साहित्यमंथन: पाठ ५
घार हिंडते आकाशी…
लेखिका: सिंधुताई सपकाळ
लेखिका परिचय
पाठाची मध्यवर्ती कल्पना (Central Idea)
या पाठात सिंधुताई सपकाळ यांनी त्यांच्या इंग्लंड दौऱ्याचे वर्णन केले आहे. लंडनसारख्या प्रगत शहराचे वैभव पाहत असतानाही त्यांचे मन मात्र महाराष्ट्रातील गरीब, अनाथ मुलांमध्ये आणि इथल्या मातीतच गुंतलेले होते. परदेशातील झगमगाटातही त्यांना आपल्या देशाची, संस्कृतीची आणि तिथल्या समस्यांची सतत जाणीव होत होती. ‘घार हिंडते आकाशी चित्त तिचे पिलांपाशी’ या उक्तीप्रमाणे त्यांचे शरीर लंडनमध्ये असले तरी मन मात्र आपल्या मुलांपाशीच होते, हा भाव या पाठात व्यक्त झाला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- लंडनच्या हिथ्रो विमानतळावर उतरल्यावर लेखिकेला आपण एका वेगळ्याच जगात आल्याची जाणीव झाली.
- हॉटेलातील सफाई कामगार बाईला पाहून त्यांना तिच्या कामातील वेगाचे आणि तिच्यातील सुप्त दुःखाचे कुतूहल वाटले.
- मादाम तुसाँच्या मेणाच्या पुतळ्यांच्या प्रदर्शनात भारतीय पुतळ्यांच्या चेहऱ्यावरील उदासपणा त्यांना जाणवला.
- थेम्स नदीच्या काठावरील सौंदर्य पाहताना त्यांना महाराष्ट्रातील नद्या, देवस्थाने आणि तिथली श्रद्धा आठवली.
- लंडनचे सौंदर्य पाहताना त्यांच्या डोळ्यांसमोर महाराष्ट्रातील दुष्काळ, शेतकरी आणि उपाशी मुले येत होती.
- ‘मी सिंधुताई सपकाळ’ या चित्रपटामुळे त्यांना सन्मान मिळाला, पण हा सन्मान त्यांनी स्वतःसाठी नाही तर आपल्या लेकरांसाठी स्वीकारला.
- परतताना त्यांना जाणवले की, आपण इंग्रजांना माणुसकीचा आणि भूतदयेचा धडा शिकवला आहे.
नवीन शब्द आणि अर्थ (New Words)
हिथ्रो
लंडनमधील प्रसिद्ध विमानतळ
लंडन आय
लंडन शहराचे विहंगम दृश्य दाखवणारा फिरता पाळणा
पर्यटक
प्रवासी
चोचले
लाड / अति कौतुक
शिक्कामोर्तब
पक्की खात्री / मान्यता मिळणे
स्वाध्याय (Questions & Answers)
अ) खालील प्रश्नांची एक ते दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.
१) लेखिकेने पहिले पाऊल कोणत्या विमानतळावर टाकले?
लेखिकेने पहिले पाऊल लंडनच्या ‘हिथ्रो’ विमानतळावर टाकले.
२) काही माणसं कशासाठी जगतात?
काही माणसं देशासाठी जगतात; देशाला, शहराला स्वच्छ सुंदर ठेवण्यासाठी ती झपाटलेली असतात.
३) हिंदुस्थानातले पुतळे लेखिकेला कसे वाटतात?
हिंदुस्थानातले पुतळे लेखिकेला अवघडल्यासारखे, अडचणीत सापडल्यासारखे आणि अज्ञातवासात असल्यासारखे वाटतात.
४) भारतातले पुतळे जिवंत झाले असते तर त्यांना काय वाटले असते?
भारतातले पुतळे जिवंत झाले असते तर ते म्हणाले असते, “आम्हांला किती लांब आणलं? पुन्हा महाराष्ट्रात घेऊन चला. इथे आमचा दम घुटमळतो.”
५) मादाम तुसाँचे प्रदर्शन पाहिल्यावर सिंधुताईंच्या मनात कोणते विचार आले?
मादाम तुसाँचे प्रदर्शन म्हणजे माणसं जिवंत करणारी कलाच आहे आणि मेणाचे पुतळे आता आपल्याशी बोलतील की काय, असे विचार सिंधुताईंच्या मनात आले.
आ) खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.
१) विमानतळावर वाट पाहत असताना कोणत्या प्रश्नांची आंदोलने लेखिकेच्या मनांत फेर धरू लागली?
विमानतळावर वाट पाहत असताना लेखिकेच्या मनात अनेक विचार आले. त्यांना वाटले की आपण आपल्या जगातून एका वेगळ्याच जगात आलो आहोत. कुठेतरी भरकटलो, हरवलो किंवा फसलो असे त्यांना वाटले. त्यांना आपला गाव, आपली माती आणि आपली लेकरं बरी वाटू लागली. तिथे धावपळ करणाऱ्या गोऱ्या लोकांकडे पाहून त्यांना प्रश्न पडले की, त्यांची लेकरं कुठे असतील? त्यांना कोण बघत असेल? ती जेवली असतील का? अशा अनेक प्रश्नांची आंदोलने त्यांच्या मनात फेर धरू लागली.
२) लेखिकेचे मन लंडनचे सौंदर्य न्याहाळताना कोणत्या विचारात गुरफटलेले होते?
लंडनचे सौंदर्य, इतिहास आणि टोलेजंग इमारती पाहत असताना लेखिकेचे मन मात्र महाराष्ट्रातच होते. त्यांना महाराष्ट्रातील शेतकरी, कष्टकरी आणि दुष्काळ आठवत होता. पाण्यासाठी तडफड़णारा महाराष्ट्र आणि तहानलेली-भुकेलेली आपली लेकरं त्यांच्या डोळ्यांसमोर होती. डोळ्यांनी लंडन पाहत असल्या तरी मनाने त्या आपल्या मुलांच्या विचारात गुरफटलेल्या होत्या.
३) या लेखाच्या शीर्षकाची समर्पकता स्पष्ट करा.
‘घार हिंडते आकाशी चित्त तिचे पिलांपाशी’ ही संत तुकारामांची ओळ या लेखाला शीर्षक म्हणून दिली आहे. आकाशात उंच उडणाऱ्या घारीचे लक्ष जसे जमिनीवरील आपल्या पिलांकडे असते, तसेच सिंधुताईंचे झाले होते. त्या इंग्लंडमध्ये सन्मान स्वीकारण्यासाठी गेल्या होत्या, लंडनसारख्या भव्य शहरात होत्या, पण त्यांचे मन मात्र सतत भारतात, आपल्या अनाथाश्रमातील मुलांमध्येच गुंतलेले होते. मुलांची काळजी, त्यांची भूक-तहान या विचारांनी त्या व्याकूळ होत्या. त्यामुळे हे शीर्षक या लेखाला अत्यंत समर्पक आहे.
इ) संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
१) “एखादं दुःख विसरण्यासाठी कामात हरवून जाणं तिच्यात मला दिसलं.”
संदर्भ: हे वाक्य ‘घार हिंडते आकाशी…’ या पाठातील असून लेखिका ‘सिंधुताई सपकाळ’ आहेत.
स्पष्टीकरण: लंडनमधील हॉटेलमध्ये साफसफाई करणाऱ्या एका वृद्ध स्त्रीला पाहून लेखिकेला हे जाणवले. ती स्त्री खूप वेगाने आणि एकाग्रतेने काम करत होती. जणू काही ती घड्याळाशी स्पर्धा करत होती. तिला पाहून लेखिकेला वाटले की, ती आपल्या आयुष्यातील काहीतरी दुःख विसरण्यासाठी स्वतःला कामात एवढे गुंतवून घेत आहे.
स्पष्टीकरण: लंडनमधील हॉटेलमध्ये साफसफाई करणाऱ्या एका वृद्ध स्त्रीला पाहून लेखिकेला हे जाणवले. ती स्त्री खूप वेगाने आणि एकाग्रतेने काम करत होती. जणू काही ती घड्याळाशी स्पर्धा करत होती. तिला पाहून लेखिकेला वाटले की, ती आपल्या आयुष्यातील काहीतरी दुःख विसरण्यासाठी स्वतःला कामात एवढे गुंतवून घेत आहे.
२) “आपण आपल्यासाठी जगतो, पण कांही माणसं देशासाठी जगतात.”
संदर्भ: हे वाक्य ‘घार हिंडते आकाशी…’ या पाठातील असून लेखिका ‘सिंधुताई सपकाळ’ आहेत.
स्पष्टीकरण: लंडनच्या सफरीवर असताना बसमधील गाईड आजीबाईंना पाहून लेखिकेने हे उद्गार काढले आहेत. त्या आजीबाईंना लंडन शहराची ऐतिहासिक माहिती तोंडपाठ होती आणि शहराला स्वच्छ-सुंदर ठेवण्याची त्यांची तळमळ होती. त्यावरून लेखिकेला वाटले की, आपण फक्त स्वतःसाठी जगतो, पण अशी माणसं देशाच्या हितासाठी आणि सौंदर्यासाठी जगतात.
स्पष्टीकरण: लंडनच्या सफरीवर असताना बसमधील गाईड आजीबाईंना पाहून लेखिकेने हे उद्गार काढले आहेत. त्या आजीबाईंना लंडन शहराची ऐतिहासिक माहिती तोंडपाठ होती आणि शहराला स्वच्छ-सुंदर ठेवण्याची त्यांची तळमळ होती. त्यावरून लेखिकेला वाटले की, आपण फक्त स्वतःसाठी जगतो, पण अशी माणसं देशाच्या हितासाठी आणि सौंदर्यासाठी जगतात.
ई) टीप लिहा.
१) लंडन आय
‘लंडन आय’ (London Eye) हा लंडनमधील एक प्रसिद्ध फिरता पाळणा (Giant Wheel) आहे. या पाळण्यात बसून संपूर्ण लंडन शहराचे विहंगम दृश्य पाहता येते. पर्यटकांचे हे एक प्रमुख आकर्षण आहे. लेखिका सिंधुताई सपकाळ यांनी लंडनला भेट दिली तेव्हा त्यांनी याबद्दल ऐकले होते, पण त्यांना त्यात बसून शहर पाहण्यापेक्षा आपल्या महाराष्ट्राची आणि मुलांची आठवण जास्त येत होती.
उ) व्याकरण (वाक्प्रचार)
१) चोचले पुरविणे
अर्थ: अति कौतुक करणे / लाड करणे.
२) कुतूहल वाटणे
अर्थ: उत्सुकता वाटणे / नवल वाटणे.
