साहित्यमंथन: पाठ ६
जातील हे बी दिवस
लेखक: प्र. ई. सोनकांबळे
पाठाचा परिचय व लेखक परिचय
पाठाची मध्यवर्ती कल्पना (Central Idea)
या पाठात लेखकाने आपल्या बालपणीच्या आठवणी सांगितल्या आहेत. आई-वडील वारल्यानंतर बहिणींच्या घरी राहताना झालेली उपेक्षा, मेहुण्यांचा जाच आणि तरीही शिक्षणासाठी केलेली धडपड याचे हृदयद्रावक वर्णन यात आहे. कितीही हालअपेष्टा झाल्या तरी ‘जातील हे बी दिवस’ (हे ही दिवस जातील) हा आशावाद बाळगून त्यांनी जीवनाशी संघर्ष केला. गरिबीमुळे आलेले शहाणपण आणि शिक्षणाची तळमळ हा या पाठाचा गाभा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- लेखक लहानपणी पोरके झाल्याने दोन बहिणींच्या (चेरा आणि जगळपूर) आधाराने राहिले.
- मोठा मेहुणा (धोंडिबा) गरीब स्वभावाचा पण व्यसनी होता, तर धाकटा मेहुणा (किशन) अत्यंत स्वार्थी आणि कंजूष होता.
- लेखकाला बहिणीच्या घरी राहताना सतत अपमान आणि उपेक्षा सहन करावी लागली.
- शिक्षणाची ओढ असतानाही घरच्या परिस्थितीमुळे आणि मेहुण्यांच्या विरोधामुळे त्यांना गुराखी म्हणून काम करावे लागले.
- एका प्रसंगात बहिणीचे घर जळून खाक झाले, तेव्हा लोकांच्या मदतीवर त्यांना दिवस काढावे लागले.
- शेतमालक किसनडा बापू यांच्याकडे नोकरी करताना लेखकाची झालेली कुचंबणा.
- शाळा शिकण्याची तीव्र इच्छा असूनही परिस्थितीमुळे ‘इकडे आड तिकडे विहीर’ अशी लेखकाची अवस्था झाली होती.
- तरीही ‘हे ही दिवस जातील’ या आशेवर लेखक जगले आणि शिकले.
कठीण शब्दार्थ (New Words)
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| न्हाणगा | लहान |
| हुंट | उंट |
| खाना खराब होणे | सत्यानाश होणे |
| खसपटासारखा | कवडीमोल / किंमत नसलेला |
| दरकार | धाक / वचक |
| चंद्रा | हुशार / धूर्त |
| कांजीभाजी | जे मिळेल ते साधे जेवण |
| आगास | आकाश |
| दुदगं | विना मेहनतीचे फळ / आयतोबा |
| परदिशा | पोरका / ज्याला कोणी नाही असा |
स्वाध्याय (Questions & Answers)
अ) खालील प्रश्नांची एक ते दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.
१) लेखकाचे संपूर्ण नाव काय?
लेखकाचे संपूर्ण नाव ‘प्रल्हाद ईरबाजी सोनकांबळे’ असे आहे.
२) लेखकाला बहिणी किती व त्यांची नावे सांगा?
लेखकाला दोन बहिणी होत्या. थोरल्या बहिणीचे नाव सखू (आक्का) आणि धाकट्या बहिणीचे नाव मुक्ताबाई असे होते.
३) लहानपणी लेखकाला कोणत्या शेतमालकाची नोकरी करावी लागली?
लहानपणी लेखकाला ‘किसनडा पाटील’ या शेतमालकाची नोकरी करावी लागली.
४) लेखकाच्या बहिणीच्या घराला आग कशामुळे लागली?
बाळंतीण बाईसाठी रात्री पेटवून ठेवलेल्या चिमणीमुळे (दिव्यामुळे) घराला आग लागली.
५) लेखकाला शेतमालकाकडून दरमहा पगार किती ठरला होता?
लेखकाला शेतमालकाकडून दरमहा अडीच रुपये पगार ठरला होता.
आ) खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.
१) आई-वडिलांविना पोरका झालेल्या लेखकाची लहानपणीची दुरावस्था यावर माहिती लिहा.
आई-वडील वारल्यानंतर लेखकाचा सांभाळ त्याच्या बहिणींनी केला. पण बहिणींच्या घरी त्यांना सतत उपेक्षा सहन करावी लागली. मेहुणे त्यांना नीट वागवत नसत. कधी उपाशी राहावे लागे, तर कधी शिळेपाके खावे लागे. कपड्यांची वानवा होती. लोकांची गुरे राखणे, शेतात काम करणे अशी कष्टाची कामे लहान वयातच करावी लागली. त्यांना कुणी जवळ करत नसे. शिक्षणाची ओढ असूनही परिस्थितीमुळे शाळेत जाता येत नव्हते. अशा प्रकारे अत्यंत हलाखीच्या आणि दुर्दैवी परिस्थितीत त्यांचे बालपण गेले.
२) लेखकाला शिक्षणाची असलेली ओढ व होत असलेली ससेहोलपट यावर सविस्तर लिहा.
लेखकाला शाळेत जाण्याची प्रचंड ओढ होती. पण पोटाची खळगी भरण्यासाठी त्यांना शेतमालकाकडे नोकरी करावी लागली. शाळेत जाणाऱ्या मुलांकडे बघून त्यांचे मन तुटत असे. ‘इंग्रजी अवघड असते का?’, ‘पाचवीचा अभ्यास कसा असतो?’ असे प्रश्न ते शाळकरी मुलांना विचारत. मेहुणा त्यांना शाळेत पाठवण्याऐवजी कामाला जुंपत असे. कधी दुकानात बसवण्याचे आमिष दाखवून, तर कधी गुराखी म्हणून काम करायला लावून त्यांचे शिक्षण थांबवले गेले. तरीही मनातील शिक्षणाची ज्योत त्यांनी विझू दिली नाही.
इ) संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
१) “गेलो एक्यादिवशी खोपाड्याच्या शेतातून कडबा आणायला. लई धांडाळ व्हता कडबा. मला किती येणार. लई कुतून आणलं तर दोन कवा तीन पेंढ्या.”
संदर्भ: हे वाक्य ‘जातील हे बी दिवस’ या पाठातील असून लेखक ‘प्र. ई. सोनकांबळे’ आहेत.
स्पष्टीकरण: लेखक किसनडा पाटलाकडे नोकरी करत होते तेव्हाचा हा प्रसंग आहे. ते लहान होते, शरीराने अशक्त होते. मालकाने कडबा (वैरण) आणायला पाठवले असता, त्यांना जड ओझे उचलत नव्हते. तरीही नाइलाजाने आणि पोटासाठी त्यांना ते काम करावे लागत होते. त्यांच्या बालमजुरीचे आणि हतबलतेचे चित्रण यातून दिसते.
स्पष्टीकरण: लेखक किसनडा पाटलाकडे नोकरी करत होते तेव्हाचा हा प्रसंग आहे. ते लहान होते, शरीराने अशक्त होते. मालकाने कडबा (वैरण) आणायला पाठवले असता, त्यांना जड ओझे उचलत नव्हते. तरीही नाइलाजाने आणि पोटासाठी त्यांना ते काम करावे लागत होते. त्यांच्या बालमजुरीचे आणि हतबलतेचे चित्रण यातून दिसते.
२) “लोकांनी निवद बिवद बोनं नारोळ ठिवल्यालं खावं वाटायचं पण खायचो न्हाई.”
संदर्भ: हे वाक्य ‘जातील हे बी दिवस’ या पाठातील असून लेखक ‘प्र. ई. सोनकांबळे’ आहेत.
स्पष्टीकरण: बहिणीच्या घरी मेहुण्याच्या भीतीमुळे लेखक घरी न जाता मरिआईच्या मंदिरात जाऊन बसत. तिथे देवाला वाहिलेला नैवेद्य (बोनं) पाहून त्यांना भूक लागे, खावेसे वाटे. पण ‘देवाला खाल्ले तर देव कोपेल’ या भोळ्या समजुतीमुळे आणि भीतीमुळे ते उपाशी राहणे पसंत करत. यातून त्यांची भूक आणि सात्विक भीती दिसून येते.
स्पष्टीकरण: बहिणीच्या घरी मेहुण्याच्या भीतीमुळे लेखक घरी न जाता मरिआईच्या मंदिरात जाऊन बसत. तिथे देवाला वाहिलेला नैवेद्य (बोनं) पाहून त्यांना भूक लागे, खावेसे वाटे. पण ‘देवाला खाल्ले तर देव कोपेल’ या भोळ्या समजुतीमुळे आणि भीतीमुळे ते उपाशी राहणे पसंत करत. यातून त्यांची भूक आणि सात्विक भीती दिसून येते.
ई) टिपा लिहा.
१) लेखकाचे दोन मेव्हणे (किशन व धोंडीबा) यांचा स्वभाव:
लेखकाचा थोरला मेहुणा धोंडीबा गरीब स्वभावाचा होता, पण त्याला कसलेही व्यसन नव्हते असे नाही. तो कष्टाळू नव्हता, उंटावर बसून फिरण्यात त्याला रस होता. बायकोला मारझोड करणारा होता. दुसरा मेहुणा किशन (जगळपूरचा) हा स्वार्थी, कंजूष आणि बेरकी होता. त्याला पैशाचा लोभ होता. लेखकाला तो ‘खसपटासारखा’ मानत असे. त्याला माणुसकीची कदर नव्हती.
लेखकाचा थोरला मेहुणा धोंडीबा गरीब स्वभावाचा होता, पण त्याला कसलेही व्यसन नव्हते असे नाही. तो कष्टाळू नव्हता, उंटावर बसून फिरण्यात त्याला रस होता. बायकोला मारझोड करणारा होता. दुसरा मेहुणा किशन (जगळपूरचा) हा स्वार्थी, कंजूष आणि बेरकी होता. त्याला पैशाचा लोभ होता. लेखकाला तो ‘खसपटासारखा’ मानत असे. त्याला माणुसकीची कदर नव्हती.
२) बहिणीच्या घरी लेखकाची होणारी कुचंबणा:
बहिणींच्या घरी लेखकाला प्रेम मिळत नसे. मेहुण्यांच्या धाकामुळे बहिणींनाही भावाला जवळ घेता येत नसे. लेखकाला शिळे अन्न खावे लागे, कधी मंदिरात तर कधी उघड्यावर झोपावे लागे. त्यांना सतत उपरेपणाची जाणीव करून दिली जाई. शिक्षणासाठी मदत करण्याऐवजी त्यांना कामाला जुंपले जाई. यामुळे त्यांची मोठी मानसिक आणि शारीरिक कुचंबणा होत असे.
बहिणींच्या घरी लेखकाला प्रेम मिळत नसे. मेहुण्यांच्या धाकामुळे बहिणींनाही भावाला जवळ घेता येत नसे. लेखकाला शिळे अन्न खावे लागे, कधी मंदिरात तर कधी उघड्यावर झोपावे लागे. त्यांना सतत उपरेपणाची जाणीव करून दिली जाई. शिक्षणासाठी मदत करण्याऐवजी त्यांना कामाला जुंपले जाई. यामुळे त्यांची मोठी मानसिक आणि शारीरिक कुचंबणा होत असे.
उ) व्याकरण (वाक्प्रचार)
१) खाल्ल्या घरचे वासे मोजणे
अर्थ: उपकारकर्त्याचे वाईट चिंतणे / कृतघ्नपणे वागणे.
२) इकडे आड तिकडे विहीर असणे
अर्थ: दोन्ही बाजूंनी संकट असणे / मोठ्या पेचात सापडणे.
३) आगीतून उठून फोफाट्यात पडणे
अर्थ: एका संकटातून सुटून दुसऱ्या त्यापेक्षा मोठ्या संकटात सापडणे.
