साहित्यमंथन: पाठ ४
युवकांपुढील आव्हाने
लेखक: यशवंतराव चव्हाण (१९१४-१९८४)
१. पाठाची मध्यवर्ती कल्पना (Central Idea)
या वैचारिक पाठात यशवंतराव चव्हाण यांनी देशातील तरुण पिढीसमोर कोणती आव्हाने आहेत, याचे सखोल विश्लेषण केले आहे. त्यांनी आव्हानांचे आर्थिक, सामाजिक, परराष्ट्रीय आणि राजकीय अशा चार भागांत वर्गीकरण केले आहे. तरुणांनी केवळ सरकारी नोकरीवर अवलंबून न राहता,जुन्या रूढी-परंपरा मोडून आधुनिक दृष्टिकोन स्वीकारावा, देशाच्या संरक्षणासाठी सज्ज राहावे आणि लोकशाही मूल्यांचे जतन करावे, असा संदेश या पाठातून दिला आहे. ‘तारुण्य’ म्हणजे केवळ वय नसून आव्हानांना सामोरे जाण्याची धमक होय, हा विचार त्यांनी मांडला आहे.
२. महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- चार मुख्य आव्हाने: लेखकाने आव्हानांचे १. आर्थिक, २. सामाजिक, ३. परराष्ट्रीय आणि ४. राजकीय अशा चार वर्गांत विभाजन केले आहे .
- आर्थिक आव्हान: केवळ शासनावर अवलंबून न राहता स्वतःमध्ये बदल घडवणे आणि अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण व आरोग्य या गरजा भागवणे .
- सामाजिक आव्हान: जाती, धर्म, भाषा या भेदांतून बाहेर पडणे . जुन्या, बुरसटलेल्या विचारांचा त्याग करून आधुनिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारणे .
- परराष्ट्रीय आव्हान: चीन, पाकिस्तानसारख्या देशांकडून असणारा धोका ओळखून लष्करी आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम राहणे.
- राजकीय आव्हान: लोकशाही आणि राष्ट्रीय एकात्मता टिकवणे[cite: 5424]. विभाजक शक्तींचा सामना करणे.
- तारुण्याची व्याख्या: केवळ वय म्हणजे तारुण्य नव्हे, तर आव्हानांना तोंड देण्याची कुवत आणि मनोधैर्य म्हणजे तारुण्य .
३. नवीन शब्द आणि अर्थ (New Words)
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अंगीभूत | स्वतःमध्ये असलेले / नैसर्गिक गुण |
| सांगोपांग | सविस्तर / परिपूर्ण |
| विभाजक शक्ती | फूट पाडणारी शक्ती / भेदभाव निर्माण करणारे |
| गमक | पुरावा / लक्षण / ओळख |
| ब्रीदवाक्य | घोषवाक्य / प्रतिज्ञा |
| समूर्त | साकार / मूर्त स्वरूपात |
| कर्मठ | जुन्या रूढींना चिटकून राहणारा |
४. स्वाध्याय (Questions & Answers)
१) युवकांपुढे असलेले आव्हानांचे चार वर्ग कोणते?
युवकांपुढे असलेले आव्हानांचे चार वर्ग खालीलप्रमाणे आहेत: १. आर्थिक, २. सामाजिक, ३. परराष्ट्रीय आणि ४. राजकीय.
२) लोकांच्या प्राथमिक गरजा कोणत्या?
अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण व आरोग्य या लोकांच्या प्राथमिक गरजा आहेत.
३) आम्ही कोणत्या गोष्टीमुळे विभागलो आहोत?
आम्ही जाती, पोटजाती, धर्म, प्रदेश, भाषा आणि बोली अशा अनेक गोष्टींमुळे विभागलो आहोत[cite: 5388].
४) टिळकांचे तेजस्वी उद्गार कोणते?
टिळकांचे तेजस्वी उद्गार असे होते: “माझे धैर्य कदापि खचणार नाही. मी ज्या पिढीत वाढलो त्या पिढीवर आकाश जरी कोसळले तरी त्या कोसळलेल्या आकाशावर पाय रोवून ती उभी राहील आणि लढत देईल.”
५) लेखक युवकांना कोणती भावना बाणावयाला सांगतात?
देशासाठी आपले जीवन समर्पित करण्याची आणि एकात्म भारताची भावना युवकांनी आपल्या अंगी बाणावी, असे लेखक सांगतात.
६) ‘माझे धैर्य कदापि खचणार नाही’ – संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
संदर्भ: हे वाक्य ‘युवकांपुढील आव्हाने’ या पाठातील असून त्याचे लेखक ‘यशवंतराव चव्हाण’ आहेत. हे लोकमान्य टिळकांचे उद्गार आहेत[cite: 5443].
स्पष्टीकरण: लोकमान्य टिळक जेव्हा प्रीव्ही कौन्सिलात खटला हरले, तेव्हा त्यांना कुणीतरी विचारले की तुमचे मनोधैर्य खचले का? त्यावर उत्तर देताना टिळक वरील वाक्य म्हणाले. लेखकांनी तरुणांनी संकटात कसे खंबीर राहावे, हे सांगण्यासाठी हे उदाहरण दिले आहे[cite: 5443, 5444].
स्पष्टीकरण: लोकमान्य टिळक जेव्हा प्रीव्ही कौन्सिलात खटला हरले, तेव्हा त्यांना कुणीतरी विचारले की तुमचे मनोधैर्य खचले का? त्यावर उत्तर देताना टिळक वरील वाक्य म्हणाले. लेखकांनी तरुणांनी संकटात कसे खंबीर राहावे, हे सांगण्यासाठी हे उदाहरण दिले आहे[cite: 5443, 5444].
“ज्या तरुणाच्या दृष्टीसमोर स्वप्ने नाहीत तो तरुणच नव्हे.” – यशवंतराव चव्हाण [cite: 5446]
स्वाध्याय (टिपा व व्याकरण)
ई) टिपा लिहा (Write Notes)
१) युवकांपुढील राजकीय आव्हान
यशवंतराव चव्हाण यांच्या मते, युवकांपुढील राजकीय आव्हान दोन प्रकारचे आहे:
- भारताची एकात्मता: आपला देश भौगोलिकदृष्ट्या अवाढव्य असून त्यात अनेक जाती, धर्म, भाषा आणि प्रदेश अशी विविधता आहे. या विविधतेमुळे फुटीरतावादी किंवा विभाजक शक्ती डोके वर काढतात. अशा परिस्थितीत देशातील जनतेमध्ये एकात्मतेची भावना निर्माण करणे आणि देशाचे अखंडत्व टिकवणे हे तरुण पिढीपुढील मोठे आव्हान आहे.
- लोकशाही जीवनपद्धती: लोकशाही ही आपल्या राज्यघटनेची पायाभूत संकल्पना आहे. यात विचारस्वातंत्र्य आणि आचारस्वातंत्र्य महत्त्वाचे असते. प्रत्येक व्यक्तीला समान संधी आणि उत्कर्षाचा अधिकार मिळवून देणे आणि लोकशाही मूल्ये रुजवणे हे राजकीय आव्हान तरुणांनी स्वीकारले पाहिजे.
उ) व्याकरण – वाक्प्रचार (Grammar – Idioms)
- १) समर्पित करणे अर्थ: अर्पण करणे / पूर्णपणे वाहून घेणे. (To dedicate)
- २) काबीज करणे अर्थ: जिंकणे / ताब्यात घेणे / हस्तगत करणे. (To conquer / To capture)
- ३) मुकाबला करणे अर्थ: सामना करणे / लढा देणे. (To confront / To combat)
