घटकाची आवश्यकता असते.

1) कार्बनडाय ऑक्साईड आणि पाणी
2) हरितद्रव्य
3) सुर्यप्रकाश
4) वरील सर्व

उत्तर: 4) वरील सर्व

प्रश्न 4. पायरुव्हेटचे कार्बन डाय ऑक्साईड, पाणी आणि ऊर्जा यामध्ये विघटन खालील घटकामध्ये घडते.

1) पेशीद्रव
2) कलकणू (मायटोकाँड्रीया)
3) हरितकण
4) पेशीकेंद्र

उत्तर: 2) कलकणू (मायटोकाँड्रीया)

प्रश्न 5. आपल्या शरिरामध्ये स्निग्ध पदार्थाचे कसे पचन होते ? ही क्रिया कुठे घडते ?

उत्तर: लहान आतड्यामध्ये स्निग्ध पदार्थांचे पचन होते. लहान आतड्यात पित्तरस स्निग्ध पदार्थांच्या मोठ्या कणांचे लहानात लहान कणांमध्ये रूपांतर करतो, ज्याला ‘इमलसिफिकेशन’ म्हणतात. त्यानंतर स्वादुपिंडातील ‘लायपेज’ नावाचे विकर या बारीक कणांवर प्रक्रिया करून त्याचे स्निग्धाम्ले आणि ग्लिसेरॉलमध्ये रूपांतर करते.

प्रश्न 6. लाळेचे अन्न पचनामध्ये कार्य कोणते असते?

उत्तर: लाळेमध्ये ‘सलायव्हरी अमायलेज’ नावाचे विकर असते. हे विकर अन्नातील पिष्टमय पदार्थांचे (स्टार्च) विघटन करून त्यांचे साध्या शर्करेमध्ये रूपांतर करते.

प्रश्न 7. स्वयंपोषी पोषणाला कोणत्या गोष्टींची आवश्यकता असते? आणि या पोषणापासून कोणते पदार्थ निर्माण होतात?

उत्तर: स्वयंपोषी पोषणासाठी कार्बन डाय ऑक्साईड, पाणी, हरितद्रव्य आणि सुर्यप्रकाश यांची आवश्यकता असते. या क्रियेतून ग्लुकोज (कार्बोहैड्रेट) आणि ऑक्सिजन हे पदार्थ निर्माण होतात.

प्रश्न 8. ऑक्सिश्वसन व विनाऑक्सिश्वसनातील फरक सांगा, विना ऑक्सीश्वसन करणाऱ्या सजीवांची उदाहरणे सांगा.

उत्तर: ऑक्सिश्वसनामध्ये ग्लुकोजचे विघटन करण्यासाठी ऑक्सिजनचा वापर होतो आणि मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा मिळते. विनाऑक्सिश्वसनामध्ये ऑक्सिजनचा वापर होत नाही आणि कमी प्रमाणात ऊर्जा मिळते. उदाहरण: यीस्ट, काही जीवाणू.

प्रश्न 9. मोठ्या प्रमाणात वायूंची देवाणघेवाण होण्यासाठी वायूकोषांची कशी रचना असते?

उत्तर: फुप्फुसात वायुकोषांची रचना फुग्यासारखी असते, ज्यामुळे वायूंच्या देवाणघेवाणीसाठी खूप मोठा पृष्ठभाग उपलब्ध होतो. वायुकोषांच्या भित्ती अतिशय पातळ असतात आणि त्यांच्याभोवती रक्तवाहिन्यांचे मोठे जाळे असते, ज्यामुळे वायूंची अदलाबदल सहज होते.

प्रश्न 10. आपल्या शरिरात हिमोग्लोबीनची कमतरता झाल्यास कोणते परिणाम होतात?

उत्तर: हिमोग्लोबीन रक्ताद्वारे ऑक्सिजन वाहून नेण्याचे काम करते. याची कमतरता झाल्यास शरीरातील पेशींना पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही, ज्यामुळे अशक्तपणा जाणवतो आणि व्यक्तीला धाप लागते.

प्रश्न 11. मानवामधील दुहेरी अभिसरणाचे वर्णन करा. ते का आवश्यक आहे ते सांगा.

उत्तर: रक्ताभिसरण संस्थेमध्ये रक्त दोनदा हृदयातून जाते, त्याला दुहेरी अभिसरण म्हणतात. एकदा ऑक्सिजनयुक्त रक्त शरीराकडे जाते आणि दुसरीकडे ऑक्सिजनविरहित रक्त फुप्फुसाकडे जाते. हे ऑक्सिजनयुक्त व ऑक्सिजनविरहित रक्त एकमेकांत मिसळू नये म्हणून आवश्यक असते, ज्यामुळे शरीराला उच्च दर्जाचा ऑक्सिजन पुरवठा होतो.

प्रश्न 12. प्रकाष्ठ व परिकाष्ठामधील पदार्थांच्या वहनातील फरक सांगा.

उत्तर: प्रकाष्ठ हे मुळांकडून पाणी आणि खनिजे वरच्या दिशेने वाहून नेते. परिकाष्ठ हे पानांमध्ये तयार झालेले अन्न वनस्पतींच्या इतर भागांकडे वरच्या व खालच्या अशा दोन्ही दिशांनी वाहून नेते.

प्रश्न 13. फुप्फुसातील वायुकोष आणि मूत्रपिंडातील नेफ्रॉन्स यांचे कार्य आणि रचनेतील फरक लिहा.

उत्तर: वायुकोष फुप्फुसात असतात आणि ते ऑक्सिजन व कार्बन डाय ऑक्साईड वायूंची देवाणघेवाण करतात. नेफ्रॉन्स मूत्रपिंडात असतात आणि ते रक्तातील टाकाऊ नत्रयुक्त पदार्थ गाळून मूत्र तयार करण्याचे काम करतात.