MAHARASHTRA TET 2014 Paper 1 – परिसर अभ्यास सविस्तर उत्तरे व स्पष्टीकरण : सविस्तर माहिती
महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा (MAHA TET) ही शिक्षक होऊ इच्छिणाऱ्या उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाची परीक्षा आहे. या परीक्षेतील Paper 1 हा प्राथमिक स्तर (इयत्ता 1 ते 5) साठी असून त्यामध्ये परिसर अभ्यास (EVS) हा एक महत्त्वाचा विषय आहे. प्रस्तुत पोस्टमध्ये MAHARASHTRA TET 2014 Paper 1 – परिसर अभ्यास या प्रश्नपत्रिकेतील सर्व महत्त्वाच्या प्रश्नांचे सविस्तर विश्लेषण, अचूक उत्तरे आणि सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण दिले आहे.
या पोस्टमध्ये दिलेले प्रश्न हे मूळ प्रश्नपत्रिकेवर आधारित असून प्रत्येक प्रश्नासोबत चार पर्याय (MCQ) दिलेले आहेत. प्रत्येक प्रश्नाचे योग्य उत्तर स्पष्टपणे दाखवले आहे तसेच त्या उत्तरामागील संकल्पना समजून घेण्यासाठी लघु व सोपे स्पष्टीकरणही दिले आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ उत्तर पाठांतर न करता त्या विषयाची सखोल समज मिळते.
परिसर अभ्यास हा विषय विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी संबंधित असल्यामुळे या विषयातील प्रश्नांमध्ये पर्यावरण, आरोग्य, समाज, विज्ञान आणि नैसर्गिक संसाधने यांसारख्या घटकांचा समावेश असतो. या पोस्टमधील स्पष्टीकरणांमुळे विद्यार्थ्यांना या सर्व संकल्पना अधिक स्पष्टपणे समजतात आणि परीक्षा तयारी अधिक प्रभावी होते.
ही माहिती विशेषतः TET परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी, D.Ed./B.Ed. विद्यार्थी, तसेच शिक्षकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. यामध्ये दिलेली प्रश्नोत्तरे सरावासाठी वापरल्यास विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढतो आणि परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यास मदत होते.
एकंदरीत, ही पोस्ट MAHARASHTRA TET 2014 Paper 1 – परिसर अभ्यास या विषयाची सखोल तयारी करण्यासाठी एक उत्कृष्ट मार्गदर्शक आहे, जो तुमच्या यशाच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकतो.
MAHARASHTRA TET 2014 PAPER – 1
विषय – परिसर अभ्यास
विषय – परिसर अभ्यास
121. “कमळाचे फूल सकाळी उमलते; तर निशिगंधाचे फूल रात्री उमलते.” ही वनस्पतीची कोणत्या प्रकारची हालचाल आहे ?
उत्तर: (2) वृद्धी-असंलग्न
स्पष्टीकरण: प्रकाशाच्या बदलत्या तीव्रतेमुळे होणारी ही वनस्पतीची हालचाल तिच्या वाढीशी थेट निगडित नसते, म्हणून याला वृद्धी-असंलग्न (Nastic movement) हालचाल म्हणतात.
122. कचऱ्यातील पदार्थांचा निसर्गतः विघटनासाठी लागणारा सर्वसाधारण कालावधी लक्षात घेता सर्वाधिक व सर्वात कमी कालावधी लागणाऱ्या पदार्थांची योग्य जोडी खालील पर्यायांपैकी कोणती ?
उत्तर: (1) थर्माकोल – लाकूड
स्पष्टीकरण: दिलेल्या पर्यायांमध्ये ‘थर्माकोल’ हे अविघटनशील (non-biodegradable) असून त्याच्या विघटनासाठी सर्वाधिक म्हणजे लाखो वर्षे लागतात, तर ‘लाकूड’ विघटन होण्यासाठी (सुमारे 10-15 वर्षे) सर्वात कमी वेळ लागतो.
123. खालीलपैकी योग्य विधान/विधाने कोणते/कोणती ?
(अ) हिऱ्यावर आम्ल किंवा अल्कली यांचा परिणाम होत नाही.
(ब) हिरा हे कार्बनचे अस्फटिक रूप आहे.
(अ) हिऱ्यावर आम्ल किंवा अल्कली यांचा परिणाम होत नाही.
(ब) हिरा हे कार्बनचे अस्फटिक रूप आहे.
उत्तर: (1) फक्त (अ)
स्पष्टीकरण: हिरा हे कार्बनचे ‘स्फटिक’ (Crystalline) रूप आहे, ‘अस्फटिक’ नाही. त्यामुळे विधान (ब) चुकीचे आहे. हिरा अतिशय कठीण व रासायनिकदृष्ट्या निष्क्रिय असल्याने त्यावर आम्ल किंवा अल्कलीचा परिणाम होत नाही.
124. शून्य अंश सेल्सिअस तापमानाच्या पाण्याचे तापमान वाढविल्यास खालील पर्यायांपैकी कोणता परिणाम दिसून येतो ?
उत्तर: (1) सुरूवातीला त्याची घनता वाढते; परंतु नंतर ती कमी होत जाते.
स्पष्टीकरण: याला पाण्याचे असंगत आचरण (Anomalous behavior of water) म्हणतात. 0°C पासून 4°C पर्यंत तापमान वाढवताना पाण्याचे आकारमान कमी होते व घनता वाढते (4°C ला घनता सर्वाधिक असते). त्यानंतर तापमान वाढवल्यास घनता कमी होत जाते.
125. “सामान्यतः अणू विद्युतप्रभारदृष्ट्या उदासीन असतो” याचें योग्य कारण स्पष्ट करणारा संख्यादर्शक पर्याय खालीलपैकी कोणता ?
उत्तर: (4) प्रोटॉन = इलेक्ट्रॉन
स्पष्टीकरण: अणूमध्ये जेवढे धन प्रभारित प्रोटॉन असतात, तेवढेच ऋण प्रभारित इलेक्ट्रॉन असतात. त्यामुळे एकूण विद्युत प्रभार शून्य होतो व अणू उदासीन राहतो.
126. वनस्पतीमधील कोणता टाकाऊ पदार्थ मानवाला उपयुक्त आहे ?
उत्तर: (3) निलगिरी तेल
स्पष्टीकरण: राळ, डिंक, रबर, व विविध बाष्पशील तेले (उदा. निलगिरी तेल) हे वनस्पतींचे टाकाऊ पदार्थ (Secondary metabolites) आहेत, परंतु ते मानवासाठी औषधी आणि अत्यंत उपयुक्त असतात.
127. जीवजन्माच्या ‘जरायुज’ पद्धतीतील प्राण्यांमध्ये सर्वसामान्यपणे कोणते वैशिष्ट्य आढळत नाही ?
उत्तर: (4) ते प्राणी शरीराच्या तापमानावर नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत.
स्पष्टीकरण: जरायुज (पिल्लांना जन्म देणारे सस्तन) प्राणी हे ‘उष्ण रक्ताचे’ (Warm-blooded) असतात. ते आपल्या शरीराचे तापमान योग्य रितीने नियंत्रित ठेवू ‘शकतात’. त्यामुळे पर्याय 4 हे वैशिष्ट्य त्यांच्यात आढळत नाही.
128. पर्यावरणवादी कार्यकर्ते राजेंद्रसिंह यांच्याशी संबंधित बाबी खालीलपैकी कोणत्या ?
(अ) तरुण भारत संघ
(ब) पाणी पंचायत
(क) पेड बचाओ, पेड लगाओ पदयात्रा
(ड) चिपको आंदोलन
(अ) तरुण भारत संघ
(ब) पाणी पंचायत
(क) पेड बचाओ, पेड लगाओ पदयात्रा
(ड) चिपको आंदोलन
उत्तर: (1) फक्त (अ) आणि (क)
स्पष्टीकरण: जलपुरुष राजेंद्रसिंह यांनी ‘तरुण भारत संघ’ स्थापन केला आणि पर्यावरण जनजागृतीसाठी पदयात्रा काढल्या. पाणी पंचायत विलासराव साळुंखे यांच्याशी तर चिपको आंदोलन सुंदरलाल बहुगुणा यांच्याशी संबंधित आहे.
129. “खाद्यतेलाचे रूपांतर वनस्पती तुपात होते.” त्यावेळी खालील पर्यायांपैकी कोणती क्रिया घडते ?
उत्तर: (3) अभिक्रियाकारकाचे ऑक्साइड तयार होते. (टीप: मुळात ही ‘हायड्रोजनीकरण’ (Hydrogenation) प्रक्रिया असून त्यात क्षपण होते.)
स्पष्टीकरण: खाद्यतेलाचे वनस्पती तुपात (Dalda) रूपांतर करताना ‘हायड्रोजन’ वायू मिसळला जातो. या प्रक्रियेला हायड्रोजनीकरण म्हणतात. (दिलेल्या पर्यायांपैकी तांत्रिकदृष्ट्या अचूक पर्याय संदिग्ध आहे, पण ही एक क्षपण/Reduction प्रक्रिया आहे).
130. खालील पर्यायांपैकी अयोग्य विधान कोणते ?
उत्तर: (2) प्रतिक्षिप्त क्रिया या अनैच्छिक क्रिया नाहीत.
स्पष्टीकरण: प्रतिक्षिप्त क्रिया (Reflex actions) या तात्काळ आणि आपल्या इच्छेवर अवलंबून नसणाऱ्या (अनैच्छिक) क्रियाच असतात. म्हणून ‘प्रतिक्षिप्त क्रिया अनैच्छिक नाहीत’ हे विधान अयोग्य (चुकीचे) आहे.
131. विद्युत दिव्याचे वैशिष्ट्य खालील पर्यायांपैकी कोणते ?
उत्तर: (2) नायट्रोजन व अरगॉन या वायूंमुळे विद्युत दिव्यातील कुंडलाची कार्यक्षमता वाढते.
स्पष्टीकरण: विद्युत दिव्यात टंगस्टन धातूचे कुंडल (Filament) असते ज्याचा द्रवणांक अतिशय ‘जास्त’ असतो. त्यात ऑक्सिजन ऐवजी नायट्रोजन आणि अरगॉन या निष्क्रिय वायूंचा वापर करतात ज्यामुळे कुंडलाचे ऑक्सिडीकरण होत नाही व कार्यक्षमता वाढते.
132. खालील ‘कारण’ आणि ‘परिणाम’ यांचा अर्थ लक्षात घेऊन योग्य पर्याय निवडा :
कारण : (अ) सरडा शीत रक्ताचा प्राणी आहे.
परिणाम : (ब) सभोवतालच्या तापमानानुसार सरड्याला त्याच्या शरीराच्या तापमानावर नियंत्रण ठेवता येते.
कारण : (अ) सरडा शीत रक्ताचा प्राणी आहे.
परिणाम : (ब) सभोवतालच्या तापमानानुसार सरड्याला त्याच्या शरीराच्या तापमानावर नियंत्रण ठेवता येते.
उत्तर: (1) फक्त (अ) योग्य
स्पष्टीकरण: सरडा हा शीत रक्ताचा प्राणी आहे हे विधान बरोबर आहे. पण शीत रक्ताचे प्राणी सभोवतालच्या तापमानानुसार स्वतःच्या शरीराचे तापमान नियंत्रित करू ‘शकत नाहीत’. म्हणून परिणाम (ब) चुकीचा आहे.
133. उष्णतेच्या अभिसरण प्रवाहाचे उदाहरण नसलेला पर्याय कोणता ?
उत्तर: (3) सूर्याची उष्णता पृथ्वी पर्यंत पोहोचणे.
स्पष्टीकरण: सूर्याची उष्णता पृथ्वीपर्यंत ‘प्रारण’ (Radiation) या पद्धतीने पोहोचते, ज्यासाठी कोणत्याही माध्यमाची गरज नसते. इतर सर्व पर्याय अभिसरण (Convection) प्रवाहाची उदाहरणे आहेत.
134. खालीलपैकी योग्य विधाने कोणती ?
(अ) आयोडीन हा अधातू आहे.
(ब) अधातूंना सहसा चकाकी नसते.
(क) आयोडीनला चकाकी असते.
(ड) आयोडीन हा धातू आहे.
(अ) आयोडीन हा अधातू आहे.
(ब) अधातूंना सहसा चकाकी नसते.
(क) आयोडीनला चकाकी असते.
(ड) आयोडीन हा धातू आहे.
उत्तर: (3) फक्त (अ), (ब) आणि (क)
स्पष्टीकरण: आयोडीन हा एक अधातू (Non-metal) आहे, त्यामुळे (ड) चुकीचे आहे. अधातूंना सहसा चकाकी नसते, पण आयोडीन आणि हिरा हे त्याला अपवाद आहेत ज्यांना चकाकी असते.
135. “विद्यार्थी साधनसामुग्री वाया न घालविता त्याचा प्रयत्नपूर्वक पुनर्वापर करतो” हे खालील पर्यायांपैकी कशाचे उदाहरण आहे ?
उत्तर: (3) निरीक्षण व त्याची मांडणी यासंबंधीचा अपेक्षित वर्तन बदल (पर्यायी उपयोजनात्मक वर्तन)
स्पष्टीकरण: ज्ञानाचा आणि मूल्यांचा दैनंदिन जीवनात वापर करणे (पुनर्वापर) हे विद्यार्थ्याच्या वागणुकीत झालेला सकारात्मक व ‘अपेक्षित वर्तन बदल’ (Behavioral outcome / Application) दर्शवते.
136. युरोपातील ख्रिस्ती धर्मातील ‘प्रतिधर्म-सुधारणा’ चळवळ म्हणजे काय ?
उत्तर: (3) पोपच्या प्रेरणेने कॅथॉलिक पंथाच्या अनुयायांनी केलेले सामाजिक कार्य
स्पष्टीकरण: प्रॉटेस्टंट पंथाच्या वाढत्या प्रभावाला आळा घालण्यासाठी कॅथॉलिक चर्चने आणि पोपने स्वतःच्या धर्मव्यवस्थेत ज्या सुधारणा केल्या, त्याला प्रतिधर्म-सुधारणा (Counter-Reformation) चळवळ म्हणतात.
137. गोपाळ हरी देशमुख यांच्याशी संबंधित नसलेली बाब खालील पर्यायांपैकी कोणती ?
उत्तर: (1) ‘दिग्दर्शन’ या साप्ताहिकातून शतपत्रांचे लेखन
स्पष्टीकरण: गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी) यांनी आपली ‘शतपत्रे’ भाऊ महाजन यांच्या ‘प्रभाकर’ या साप्ताहिकातून लिहिली होती. ‘दिग्दर्शन’ यातून नाही.
138. संस्था/संघटना आणि त्यांचे संस्थापक यांची योग्य जोडी दर्शविणारा पर्याय कोणता ?
(अ) हिंदूस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन – (i) रासबिहारी बोस
(ब) आझाद हिंद सेना – (ii) सचिंद्रनाथ संन्याल
(क) हिंदूस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन – (iii) सुभाषचंद्र बोस
(ड) इंडिया हाऊस – (iv) चंद्रशेखर आझाद
(v) श्यामजी कृष्ण वर्मा
(अ) हिंदूस्थान सोशॅलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन – (i) रासबिहारी बोस
(ब) आझाद हिंद सेना – (ii) सचिंद्रनाथ संन्याल
(क) हिंदूस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन – (iii) सुभाषचंद्र बोस
(ड) इंडिया हाऊस – (iv) चंद्रशेखर आझाद
(v) श्यामजी कृष्ण वर्मा
उत्तर: (3) (अ) – (iv), (ब) – (i), (क) – (ii), (ड) – (v)
स्पष्टीकरण: HSRA चे संस्थापक चंद्रशेखर आझाद होते. आझाद हिंद सेनेची स्थापना रासबिहारी बोस यांनी केली. HRA ची स्थापना सचिंद्रनाथ संन्याल यांनी केली आणि इंडिया हाऊस ची स्थापना श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी केली.
139. आझाद हिंद सेनेचे कोणते बोधचिन्ह होते ?
उत्तर: (4) झेप घेणारा वाघ
स्पष्टीकरण: नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या आझाद हिंद सेनेच्या ध्वजावर ‘झेप घेणारा वाघ’ (Springing Tiger) हे बोधचिन्ह होते.
140. स्वराज्याचे शत्रू आणि त्यांच्या विरुद्ध संघर्ष केलेल्या शिवरायांच्या स्वामीनिष्ठ व्यक्ती यांची अयोग्य जोडी खालील पर्यायांपैकी कोणती ?
उत्तर: (2) दौलतखान – मुरारबाजी
स्पष्टीकरण: पुरंदरच्या वेढ्याच्या वेळी मुरारबाजी देशपांडे यांनी मुघल सरदार ‘दिलेरखान’ याच्या विरुद्ध अत्यंत पराक्रमाने लढा दिला होता. त्यामुळे ही जोडी अयोग्य आहे.
141. “दिल्ली झाली दीनवाणी / दिल्लीशाचे गेले पाणी । राणी भद्रकाली कोपली ।।” अशा शब्दात समकालीन मराठी कवी देवदत्त याने कोणाचे वर्णन केले आहे ?
उत्तर: (4) महाराणी ताराबाई
स्पष्टीकरण: राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर मुघल सम्राट औरंगजेबाशी अत्यंत प्रखर लढा देणाऱ्या ‘महाराणी ताराबाई’ यांच्या शौर्याचे वर्णन कवी देवदत्त यांनी या शब्दांत केले आहे.
142. भारतीय राजमुद्रेवर खालीलपैकी कोणता /कोणते प्राणी आहे/आहेत ?
(अ) सिंह
(ब) घोडा
(क) बैल
(अ) सिंह
(ब) घोडा
(क) बैल
उत्तर: (4) तिन्ही (अ), (ब) आणि (क)
स्पष्टीकरण: भारताच्या राजमुद्रेवर (सारनाथ येथील अशोकस्तंभावरून घेतलेली) चार सिंह तसेच खालच्या पट्टीवर घोडा, बैल आणि हत्ती हे प्राणी कोरलेले आहेत.
143. “परराज्यातील व्यक्तीची नेमणूक राज्याच्या राज्यपाल पदी केली जाते.” याचे प्रमुख कारण खालील पर्यायांपैकी कोणते ?
उत्तर: (2) कोणत्याही व्यक्तीची तिच्याच राज्यात राज्यपाल म्हणून नेमणूक न करण्याचा प्रघात आहे.
स्पष्टीकरण: राज्यपालाने स्थानिक राजकारणापासून अलिप्त आणि तटस्थ राहावे यासाठी एका संकेत किंवा परंपरेनुसार (प्रघात) सहसा कोणत्याही व्यक्तीची तिच्या स्वतःच्याच राज्यात राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली जात नाही.
144. पंचायती राज व्यवस्थेतील ग्रामसभेचे वैशिष्ट्य नसणारे विधान कोणते ?
उत्तर: (1) गावातील सर्व आबालवृद्ध गावकऱ्यांच्या सभेला ग्रामसभा म्हणतात.
स्पष्टीकरण: ग्रामसभेमध्ये गावातील केवळ 18 वर्षांवरील सर्व ‘प्रौढ मतदार’ सदस्य असतात. ‘आबालवृद्ध’ (लहान मुलांसह सर्व) ग्रामसभेचे सदस्य नसतात.
145. भारताच्या उत्तर भूभागावरून समुद्राकडे वाहणाऱ्या कोरड्या वाऱ्यांमुळे खालील पर्यायांपैकी कोणत्या ठिकाणी पाऊस पडतो ?
उत्तर: (3) मच्छलीपट्टण
स्पष्टीकरण: ईशान्य मान्सून (परतीचे वारे) बंगालच्या उपसागरावरून जाताना बाष्प ग्रहण करतात आणि पूर्व किनाऱ्यावरील कोरोमंडल किनारपट्टीवर (आंध्र प्रदेश – मच्छलीपट्टण आणि तमिळनाडू) पाऊस देतात.
146. पर्वतरांगा व भारतातील सर्वात उंच शिखर यांची अयोग्य जोडी कोणती ?
उत्तर: (4) हिमालय – के-2
स्पष्टीकरण: K2 (गॉडविन ऑस्टिन) हे शिखर ‘काराकोरम’ पर्वतरांगेत येते, मुख्य हिमालयात नाही. भारतातील हिमालयातील सर्वात उंच शिखर ‘कांचनजंघा’ आहे. तसेच सातपुड्यातील अस्तंभा हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे.
147. प्रमाणवेळेनुसार ग्रिनिच शहरात सोमवार रात्रीचे दहा वाजले असतील; तर त्याचवेळी भारतात किती वाजलेले असतील ?
उत्तर: (2) मंगळवार – पहाटेचे साडेतीन
स्पष्टीकरण: भारताची प्रमाणवेळ ग्रिनिच वेळेपेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. त्यामुळे सोमवारी रात्री 10:00 मध्ये 5.5 तास मिळवल्यास मंगळवारचे पहाटेचे 3:30 वाजलेले असतील.
148. सापुतारा : गुजरात :: पाल : ?
उत्तर: (1) महाराष्ट्र
स्पष्टीकरण: सापुतारा हे गुजरात राज्यामधील थंड हवेचे ठिकाण आहे, त्याचप्रमाणे ‘पाल’ हे महाराष्ट्र राज्यातील (जळगाव जिल्ह्यातील) थंड हवेचे ठिकाण आहे.
149. भूषण संगणक अभियंता, मनिषा शिक्षिका, मिलिंद लघुउद्योजक आणि मनाली पोल्ट्री व्यावसायिक आहे; यावरून चतुर्थक व्यवसाय करणारे कोण ?
उत्तर: (4) भूषण
स्पष्टीकरण: उच्च बौद्धिक कौशल्य, माहिती तंत्रज्ञान आणि संशोधन यावर आधारित सेवांना चतुर्थक (Quaternary) व्यवसाय म्हणतात. ‘संगणक अभियंता’ हा चतुर्थक व्यवसाय आहे.
150. राष्ट्रीय उद्याने असलेला महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचा गट कोणता ?
उत्तर: (3) चंद्रपूर – नागपूर – गोंदिया
स्पष्टीकरण: चंद्रपूर जिल्ह्यात ‘ताडोबा’, नागपूर जिल्ह्यात ‘पेंच’ आणि गोंदिया जिल्ह्यात ‘नवेगाव बांध’ ही राष्ट्रीय उद्याने आहेत.
