साहित्यमंथन: इयत्ता ११ वी
पी. यु. सी. प्रथम वर्ष (मराठी) | पाठ १: लीळाचरित्र
पाठाचा परिचय (Introduction)
‘लीळाचरित्र’ हा मराठी भाषेतील पहिला चरित्रग्रंथ मानला जातो. हा ग्रंथ म्हाइंभट यांनी लिहिला असून यामध्ये महानुभाव पंथाचे संस्थापक श्री चक्रधर स्वामी यांच्या जीवनातील प्रसंग (लीळा) वर्णन केल्या आहेत.
प्रस्तुत पाठात स्वामींच्या स्वभावाचे दोन विशेष पैलू दाखवणाऱ्या दोन छोट्या कथा दिल्या आहेत:
１. अहिंसावृत्ती: एका सशाचे प्राण वाचवण्याचा प्रसंग.
２. विनोदबुद्धी: चोरी करायला आलेल्या चोराची फजिती.
पाठाची मध्यवर्ती कल्पना (Central Idea)
श्री चक्रधर स्वामी हे केवळ गंभीर उपदेश करणारे संत नव्हते, तर त्यांच्याकडे दयाळूपणा आणि मार्मिक विनोदबुद्धी होती. ‘शरण आलेल्याला मरण नसते’ हे तत्त्व त्यांनी सशाला वाचवून सिद्ध केले. तसेच, चोराच्या प्रसंगातून कठीण परिस्थितीतही शांत राहून मिश्कील भाष्य करण्याची त्यांची हातोटी दिसून येते. प्राचीन मराठी गद्याचा हा एक उत्तम नमुना आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- अहिंसावृत्ती (लीळा १): एक ससा शिकारी (पारधी) आणि कुत्रीला घाबरून चक्रधर स्वामींच्या आसनाखाली (मांडीखाली) आश्रयाला येतो. स्वामी त्याला अभय देतात आणि शिकाऱ्याला हिंसा न करण्याचा उपदेश करतात.
- विनोदबुद्धी (लीळा २): बोणेबाईंच्या गुंफेत चोर शिरतो आणि सामानाची मोट बांधतो. पण स्वामींना पाहताच तो घाबरून पळून जातो. स्वामी गमतीने म्हणतात की चोराचे श्रम वाया गेले, म्हणजे चोरालाच लुटले गेले (“उपराठा चोरुचि नागवीला”).
- भाषाशैली: या पाठाची भाषा १३ व्या शतकातील प्राचीन मराठी आहे, जी महानुभाव साहित्याचे वैशिष्ट्य आहे.
कठीण शब्दार्थ (New Words)
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सुणी | कुत्री |
| जानूतळि | मांडीखाली / गुडघ्याखाली |
| रीगाला | गेला / शिरला |
| सर्वज्ञ | श्री चक्रधरस्वामी |
| होडेचा | पैजेचा / शर्यतीचा |
| बोबात | बोभाटा / आरडाओरडा |
| जाडी | चादरीसारखे जाड वस्त्र |
| सांचलु | चाहूल |
स्वाध्याय (Questions & Answers)
अ) खालील प्रश्नांची एक ते दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा:
१) चक्रधरस्वामी कोठे बसले होते?
उत्तर: चक्रधरस्वामी एका गावामध्ये एका वृक्षाखाली (झाडाखाली) आसनावर बसले होते[cite: 4906].
२) चक्रधरस्वामी यांनी ‘महात्मा’ कोणाला म्हटले आहे?
उत्तर: चक्रधरस्वामी यांनी सशाला गमतीने ‘महात्मा’ म्हटले आहे .
३) बोणेबाईने आरडाओरडा का केला?
उत्तर: बोणेबाईंच्या गुंफेत चोर शिरला होता आणि त्याने सामानाची मोट बांधली होती, हे पाहून बोणेबाईंनी दार घट्ट लावले आणि ‘चोराने नागवले’ (लुटले) म्हणून आरडाओरडा केला.
४) चक्रधरस्वामींनी कोणी कोणाला नागवले असे का म्हटले?
उत्तर: चोराने कष्टाने सामानाची मोट बांधली होती, पण स्वामींना पाहून तो ती मोट तिथेच टाकून पळून गेला. त्याची चोरीची मेहनत वाया गेली, म्हणून स्वामींनी ‘उलट चोरालाच नागवले’ असे म्हटले .
आ) खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा:
१) चक्रधरस्वामींनी पहिल्या लीळेतून कोणता विचार मांडलेला आहे?
उत्तर: ‘अहिंसावृत्ती’ या पहिल्या लीळेतून स्वामींनी भूतदया आणि शरणागताचे रक्षण हा विचार मांडला आहे. जेव्हा एक ससा शिकारी आणि कुत्रीला घाबरून स्वामींच्या आसनाखाली आश्रय घेतो, तेव्हा शिकारी ससा परत मागतो. पण स्वामी स्पष्टपणे सांगतात की, “येथे शरण आलेल्याला मरण नसते” (“हा एथ सरण आला… एथ सरण आलेया काइ मरण असे”). ते सशाला अभय देतात आणि शिकाऱ्याला हिंसा न करण्याचा उपदेश देतात.
२) चक्रधरस्वामी यांच्या स्वभावाचे कोणते गुणविशेष या लीळेतून प्रकट झाले आहेत?
उत्तर: या पाठातून स्वामींचे दोन प्रमुख गुण दिसून येतात:
१. दयाळूपणा/अहिंसा: सशाला वाचवून आणि त्याला पाणी पाजून त्यांनी प्राणिमात्रांवरील प्रेम दाखवून दिले.
२. विनोदबुद्धी: चोराच्या प्रसंगात गंभीर न होता, “उलट चोरालाच नागवले” असे म्हणून त्यांनी कठीण प्रसंग हलकाफुलका केला. तसेच सशाला ‘महात्मा’ म्हणणे यातही त्यांची विनोदबुद्धी दिसते.
१. दयाळूपणा/अहिंसा: सशाला वाचवून आणि त्याला पाणी पाजून त्यांनी प्राणिमात्रांवरील प्रेम दाखवून दिले.
२. विनोदबुद्धी: चोराच्या प्रसंगात गंभीर न होता, “उलट चोरालाच नागवले” असे म्हणून त्यांनी कठीण प्रसंग हलकाफुलका केला. तसेच सशाला ‘महात्मा’ म्हणणे यातही त्यांची विनोदबुद्धी दिसते.
इ) संदर्भासह स्पष्टीकरण करा:
१) “हां गा : एथ सरण आलेयां काइ मरण असे :”
संदर्भ: हे वाक्य ‘लीळाचरित्र’ या पाठातील ‘अहिंसावृत्ती’ या लीळेतील आहे. याचे लेखक म्हाइंभट आहेत.
स्पष्टीकरण: जेव्हा पारधी (शिकारी) स्वामींकडे ससा परत मागतो, तेव्हा स्वामी त्याला उद्देशून म्हणतात, “अरे बाबा, या ठिकाणी जो शरण आला आहे, त्याला मरण कसे असेल?” म्हणजेच शरण आलेल्याला अभय देणे हे माझे कर्तव्य आहे .
स्पष्टीकरण: जेव्हा पारधी (शिकारी) स्वामींकडे ससा परत मागतो, तेव्हा स्वामी त्याला उद्देशून म्हणतात, “अरे बाबा, या ठिकाणी जो शरण आला आहे, त्याला मरण कसे असेल?” म्हणजेच शरण आलेल्याला अभय देणे हे माझे कर्तव्य आहे .
२) “बाई : हे एवढं एयातें एसणे एक वाढीनले देखीले : तो भीयाला : तो गेलाः”
संदर्भ: हे वाक्य ‘लीळाचरित्र’ या पाठातील ‘चक्रधरांची विनोदबुद्धी’ या लीळेतील आहे.
स्पष्टीकरण: बोणेबाईंच्या गुंफेत आलेला चोर स्वामींना पाहताच मोट टाकून पळून गेला. तेव्हा स्वामी बोणेबाईंना सांगतात, “बाई, या चोराने माझ्यासारख्या एवढ्या मोठ्या ईश्वरी शक्तीला (श्रीमूर्तीला) पाहिले, त्यामुळे तो घाबरला आणि पळून गेला”.
स्पष्टीकरण: बोणेबाईंच्या गुंफेत आलेला चोर स्वामींना पाहताच मोट टाकून पळून गेला. तेव्हा स्वामी बोणेबाईंना सांगतात, “बाई, या चोराने माझ्यासारख्या एवढ्या मोठ्या ईश्वरी शक्तीला (श्रीमूर्तीला) पाहिले, त्यामुळे तो घाबरला आणि पळून गेला”.
ई) टीप लिहा:
१) चक्रधरांची विनोदबुद्धी
उत्तर: चक्रधर स्वामी हे अत्यंत ज्ञानी असूनही त्यांच्या स्वभावात मार्मिक विनोदबुद्धी होती. बोणेबाईंच्या गुंफेत चोरी करायला आलेल्या चोराची फजिती पाहून त्यांनी केलेले भाष्य याचे उत्तम उदाहरण आहे. चोर सामानाची मोट बांधून तयार होता, पण स्वामींना पाहून घाबरून पळाला. तेव्हा स्वामींनी बोणेबाईंना विचारले, “जाडी (चादर) कोणाची?” बाई म्हणाल्या, “चोराची”. त्यावर स्वामी मिश्कीलपणे म्हणाले, “मग उलट चोरालाच नागवले (लुटले) गेले.” कारण चोराचे कष्ट वाया गेले आणि त्याचेच नुकसान झाले .
