१. प्रस्तावना

प्रस्तुत कविता ‘सीतागीत’ हे पंडित कवी मोरोपंत यांनी रचलेले एक ‘धावते गीतकाव्य’ (झोपाळ्यावरील ओव्या) आहे. रामायणातील अरण्यकांडातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि नाट्यमय प्रसंग यात वर्णन केला आहे. सोनेरी हरणाचे रूप घेऊन आलेल्या मारीच राक्षसाचा वध, त्यानंतरची सीतेची घालमेल आणि लक्ष्मणाला उद्देशून तिने काढलेले कठोर उद्गार याचे भावपूर्ण चित्रण यात आले आहे.

२. कवी परिचय

• नाव: मोरोपंत (१७२९-१७९४).
• जन्म: कोल्हापूर जवळील पन्हाळा.
• विशेष कार्य: त्यांनी संपूर्ण महाभारत ‘आर्या’ वृत्तात रचले, ज्याला ‘आर्याभारत’ म्हणून ओळखले जाते.
• प्रमुख रचना: कृष्णविजय, हरिवंश, हरिश्चंद्राख्यान, आर्याकेकावली, श्लोककेकावली, संशयरत्नमाला. तसेच सावित्रीगीत, रुक्मिणीगीत आणि सीतागीत अशा सुबोध रचनाही त्यांनी केल्या आहेत.

३. मध्यवर्ती कल्पना

या गीतात वनवासातील सीतेच्या मनातील भीती आणि अस्वस्थता व्यक्त झाली आहे. सोन्याच्या हरणाच्या (मारीच) आवाजाला फसून सीतेला वाटते की राम संकटात आहेत. तिने लक्ष्मणाला रामाच्या मदतीसाठी जाण्यास सांगितले. मात्र, लक्ष्मणाने ते राक्षसी कपट असल्याचे सांगताच, भीतीमुळे आणि रागाच्या भरात सीतेने लक्ष्मणाला अत्यंत कठोर शब्द सुनावले. या प्रसंगातील सीतेची विवशता आणि लक्ष्मणाचे दुःख या कवितेतून स्पष्ट होते.

४. कवितेचा भावार्थ

चरण १ ते ६: सीतेने सुरुवातीच्या काळात लक्ष्मणाने केलेल्या सेवेचे वर्णन केले आहे. ती म्हणते, भावोजींनी (लक्ष्मणाने) माझी खूप सेवा केली, जी साक्षात महादेवांनाच ठाऊक आहे. जेव्हा शूर्पणखा तिथे आली, तेव्हा मला खूप भीती वाटली. पण वेदशास्त्र संपन्न अशा भावोजींनी तिचे नाक व कान कापून तिला शिक्षा केली. त्यानंतर तिचा भाऊ ‘खर’ हा १४ हजार राक्षसांसह युद्धाला आला, पण माझ्या स्वामींनी (रामाने) रणांगणात त्यांचा धुव्वा उडवला (पिष्ट केले). तेव्हा शूर्पणखेने रक्ताने माखलेला आपला चेहरा रावणाला दाखवून सर्व हकीकत सांगितली .

चरण ७ ते १२: रावणाने बदला घेण्यासाठी कपटाने मारीच राक्षसाला सोन्याचे हरिण (माया-मृग) बनवून पाठवले. ते रत्नजडित सोन्याचे हरिण पाहून सीता मोहात पडली आणि त्याचे परिणाम न जाणता तिने ते हरिण हवे असल्याचा हट्ट धरला. सीतेच्या रक्षणासाठी लक्ष्मणाला ठेवून राम धनुष्यबाण घेऊन त्या हरणामागे गेले. जगातील एकमेव शूर असे राम अरण्यात खूप दूर गेले. तेव्हा त्या कपटी राक्षसाने आपला जीव जातोय असे पाहून रामाच्या आवाजात आरोळी ठोकली .

चरण १३ ते १८: रामाचा बाण लागताच मारीचाने “हा सीते! हा लक्ष्मणा! मला वाचवा, धावून या!” अशी हाक मारली. सीतेला वाटले की ही हाक आपल्या पतीचीच आहे, त्यामुळे तिच्या हृदयात धडकी भरली. ती लक्ष्मणाला म्हणाली, “भावोजी, लवकर जा, रामाचा प्राण वाचवा.” पण लक्ष्मण म्हणाले, “वहिनी, ही राक्षसांची माया आहे. रामरायांना कोण मारू शकेल?” सीतेला लक्ष्मणाचे हे खरे बोलणे खोटे वाटले आणि तिला खूप दुःख झाले.

चरण १९ ते २६: रागाच्या भरात सीता न बोलण्याचे शब्द बोलली. तिने शब्दांच्या बाणांनी लक्ष्मणाचे हृदय विदीर्ण केले. ती म्हणाली, “तुला तुझ्या मोठ्या भावाचा (अग्रजाचा) मृत्यू हवा आहे, जेणेकरून तुला मला स्पर्श करता येईल. पण जर तू मला हात लावलास तर मी प्राण देईन. तू माझ्या नजरेसमोर राहू नकोस, तू साक्षात नरकाचा जाच आहेस.” सीतेची अशी कठोर वाणी ऐकून लक्ष्मणाच्या डोळ्यांत पाणी आले. ज्याप्रमाणे आईने मारल्यास वासरू वडिलांकडे धाव घेते, तशी लक्ष्मणाची अवस्था झाली. सज्जनाचा छळ केल्यावर जे फळ मिळते ते आता मिळाले, असे वाटून लक्ष्मणाने बाणाने एक रेषा (लक्ष्मणरेषा) ओढली आणि ते दयाघन प्रभू रामाकडे निघून गेले .

५. महत्त्वाचे मुद्दे

• ➢ ही कविता ‘झोपाळ्यावरील ओव्या’ या प्रकारातील आहे.
• ➢ मारीच राक्षसाने ‘सुवर्णमृगाचे’ रूप घेतले होते.
• ➢ मारीचाने मरताना ‘रामाचा’ आवाज काढला.
• ➢ सीतेने रागाच्या भरात लक्ष्मणाच्या चारित्र्यावर संशय घेतला, ज्यामुळे लक्ष्मण दुखावले गेले.

६. शब्दार्थ

• भावोजी: दीर (पतीचा भाऊ)
• भार्या: पत्नी
• पिष्ट: पीठ (येथे अर्थ: नाश करणे/चुराडा करणे)
• अग्रज: थोरला भाऊ (राम)
• वत्स: वासरू
• चाप: धनुष्य
• पादत्राण: चप्पल/जोडा
• दापीता: रागावणे/धमकावणे
• मोकलीला: सोडला
• विदारणे: फाडणे/दुभंगणे

8. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा

9. संदर्भासह स्पष्टीकरण करा

10. टीप लिहा