MAHA TET 2024 बालमानसशास्त्र प्रश्नसंच व स्पष्टीकरणासह उत्तरे – सविस्तर माहिती
MAHA TET 2024 परीक्षेची तयारी करताना बालमानसशास्त्र (Child Psychology) हा विषय शिक्षक पात्रता परीक्षेतील सर्वात महत्त्वाचा आणि गुण मिळवून देणारा घटक मानला जातो. कारण शिक्षक होण्यासाठी केवळ विषयज्ञान पुरेसे नसून विद्यार्थ्यांचे मानसिक विकासस्तर, शिकण्याच्या क्षमता, भावनिक गरजा, वर्तनातील बदल, शैक्षणिक प्रेरणा आणि वर्गव्यवस्थापन यांची सखोल समज असणेही आवश्यक आहे. या सर्व पैलूंना स्पर्श करणारे प्रश्न MAHA TET मध्ये वारंवार विचारले जातात.
याच पार्श्वभूमीवर, आम्ही येथे MAHA TET 2024 बालमानसशास्त्र प्रश्नसंच, तसेच स्पष्टीकरणासह उत्तरे अत्यंत सोप्या भाषेत तयार केले आहेत. या प्रश्नसंचामध्ये मागील वर्षातील महत्त्वाचे प्रश्न, अद्ययावत पॅटर्ननुसार संभाव्य प्रश्न, संकल्पनांची पुनरावृत्ती करणारे MCQs, तसेच प्रत्येक उत्तरामागील तर्क स्पष्ट करणारी तपशीलवार स्पष्टीकरणे दिलेली आहेत. त्यामुळे अभ्यास करताना फक्त प्रश्न-उत्तरच नव्हे, तर संकल्पना का आणि कशी महत्त्वाची आहे हेही समजते.
या प्रश्नसंचात बालविकासाचे टप्पे, पियाजे, विगोत्स्की, कोहलबर्ग यांचे सिद्धांत, शिकण्याचे तत्त्वज्ञान, विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक फरकांची समज, वर्ग व्यवस्थापन, प्रेरणा आणि शिकणाऱ्यांचे मूल्यांकन यांसारखे विविध घटक समाविष्ट आहेत. परीक्षेत अशाच प्रकारच्या प्रश्नांची आवृत्ती अनेकदा दिसून येते, त्यामुळे हा प्रश्नसंच परीक्षार्थींना वास्तववादी सराव करून देतो.
MAHA TET 2024 साठी अभ्यास करणाऱ्या उमेदवारांना स्पष्टीकरणासह प्रश्नसंचाचा अभ्यास केल्याने खालील गोष्टी साध्य होतात:
- विषय अधिक स्पष्ट आणि समजून घेण्यास सोपा होतो
- परीक्षेत कोणत्या प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात याचे ज्ञान मिळते
- महत्त्वाचे टॉपिक्स पटकन ओळखता येतात
- वेळ व्यवस्थापन सुधारते
- कठीण संकल्पना उदाहरणांसहित लक्षात राहतात
भविष्यात एक प्रभावी, संवेदनशील आणि विद्यार्थ्यांना समजून घेणारा शिक्षक बनण्यासाठी बालमानसशास्त्राचे उत्तम ज्ञान असणे अत्यावश्यक आहे. त्यामुळे हा प्रश्नसंच केवळ MAHA TET परीक्षेपुरता मर्यादित नसून शिक्षक म्हणून व्यक्तिमत्त्व घडविण्यासाठीही उपयुक्त आहे.
MAHA TET 2024 साठी तयारी करणाऱ्या सर्व उमेदवारांनी हा प्रश्नसंच संपूर्ण व मन लावून सोडविल्यास, निश्चितच यामध्ये मिळणारे सखोल स्पष्टीकरण तुम्हाला परीक्षेत यश मिळविण्यास मदत करेल.
MAHARASHTRA TET विषय – बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र (Child Psychology and Pedagogy)
PAPER – II (6-8) प्रश्नसंच
६१. खाली दिलेल्या विधानांमध्ये कोणते विधान कुमारावस्थेचे वैशिष्ट्य नाही ?
उत्तर: (२) कुमारावस्थेतील सामाजिक संबंध कौटुंबिक संबंधांना पूरक असे असतात
स्पष्टीकरण: कुमारावस्थेमध्ये (Adolescence) विद्यार्थी कुटुंबापासून दूर होऊन समवयस्क गटाकडे (Peer Group) अधिक आकर्षित होतात. त्यामुळे त्यांचे सामाजिक संबंध कौटुंबिक संबंधांना पूरक नसून, त्यापासून स्वतंत्र आणि कधीकधी विरोधी देखील असू शकतात.
६२. मॅक्डुगल यांनी केलेल्या सहजप्रवृत्तीच्या वर्गीकरणामध्ये समाजनिष्ठ या घटकामध्ये खालीलपैकी कोणत्या प्रवृत्तीचा समावेश होतो ?
उत्तर: (४) संपादन व निर्मिती
स्पष्टीकरण: मॅक्डुगलने सहजप्रवृत्ती (Instincts) आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या भावनांचे वर्गीकरण केले आहे. ‘संपादन’ (Acquisition) आणि ‘निर्मिती’ (Construction) या प्रवृत्ती सामाजिक स्थानाशी व समाजनिष्ठ कार्याशी संबंधित असल्यामुळे त्यांचा समावेश या गटात होतो. जुगुप्सा (तिरस्कार), युद्ध (क्रोध) यांसारख्या प्रवृत्ती विशिष्ट भावनांशी जोडल्या आहेत.
६३. एखाद्या गोष्टीचे ग्रहण जेवढ्या जास्त प्रमाणात होईल तेवढी ती गोष्ट आपल्या स्मरणात रहाते. ग्रहण हे अध्ययन कोणत्या पद्धतीने केले यावर अवलंबून असते. एखादा उतारा किंवा कविता एका बैठकीत पाठ न करता अधूनमधून विश्रांती घेऊन पाठांतर केले जाते. वेळेच्या विभागणीवर आधारित असलेल्या या पद्धतीला $\text{……….}$ असे म्हणतात.
उत्तर: (२) समध्यंतर पद्धती
स्पष्टीकरण: एकाच वेळी जास्त पाठांतर न करता, वेळेचे विभाजन करून विश्रांती घेऊन अध्ययन/पाठांतर करण्याच्या पद्धतीला समध्येतर पद्धती (Distributed Practice Method) म्हणतात. याउलट, ‘प्रपाठ’ (Massed Practice) पद्धतीत एकाच बैठकीत सर्व अध्ययन केले जाते.
६४. व्यक्तिविशिष्ट परिस्थितीत एका पद्धतीने यश मिळाल्याचा अनुभव घेतल्यावर तादृश्य अशा दुसऱ्या परिस्थितीतही यश देणारी तीच पद्धती अवलंबितो, हे थॉर्नडाइक यांच्या $\text{……….}$ या उपपत्तीद्वारे सिद्ध झाले आहे.
उत्तर: (१) चेतक प्रतिचार उपपत्ती
स्पष्टीकरण: थॉर्नडाइक (Thorndike) यांची उपपत्ती चेतक-प्रतिचार उपपत्ती (Stimulus-Response Theory) किंवा प्रयत्न-आणि-चूक (Trial and Error) उपपत्ती म्हणून ओळखली जाते. ‘एका परिस्थितीत यश देणारी पद्धत दुसऱ्या परिस्थितीत वापरणे’ ही संकल्पना त्यांच्या समान घटक उपपत्ती (Theory of Identical Elements) शी संबंधित आहे, जी चेतक-प्रतिचार उपपत्तीच्या फ्रेमवर्कवर आधारित आहे.
६५. उद्दिष्टांचे श्रेणीबद्ध वर्गीकरण करताना $\text{……….}$ यांनी बोधात्मक क्षेत्राचा विकास कसा होतो व भावात्मक क्षेत्राचा विकास कसा होतो त्याचे टप्पे म्हणजेच उद्दिष्टे निश्चित करून त्यांचा क्रम निश्चित केला आहे.
उत्तर: (२) डॉ. ब्लुम
स्पष्टीकरण: डॉ. बेंजामिन एस. ब्लुम (Dr. B. S. Bloom) यांनी शिक्षणाच्या उद्दिष्टांचे बोधात्मक (Cognitive), भावात्मक (Affective) आणि क्रियात्मक (Psychomotor) अशा तीन क्षेत्रांमध्ये श्रेणीबद्ध (Hierarchical) वर्गीकरण केले आहे, यालाच ब्लूमची उद्दिष्टे म्हणतात.
६६. स्वाभाविकीकरण, संधीकरण, अचूकता, अनुकरण इ. या घटकांचा समावेश उद्दिष्टांच्या श्रेणीबद्ध वर्गीकरणातील खालीलपैकी कोणत्या क्षेत्रात होतो ?
उत्तर: (१) क्रियात्मक क्षेत्र
स्पष्टीकरण: स्वाभाविकीकरण (Naturalization), संधीकरण (Manipulation), अचूकता (Precision) आणि अनुकरण (Imitation) हे सर्व घटक शारीरिक कौशल्ये आणि क्षमता (Psychomotor Skills) यांच्या विकासाचे टप्पे आहेत, म्हणून ते क्रियात्मक क्षेत्रा (Psychomotor Domain) मध्ये येतात.
६७. निकषसंदर्भीय मूल्यमापन चाचणी ही क्षमताधिष्ठीत चाचणी असते. खाली दिलेल्या विधानांमध्ये कोणते विधान निकषसंदर्भीय कसोटीचे वैशिष्ट्य नाही ?
उत्तर: (३) ही कसोटी गटाच्या वर्तनाचे प्रतिनिधित्व न करता सर्वांचेच प्रतिनिधित्व करते
स्पष्टीकरण: निकषसंदर्भीय कसोटी (Criterion-Referenced Test – CRT) मध्ये विद्यार्थ्याची तुलना गटाशी न करता, केवळ एका विशिष्ट निकषाशी (Standard/Criterion) केली जाते. याउलट, सर्वसाधारण संदर्भीय कसोटी (Norm-Referenced Test – NRT) गटाच्या वर्तनाचे प्रतिनिधित्व करते. त्यामुळे विधान (३) हे CRT चे वैशिष्ट्य नाही.
६८. अध्ययनकर्त्याला विवक्षित पातळीपर्यंत पोहोचविण्यासाठी अपेक्षित दर्जा व त्याचे सध्याचे वर्तन यातील अंतर भरून काढणे आणि विद्यार्थ्याला स्वतःचे मूल्यांकन करायला शिकविणे हे खालीलपैकी कोणत्या घटकाने साध्य होते ?
उत्तर: (३) प्रत्याभरण
स्पष्टीकरण: प्रत्याभरण (Feedback) म्हणजे विद्यार्थ्याला त्याच्या वर्तनाची माहिती देणे, जेणेकरून तो अपेक्षित दर्जा (लक्ष्य) आणि सध्याची कामगिरी यातील अंतर भरून काढू शकेल. प्रत्याभरणामुळे आत्म-मूल्यांकन (Self-evaluation) करण्यास मदत होते.
६९. बुद्धिमत्ता म्हणजे अनेक विशिष्ट क्षमतांचा समुच्चय होय, असे सांगून खालीलपैकी कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाने बुद्धिमत्ता ही एकजिनसी नसून अनेक क्षमतांचा समुच्चय आहे? असे मत मांडून त्यांना प्राथमिक मानसिक क्षमता असे नाव दिले.
उत्तर: (१) थर्स्टन
स्पष्टीकरण: लुईस थर्स्टन (L. L. Thurstone) यांनी ‘बुद्धिमत्तेची बहुघटक उपपत्ती’ (Multiple Factor Theory) मांडली. त्यांच्या मते, बुद्धिमत्ता ही सात स्वतंत्र प्राथमिक मानसिक क्षमतांचा (Primary Mental Abilities – PMA) समुच्चय आहे.
७०. विशिष्ट उद्दिष्ट प्राप्तीसाठी जेव्हा एखादी क्रिया साधन म्हणून उपयोगी पडते तेव्हा ती विशिष्ट क्रिया साधनीभूत होते. यालाच साधक अभिसंधान म्हणतात. खाली दिलेल्या विधानांमध्ये साधक अभिसंधानाविषयीचे कोणते विधान असत्य आहे ?
उत्तर: (४) साधक अभिसंधान उपपत्ती ‘हल्ल’ या मानसशास्त्रज्ञाने मांडली आहे
स्पष्टीकरण: साधक अभिसंधान (Operant Conditioning) उपपत्ती बी.एफ. स्किनर (B. F. Skinner) या मानसशास्त्रज्ञाने मांडली आहे. सी. एल. हल्ल (C. L. Hull) यांनी आवश्यकता कमी करण्यावर आधारित ‘व्यवस्थित व्यवहार उपपत्ती’ मांडली. त्यामुळे विधान (४) असत्य आहे.
७१. भावनिक बुद्धिमत्तेमध्ये सॉल्व्ही व मेयेर यांनी पाच मूलभूत सक्षमता मांडल्या आहेत. खालीलपैकी आत्मनियमना- मध्ये कोणती सक्षमता येत नाही ?
उत्तर: (१) भावनांची जाणीव
स्पष्टीकरण:
* भावनांची जाणीव (Perceiving Emotions) ही भावनिक बुद्धिमत्तेची पहिली पायरी आहे.
* आत्मनियमन (Self-Regulation) या घटकात आत्मनियंत्रण, नवोपक्रमशीलता आणि जबाबदारीची जाणीव (Self-control, Innovativeness, Conscientiousness) यांसारख्या क्षमता येतात.
७२. व्यापक स्वरूपाची माहिती अर्थपूर्णरित्या व परिणामकारकरीतीने विद्यार्थ्यांपर्यंत संक्रमित करण्यासाठी तसेच विषयवस्तू शिकवण्यासाठी शिक्षक खालीलपैकी कोणत्या अध्यापन प्रतिमानांचा वापर करतील ?
उत्तर: (२) अग्रत संघटक प्रतिमान
स्पष्टीकरण: अग्रत संघटक प्रतिमान (Advance Organizer Model) डेव्हिड आसुबेल (David Ausubel) यांनी मांडले. विद्यार्थ्याला नवीन, व्यापक माहिती देण्यापूर्वी, संबंधित पूर्वज्ञान (Advance Organizer) देऊन ती माहिती अर्थपूर्णरित्या आत्मसात करण्यासाठी या प्रतिमानाचा उपयोग होतो.
७३. अंध विद्यार्थ्यांना अध्यापन करताना शिक्षकाने काही तत्त्वांचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. या विद्यार्थ्यांना शिकवित असताना शिक्षक प्रत्यक्ष वस्तू हाताळायला, स्पर्श अनुभवयाला देतात, तसेच परिचित असलेल्या वस्तूच्या संदर्भात उदाहरणे देतात. यामधून कोणते तत्त्व साध्य होते ?
उत्तर: (२) मूर्तता
स्पष्टीकरण: अंध विद्यार्थ्यांना वस्तूची संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी प्रत्यक्ष स्पर्श आणि हाताळणी दिली जाते, ज्यामुळे अमूर्त संकल्पना मूर्त (Concrete) स्वरूपात समजावून सांगता येतात.
७४. परीक्षेत कमी गुण मिळालेला विद्यार्थी, प्रश्नपत्रिका फार अवघड होती, उत्तरपत्रिका कडक तपासली अशी कारणे सांगतो. हा खालीलपैकी कोणत्या मानसिक संरक्षण यंत्रणेचा प्रकार आहे ?
उत्तर: (१) प्रक्षेपण
स्पष्टीकरण: आपल्या अपयशाचे खापर दुसऱ्या व्यक्तीवर किंवा वस्तूंवर (उदा. प्रश्नपत्रिका, तपासणी) फोडणे याला प्रक्षेपण (Projection) ही संरक्षण यंत्रणा म्हणतात. कृतक समर्थन (Rationalization) मध्ये व्यक्ती स्वतःसाठी स्वीकारार्ह कारणे शोधते, पण ते कारण दुसऱ्यावर टाकले जात नाही.
७५. प्रशिक्षण परिस्थिती आणि परीक्षण परिस्थिती या दोघांमध्ये जर काही समान व एकसारखे घटक असतील तर अध्ययन संक्रमण होते. हे खालीलपैकी कोणत्या उपपत्तीमध्ये मांडले आहे ?
उत्तर: (३) थॉर्नडाइकची समान घटक उपपत्ती
स्पष्टीकरण: थॉर्नडाइकची समान घटक उपपत्ती (Theory of Identical Elements) नुसार, जेव्हा अध्ययन (प्रशिक्षण) आणि उपयोजन (परीक्षण) या दोन्ही परिस्थितींमध्ये काही समान घटक (Skills, Content, Context) असतात, तेव्हाच अध्ययनाचे संक्रमण (Transfer of Learning) प्रभावीपणे होते.
७६. बांदुरा यांनी सामाजिक अध्ययन उपपत्तीद्वारे अनुकरण अनेक बाबींवर अवलंबून असते. असे मत मांडले. प्रयोज्य (अनुकरण करणारा) बालकाच्या दृष्टीने ज्याचे अनुकरण करावयाचे आहे ती व्यक्ती सामाजिकदृष्ट्या कितपत प्रतिष्ठित आहे. यावर त्याचे अनुकरण अवलंबून असते, हे खालीलपैकी कोणत्या बाबी अंतर्गत आढळते ?
उत्तर: (१) आदर्शाची चेतकीय गुणवत्ता
स्पष्टीकरण: अल्बर्ट बांदुराच्या (Albert Bandura) सामाजिक अध्ययन उपपत्तीनुसार, ‘आदर्शाची चेतकीय गुणवत्ता’ (Model’s Attentional or Sensory Quality) या घटकात आदर्श व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, प्रतिष्ठा (Prestige) आणि आकर्षण (Attractiveness) यांचा समावेश होतो, ज्यामुळे प्रयोज्य (Observational Learner) अनुकरणासाठी अधिक लक्ष देतो.
७७. स्वतंत्र विचारशक्ती, विद्यार्थ्यांमध्ये परस्पर विचार विनिमय, चर्चा करण्याची पात्रता, सहकार्य, परमसहिष्णुता इ. सामाजिक विकास करणारी $\text{……….}$ ही अध्यापन पद्धती होय.
उत्तर: (१) चर्चा
स्पष्टीकरण: चर्चा पद्धती (Discussion Method) मध्ये विद्यार्थी एकमेकांशी बोलतात, विचार विनिमय करतात, ज्यामुळे त्यांची विचारशक्ती, सहकार्य आणि परमसहिष्णुता यांसारख्या सामाजिक गुणांचा विकास होतो.
७८. प्रभुत्व पाठ्यांश पद्धती मांडताना अमेरिकन शिक्षणशास्त्रज्ञ $\text{……….}$ यांनी कोणत्याही गोष्टीचे ज्ञान संपादन करणे म्हणजे त्या गोष्टीविषयी अर्थपूर्ण जाणीव मनात निर्माण होणे, त्याविषयी अंतर्दृष्टीचा विकास होणे व परिणामी त्या गोष्टीकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलणे असे प्रतिपादन केले आहे.
उत्तर: (१) मॉरिसन
स्पष्टीकरण: एच. सी. मॉरिसन (H. C. Morrison) यांनी प्रभुत्व पाठ्यांश पद्धती (Morrison’s Unit Plan/Mastery Learning) मांडली आणि त्यांनी अध्ययनाचा अर्थ केवळ माहिती गोळा करणे नसून, विषयवस्तूची अर्थपूर्ण जाणीव/अंतर्दृष्टी प्राप्त करणे असा स्पष्ट केला.
७९. पियाजे यांनी मांडलेल्या मुलांच्या बोधात्मक विकासाच्या सिद्धांतामध्ये त्याने ४ टप्पे सांगितले आहेत. त्या टप्प्यातील मूर्त क्रियाकाळ अवस्था ज्याला मूर्ततर्कावस्था असे ही म्हणतात. ती विकासावस्था साधारणपणे $\text{……….}$ वर्ष वयापर्यंत असते.
उत्तर: (३) ७-११
स्पष्टीकरण: जीन पियाजेच्या (Jean Piaget) बोधात्मक विकासातील तिसरा टप्पा म्हणजे मूर्त क्रियाकाळ अवस्था (Concrete Operational Stage), जी साधारणपणे ७ ते ११ वर्षांदरम्यान असते. या अवस्थेत मुलांमध्ये तर्क (Logic) करण्याची क्षमता विकसित होते, पण ती मूर्त वस्तूंवर आधारित असते.
८०. शरीररचना व स्वभावधर्म यावर आधारित शेल्डन यांनी केलेल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या वर्गीकरणामध्ये स्थूल, जीवनाबद्दल आवड असणाऱ्या, आनंदी व समायोजनक्षम व्यक्तीचा समावेश कोणत्या प्रकारात होतो ?
उत्तर: (१) एन्डोमॉर्फिक
स्पष्टीकरण:
* एन्डोमॉर्फिक (Endomorphic): स्थूल (लठ्ठ), गोलाकार, आनंदी, समाजनिष्ठ (Vishcerotonia).
* मेसोमॉर्फिक (Mesomorphic): स्नायुबळ (मजबूत), धाडसी, आक्रमक (Somatotonia).
* एक्टोमॉर्फिक (Ectomorphic): सडपातळ, संवेदनशील, अंतर्मुख (Cerebrotonia).
प्रश्न विचारलेले वैशिष्ट्ये एन्डोमॉर्फिक प्रकाराशी संबंधित आहेत.
८१. इ.स. १९५७ मध्ये मूलगामित्व, ओघवतेपणा, लवचिकता व उत्पादकता हे निर्मायकतेचे घटक संशोधन करून पुढीलपैकी कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाने मांडले ?
उत्तर: (४) गिलफोर्ड
स्पष्टीकरण: जे. पी. गिलफोर्ड (J. P. Guilford) यांनी १९५७ मध्ये निर्मायकतेचे (Creativity) चार प्रमुख घटक (Dimensions) मांडले: मूलगामित्व (Originality), ओघवतेपणा (Fluency), लवचिकता (Flexibility) आणि उत्पादकता (Elaboration).
८२. विद्यार्थ्यांच्या पूर्वानुभवाचा, पूर्वज्ञानाचा, समस्यांचा शोध घेऊन अध्यापनाची दिशा आखणे आणि उणिवांचा शोध घेऊन अध्यापन करणे ह्या बाबी खाली दिलेल्या अध्यापनाच्या कोणत्या तत्त्वामध्ये येतात ?
उत्तर: (३) निदानात्मक व उपचारात्मक दृष्टिकोन
स्पष्टीकरण: विद्यार्थ्यांच्या समस्या किंवा उणिवांचा शोध घेणे याला निदान (Diagnosis) म्हणतात, तर निदानानुसार उपाययोजना करणे व अध्यापन करणे याला उपचार (Remediation) म्हणतात.
८३. डॉ. ब्लूम यांनी मांडलेल्या उद्दिष्टांच्या भावनात्मक पातळीमधील कोणत्या घटकानुसार अवधानानंतर विद्यार्थ्यांना एखाद्या कृतीत रस निर्माण होतो, तो रंगू लागतो, समरस होतो, त्यासंबंधी आवड निर्माण होते ?
उत्तर: (४) प्रतिचार
स्पष्टीकरण: ब्लूमच्या भावात्मक क्षेत्राचे (Affective Domain) टप्पे क्रमाने:
१. ग्रहण (Receiving/अवधान)
२. प्रतिचार (Responding): यात विद्यार्थ्याला कृती करण्याची प्रेरणा मिळते आणि तो रस घेऊ लागतो.
३. मूल्यमापन (Valuing)
८४. पाठ्यपुस्तकांसंदर्भात खालील दिलेले विधान कोणते विधान पूरक नाही ? ते ओळखा.
उत्तर: (२) पुस्तक कल्पकतेचा किंवा दृष्टीकोन न ठेवता शिक्षकांच्या पाठोपाठच्या पाठ्यक्रमानुसार पाठ्ययोजना करावी
स्पष्टीकरण: आधुनिक शिक्षण पद्धतीत, शिक्षकांनी केवळ पुस्तकाचे अंधानुकरण न करता, विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार आपल्या अध्यापनात कल्पकता आणि लवचिकता ठेवून पाठ्ययोजना करणे अपेक्षित आहे. ‘कल्पकतेचा दृष्टीकोन न ठेवता’ हे विधान शिक्षणास पूरक नाही.
८५. बुद्धिमत्ता व व्यक्तिमत्त्व गुणधर्म असून ते अनुवंशिकतेचे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीत संक्रमित होत जातात, असे कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाने संशोधन सिद्ध केले आहे ?
उत्तर: (३) फ्रान्सिस गाल्टन
स्पष्टीकरण: सर फ्रान्सिस गाल्टन (Sir Francis Galton) यांना अनुवंशिकतेच्या मानसशास्त्राचे जनक मानले जाते. त्यांनी जुळ्या मुलांवर संशोधन करून सिद्ध केले की बुद्धिमत्ता आणि व्यक्तिमत्त्व यांसारखे गुणधर्म अनुवंशिकतेने संक्रमित होतात.
८६. समष्टीवाद संप्रदायाने अवबोधाच्या क्षेत्रात विशेष कार्य केले आहे. पुढीलपैकी कोणते विधान या संप्रदायाचे वैशिष्ट्य आहे ?
उत्तर: (२) अनेक संवेदनाचा संच म्हणजे अवबोध होत नाही
स्पष्टीकरण: समष्टीवाद (Gestalt Psychology) चे मूळ तत्त्व आहे: ‘पूर्ण हे भागांच्या बेरजेपेक्षा मोठे असते.’ (The whole is greater than the sum of its parts.) याचा अर्थ, अवबोध (Perception) हा केवळ अनेक लहान संवेदने (Sensations) एकत्र करून होत नाही, तर तो संपूर्ण (Whole) स्वरूपात असतो.
८७. मानसशास्त्रातील विविध अध्ययन उपपत्तीपैकी प्रायोगिक पद्धतीच्या मर्यादांवरून खाली काही विधाने दिली आहेत. त्यापैकी कोणते विधान अशुद्ध आहे?
उत्तर: (३) ज्या व्यक्तींवर प्रयोग करावयाचा आहे त्यांची कृती प्रयोगांना अनुकूल नसेल तर भलेतर परिणाम अचूक येऊ शकतात
स्पष्टीकरण: जर प्रायोगिक विषयाची (Subject) कृती प्रयोगांना अनुकूल नसेल, तर प्रयोगाचे परिणाम अचूक येऊ शकत नाहीत, उलट ते सदोष (Error) येण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हे विधान अशुद्ध (चुकीचे) आहे.
८८. खालीलपैकी कोणत्या ग्रंथीद्वारे अनेक जीवनरस तयार होतात त्यापैकी एका रसायनाचा परिणाम शरीराच्या वाढीवर व आकारमानावर होत असतो ?
उत्तर: (२) मस्तिष्क ग्रंथी
स्पष्टीकरण: मस्तिष्क ग्रंथी (Pituitary Gland) ला पीयूषिका ग्रंथी (Master Gland) असेही म्हणतात, कारण ती अनेक संप्रेरके (Hormones) तयार करते. त्यापैकी वाढीचे संप्रेरक (Growth Hormone) शरीराच्या वाढीवर आणि आकारमानावर थेट परिणाम करते.
८९. संबोधाचा विकास होते असताना वय, दिवस, महिने, वर्ष हे संबोंध हळूहळू निर्माण होऊन $\text{……….}$ वयाच्या वयापर्यंत मूर्त, वर्तमान व भविष्य यातील फरक मुलांना कळू लागतो.
उत्तर: (१) ८-९
स्पष्टीकरण: जीन पियाजेच्या सिद्धांतानुसार, मूर्त क्रियाकाळ अवस्थेमध्ये (७ ते ११ वर्षे) मुलांना संख्या, वेळ (Time: भूत, वर्तमान, भविष्य) आणि अवकाश (Space) यांसारख्या अमूर्त संकल्पना समजू लागतात. ८-९ हे वय या अवस्थेमध्ये येते.
९०. एखादा गायक किंवा चित्रकार आपल्या कलेत इतका रमून जातो की त्याला स्थळ-काळाचे भान राहत नाही. या प्रकारच्या अवधानाला $\text{……….}$ असे म्हणतात.
उत्तर: (१) अध्यस्त अवधान
स्पष्टीकरण: ज्यावेळी एखाद्या कामात किंवा विषयात आवड असल्यामुळे लक्ष आपोआप केंद्रित होते आणि व्यक्तीला बाह्य जगाचे भान राहत नाही, त्याला अध्यस्त अवधान (Involuntary/Habitual/Absorbed Attention) म्हणतात. हे ऐच्छिक (जाणीवपूर्वक) आणि अनैच्छिक (बाह्य चेतकामुळे) या दोघांच्या मिश्रणातून विकसित होते.
