KARTET 2022 – परिसर अध्ययन प्रश्नसंच स्पष्टीकरणासह उत्तरे : विस्तृत वर्णन
KARTET परीक्षा म्हणजे कर्नाटकातील शिक्षक भरती प्रक्रियेत सर्वाधिक महत्त्वाचा टप्पा. शिक्षक पदासाठी पात्रता मिळवण्यासाठी उमेदवारांना केवळ विषयज्ञान पुरेसे नसून, विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास, शैक्षणिक वातावरणाची जाण आणि सामाजिक-भौगोलिक परिसराची समज असणे आवश्यक आहे. याच दृष्टीने परिसर अध्ययन (Environmental Studies / EVS) हा पेपर-II मधील एक निर्णायक घटक ठरतो.
KARTET 2022 च्या प्रश्नपत्रिकेत परिसर अध्ययनावर आधारित प्रश्न अत्यंत नीट संरचित, तर्कशुद्ध आणि अध्यापनयोग्य पद्धतीने तयार केलेले होते. त्यामुळे या विषयातील संकल्पना विद्यार्थ्यांना योग्य रीतीने समजून घेणे आणि शिक्षक म्हणून त्याचा योग्य वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
या ब्लॉगपोस्टमध्ये आम्ही KARTET 2022 – परिसर अध्ययन प्रश्नसंच स्पष्टीकरणासह सादर केला आहे. प्रत्येक प्रश्नानंतर योग्य उत्तरही दिले असून, ते उत्तर का बरोबर आहे यामागील तर्क, कारणमीमांसा आणि संकल्पनात्मक स्पष्टीकरण देखील समाविष्ट केले आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ प्रश्न लक्षात राहणार नाही, तर त्या संकल्पना दीर्घकाळ स्मरणात राहतील.
परिसर अध्ययन हा विषय विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडीत आहे — पाणी, हवा, माती, निसर्ग, प्राणी-पक्षी, मानवी आरोग्य, प्रदूषण, नैसर्गिक संसाधने, पर्यावरणसंरक्षण, सामाजिक रचना इत्यादी अनेक घटकांवर आधारित प्रश्न KARTET मध्ये विचारले जातात. म्हणून या प्रश्नसंचात आम्ही प्रत्येक घटकाचे सुबोध आणि सविस्तर विश्लेषण केले आहे.
यामुळे उमेदवारांना परिसर अध्ययनाचे मूलभूत तत्त्व, NCERT/DSERT च्या पाठ्यपुस्तकांशी असलेले संबंध, बालमानसशास्त्रीय दृष्टिकोन, संकल्पनांची संरचना आणि परीक्षा दृष्टीने महत्त्वाच्या मुद्द्यांची स्पष्टता मिळते.
हा प्रश्नसंच KARTET, CTET, तसेच राज्यातील इतर शिक्षक भरती परीक्षांची तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी मोठ्या प्रमाणावर उपयुक्त आहे. यात दिलेली उत्तरे सोपी भाषेत असून, कोणत्याही स्तरावरचे विद्यार्थी ते सहज समजू शकतात. शिक्षक म्हणून वर्गात EVS शिकवताना किंवा स्पर्धा परीक्षांसाठी पुनरावृत्ती करताना हा प्रश्नसंच एक उत्कृष्ट मार्गदर्शक म्हणून वापरता येईल.
एकूणच, KARTET 2022 परिसर अध्ययन प्रश्नसंच स्पष्टीकरणासह उत्तरे हे तुमचे अभ्यास नियोजन अधिक मजबूत, संकल्पनात्मक दृष्ट्या सक्षम आणि परीक्षा-केंद्रित बनवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त साधन ठरणार आहे.
KARTET 2022 – परिसर अध्ययन प्रश्नसंच
121. बदलणाऱ्या रोधाचे चिन्ह हे आहे.
उत्तर: (3)
स्पष्टीकरण: उत्तर : (3)
“बदलणाऱ्या रोधाचा (Variable Resistor / Rheostat)” सर्किटमधील प्रतिकार बदलण्यासाठी वापरला जातो.
त्याचे चिन्ह कसे असते?* सामान्य रोधकाचे (Resistor) चिन्ह म्हणजे झिगझॅग रेषा.
पण बदलणाऱ्या रोधाच्या चिन्हात त्याच झिगझॅग रेषेवरून एक तिरका बाण जातो.
हा बाण प्रतिकार **समायोजित (Adjust)** केला जाऊ शकतो हे दर्शवतो.आकृतीत पर्याय (3) मध्ये झिगझॅग रेषेवर तिरका बाण दाखवलेला आहे, त्यामुळे **तो बदलणाऱ्या रोधाचा योग्य चिन्ह आहे**.म्हणून योग्य पर्याय : (3)
122. खालीलपैकी विद्युतचा सुवाहक हे आहे.
उत्तर: (1) पेन्सिल लेड
स्पष्टीकरण: पेन्सिल लेड ग्राफाईट (Graphite – कार्बनचे स्वरूप) पासून बनलेले असते. ग्राफाईट हा अधातू असूनही विद्युतचा सुवाहक (Good Conductor) आहे. इतर सर्व वस्तू विद्युतचे दुर्वाहक (Insulators) आहेत.
123. चष्मे बनविण्यासाठी काचेचा वापर करतात.” कारण काच अशी आहे.
उत्तर: (4) पारदर्शक वस्तू
स्पष्टीकरण: चष्मा बनविण्यासाठी काच वापरण्याचे मुख्य कारण म्हणजे ती पारदर्शक (Transparent) असते, ज्यामुळे प्रकाश आरपार जातो आणि वस्तू स्पष्टपणे दिसतात.
124. एका पक्षाचा वेग 360 कि.मी./तास आहे. हे मी./से. मध्ये असे व्यक्त करतात.
उत्तर: (3) 100 मी./से.
स्पष्टीकरण: वेग किमी/तास (km/h) मधून मी/से (m/s) मध्ये बदलण्यासाठी 5/18 ने गुणाकार करतात.
वेग = 360 X 5/18 = 360/18X5 = 20 X 5 = 100 मी./से.
वेग = 360 X 5/18 = 360/18X5 = 20 X 5 = 100 मी./से.
125. खालीलपैकी कोणता अंतर वेळेचा (काल) आलेख हा स्थिर वेगाने जाणाऱ्या एका कारला दर्शवितो ?
उत्तर: (1) आलेख
स्पष्टीकरण: स्पष्टीकरण :
अंतर-काल (Distance-Time) आलेखात स्थिर वेग (Constant speed) असेल तर आलेख सरळ रेषेत वाढणारा असतो.
कारण—
• वेग = अंतर / काल
• स्थिर वेग असल्यास अंतर वेळेनुसार समान प्रमाणात वाढते.
• त्यामुळे आलेख सरळ तिरपा (straight slanted line) दिसतो.
आता आकृत्यांचे विश्लेषण पाहू :
(1) आलेख – अंतर वेळेनुसार सरळ रेषेत वाढते → स्थिर वेग (योग्य उत्तर)
(2) आलेख – रेषा एकसारखी नाही, दिशा बदलते → वेग बदलत आहे.
(3) आलेख – अंतर बदलतच नाही → वस्तू स्थिर आहे, वेग = शून्य.
(4) आलेख – वक्र आहे → वेग सतत बदलतो.
म्हणून स्थिर वेगाने चालणाऱ्या वस्तूचा आलेख म्हणजे (1).
126. वस्तूच्या ‘मागे आणि पुढे’ हालचालीमुळे होणाऱ्या गतीचा प्रकार हा आहे.
उत्तर: (2) आंदोलन गती
स्पष्टीकरण: ‘मागे आणि पुढे’ (To and fro) किंवा एका विशिष्ट बिंदूच्या दोन्ही बाजूंना होणारी हालचाल म्हणजे आंदोलन गती (Oscillatory Motion). उदा. घड्याळाच्या लंबकाची गती.
127. “कागदावर घासलेली एक स्ट्रॉ ही दुसऱ्या स्ट्रॉला आकर्षित करते”, तर या स्थितीत दिसून येणाऱ्या जोराचा प्रकार हा आहे.
उत्तर: (3) स्थायी विद्युत जोर
स्पष्टीकरण: कागदावर घासल्याने स्ट्रॉ स्थिर विद्युत प्रभारित (Electrically Charged) होते. प्रभारित वस्तूंद्वारे एकमेकांवर लावला जाणारा जोर हा स्थायी विद्युत जोर (Electrostatic Force) असतो.
128. मॅग्नेटाईट मध्ये असणारे मुख्य (प्रमुख) मुलद्रव्य हे आहे.
उत्तर: (3) लोखंड
स्पष्टीकरण: मॅग्नेटाईटचे (Magnetite) रासायनिक सूत्र Fe₃O₄ आहे. हे लोखंडाचे (Iron – Fe) सर्वात महत्त्वाचे धातू खनिजे (Ore) आहे.
129. धातूच्या कार्बोनेट्सची आम्लाबरोबर क्रिया झाल्यास मुक्त होणारा वायू हा आहे.
उत्तर: (2) कार्बन डायॉक्साईड
स्पष्टीकरण: धातूचे कार्बोनेट (Metal Carbonate) आम्लाबरोबर (Acid) क्रिया केल्यास कार्बन डायॉक्साईड (CO₂) वायू, मीठ (Salt) आणि पाणी (Water) तयार होते.
$$\text{Metal Carbonate} + \text{Acid} \rightarrow \text{Salt} + \text{Water} + \text{CO₂}$$
130. सर्वात निंदनीय आणि लवचिक धातू.
उत्तर: (3) Au (सोने)
स्पष्टीकरण: सोने (Au) हा सर्वात निंदनीय (Malleable) म्हणजे पातळ पत्रे बनवता येणारा आणि सर्वात लवचिक (Ductile) म्हणजे लांब तारा बनवता येणारा धातू आहे.
131. मेटलॉइडचे (धातुसदृश) उदाहरण.
उत्तर: (3) जर्मेनियम
स्पष्टीकरण: जर्मेनियम (Ge) हा धातू आणि अधातू या दोघांचेही गुणधर्म दर्शवितो, म्हणून तो मेटलॉइड (Metalloid – धातुसदृश) आहे. (लिथीयम धातू आहे, आयोडीन अधातू आहे, झेनॉन राजवायू आहे).
132. अमोनियामधील नैट्रोजन आणि हैड्रोजन यांचे वस्तुमान गुणोत्तर हे आहे.
उत्तर: (2) 14:3
स्पष्टीकरण: अमोनियाचे सूत्र NH₃ आहे.
नायट्रोजन (N) चे वस्तुमान = 14 u
हायड्रोजन (H) चे वस्तुमान = 1 u
वस्तुमान गुणोत्तर = (N\1 : H\3) = 14 \ 1 : 1 \ 3 = 14:3
नायट्रोजन (N) चे वस्तुमान = 14 u
हायड्रोजन (H) चे वस्तुमान = 1 u
वस्तुमान गुणोत्तर = (N\1 : H\3) = 14 \ 1 : 1 \ 3 = 14:3
133. दोन हॅलोजन मूलद्रव्ये असणारे कार्बनचे संयुग हे आहे.
उत्तर: (3) CFC
स्पष्टीकरण: CFC (Chlorofluorocarbon) मध्ये सामान्यतः क्लोरीन (Cl) आणि फ्लोरीन (F) ही दोन हॅलोजन मूलद्रव्ये कार्बनसोबत जोडलेली असतात. (DDT आणि BHC मध्ये फक्त क्लोरीन असते, TNT मध्ये हॅलोजन नसते).
134. घनफळाचे SI एकक हे आहे.
उत्तर: (2) m³
स्पष्टीकरण: घनफळ (Volume) हे लांबी, रुंदी आणि उंची या तिन्ही मूलभूत एककांच्या गुणाकाराने मिळते, म्हणून त्याचे SI एकक घन मीटर ($\text{m}^3$) आहे. (Kg हे वस्तुमानाचे, पास्कल हे दाबाचे एकक आहे).
135. पिण्याचे पाणी जंतूविरहित (निर्जंतुकीकरण) बनविण्यासाठी वापरलेले क्षार हे आहे.
उत्तर: (1) CaOCl2 (कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड)
स्पष्टीकरण: CaOCl2 (कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड) हे ब्लीचिंग पावडरचे (Bleaching Powder) रासायनिक सूत्र आहे, जे पाण्यातील जंतूंना मारण्यासाठी वापरले जाते.
136. त्यांच्या द्रावणापासून शुद्ध पदार्थाचे मोठे स्फटिक मिळविण्याची प्रक्रिया ही आहे.
उत्तर: (4) स्फटिकीकरण
स्पष्टीकरण: स्फटिकीकरण (Crystallization) ही अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये द्रावण थंड करून किंवा बाष्पीभवन करून शुद्ध पदार्थाचे मोठे, व्यवस्थित आकाराचे स्फटिक (Crystals) मिळवले जातात.
137. एका निर्दिष्ट क्षेत्रामध्ये फक्त आढळणाऱ्या जातींना असे म्हणतात.
उत्तर: (2) स्थानिक जाती
स्पष्टीकरण: विशिष्ट भूभागात किंवा एका विशिष्ट क्षेत्रामध्येच (उदा. सह्याद्री पर्वतरांग) आढळणाऱ्या जातींना स्थानिक जाती (Endemic Species) असे म्हणतात.
138. फक्त जैविक विघटनशील पदार्थांचा गट हा आहे.
उत्तर: (4) प्राण्यांची विष्टा, गवत, फळांच्या साली
स्पष्टीकरण: जैविक विघटनशील (Biodegradable) म्हणजे जे नैसर्गिक प्रक्रियेद्वारे (जीवाणूंच्या मदतीने) सहज कुजतात. प्राण्यांची विष्टा, गवत आणि फळांच्या साली हे सर्व जैविक आहेत आणि त्यांचे सहज विघटन होते. इतर पर्यायांमध्ये अविघटनशील (Non-biodegradable) वस्तू (काच, PVC, प्लॅस्टिक) आहेत.
139. आकृतीमध्ये दिलेल्या पेशींचा प्रकार हा आहे.
.webp "KARTET 2022 – परिसर अध्ययन प्रश्नसंच स्पष्टीकरणासह उत्तरे 3")
उत्तर: (2) स्नायू पेशी
स्पष्टीकरण: या आकृतीतील पेशी लांबट, दोन्ही टोकांना टोकदार व केंद्रक असलेल्या दिसतात, त्यामुळे त्या अरेखित (non-striated) स्नायू पेशी असल्याचे स्पष्ट होते.
140. भारताच्या दक्षिणेकडील भागाला (बिंदूला) विशेषतः या नावाने ओळखतात.
उत्तर: (1) इंदिरा पॉईंट
स्पष्टीकरण: भारताच्या दक्षिणेकडील सर्वात टोक (अंदमान-निकोबार बेटांवरील) इंदिरा पॉईंट म्हणून ओळखले जाते. (इंदिरा कोल उत्तरेकडील, गुवार मोटा पश्चिमेकडील, किबितू पूर्वेकडील टोक आहे).
141. पोलिओ रोगास कारणीभूत सूक्ष्मजीव हा आहे.
उत्तर: (4) विषाणू
स्पष्टीकरण: पोलिओ (Poliomyelitis) हा रोग पोलिओ विषाणू (Polio Virus) मुळे होतो, जो चेतासंस्थेवर (Nervous System) परिणाम करतो.
142. काढणीनंतर भुसापासून धान्य (बिया) वेगळे करण्याची प्रक्रिया.
उत्तर: (1) मळणी
स्पष्टीकरण: मळणी (Threshing) या प्रक्रियेत काढलेल्या पिकातील भुसा आणि धान्य (बिया) वेगळे केले जाते. (पेरणी – बियाणे जमिनीत टाकणे, खुरपणी – तण काढणे, कापणी – पीक कापणे).
143. चरबीचे पूर्ण पचन होणारा मानवी पचनसंस्थेचा भाग हा आहे.
उत्तर: (3) लहान आतडे
स्पष्टीकरण: चरबीसह (Fats) सर्व अन्न घटकांचे पूर्ण पचन (Complete Digestion) आणि शोषण (Absorption) लहान आतड्यामध्ये (Small Intestine) होते.
144. देवी (smallpox) रोगाची लस यांनी शोधून काढली.
उत्तर: (1) एडवर्ड जेन्नर
स्पष्टीकरण: एडवर्ड जेन्नर (Edward Jenner) यांनी 1796 मध्ये देवी (Smallpox) रोगावरील जगातील पहिली लस (Vaccine) शोधली.
145. 3 री इयत्ता ते 5 वी इयत्तेपर्यंतच्या वर्गासाठी परिसर विज्ञानाचे एकत्रीकरण आहे.
उत्तर: (2) विज्ञान आणि समाज विज्ञानाच्या समस्या आणि संकल्पना
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा (NCF) 2005 नुसार, प्राथमिक स्तरावर (इयत्ता 3री ते 5वी) परिसर विज्ञान (EVS) हे विज्ञान, समाज विज्ञान (Social Science), आणि पर्यावरण शिक्षण (Environmental Education) यांचे एकत्रीकरण आहे.
146. एक शिक्षक ‘प्रवास’ या विषयाशी संबंधित विद्यार्थ्यांना त्यांच्या कुटुंबाच्या प्रवासाचा (सहलीचा) तपशील आणण्यास सांगतात आणि त्यांच्या वर्गामध्ये इतर मुलांशी चर्चा करण्याची सूचना करतात. तर शिक्षकाने वापरलेले तंत्र हे आहे.
उत्तर: (2) जोडी-देवाण घेवाण (Pair-share)
स्पष्टीकरण: विद्यार्थी त्यांच्या माहितीवर विचार (Think) करतात, नंतर ती माहिती जोडीतील (Pair) दुसऱ्या विद्यार्थ्याशी चर्चा (Share) करतात. या शैक्षणिक तंत्राला Think-Pair-Share किंवा जोडी-देवाण घेवाण म्हणतात, जे अनुभवात्मक शिक्षणासाठी (Experiential Learning) उपयुक्त आहे.
147. शोध घेणे या पायरीतून परिसर विज्ञानाचे अध्ययन करताना मुले पुष्कळ संधी मिळवितात. हे असे सुचविते.
उत्तर: (3) परिसर विज्ञान हे बाल केंद्रित आहे
स्पष्टीकरण: शोध घेणे (Exploration) म्हणजे मुलांना स्वतःच्या अनुभवांवर आधारित ज्ञान रचना करण्याची संधी देणे. यामुळे सिद्ध होते की परिसर विज्ञानाचे अध्यापन हे बाल केंद्रित (Child-centered) असले पाहिजे.
148. गट कृतीचे मूल्य वृद्धिगत करण्यासाठीची संकल्पना आणि तंत्रे ही आहेत.
उत्तर: (1) सहकारी अध्ययन
स्पष्टीकरण: गट कृती (Group Activity) अधिक प्रभावी आणि मूल्यवान बनविण्यासाठी सहकारी अध्ययन (Cooperative Learning) ही संकल्पना वापरली जाते, जिथे विद्यार्थी एकमेकांना सक्रियपणे मदत करतात आणि जबाबदारीची जाणीव ठेवतात.
149. प्राथमिक स्तरामध्ये परिसर विज्ञानाच्या अध्यापनाचे घटक हे आहेत.
उत्तर: (3) तयारी, सादरीकरण आणि प्रक्रिया
स्पष्टीकरण: अध्यापनाच्या सामान्य प्रक्रियेमध्ये तयारी (Preparation/Planning), सादरीकरण (Presentation) आणि अनुभवजन्य प्रक्रिया (Process/Experience) या तीन मुख्य टप्प्यांचा समावेश असतो.
150. परिसर विज्ञानाला यथायोग्य पाठिंबा देणारे योग्य विधान हे आहे.
A. यामुळे विद्यार्थ्यांना अमूर्त संकल्पनांचे आकलन होते.
B. ते प्रायोगिक ज्ञान पुरविते.
C. ते मुलांना ज्ञानाचे उपयोजन करू देत नाही.
A. यामुळे विद्यार्थ्यांना अमूर्त संकल्पनांचे आकलन होते.
B. ते प्रायोगिक ज्ञान पुरविते.
C. ते मुलांना ज्ञानाचे उपयोजन करू देत नाही.
उत्तर: (1) A आणि B
स्पष्टीकरण:
- B. ते प्रायोगिक ज्ञान पुरविते. हे विधान योग्य आहे. परिसर विज्ञान (EVS) अनुभवात्मक (Experiential) आणि प्रायोगिक ज्ञानावर भर देते.
- C. ते मुलांना ज्ञानाचे उपयोजन करू देत नाही. हे विधान अयोग्य आहे. EVS मुलांना ज्ञानाचे उपयोजन (Application) करण्यास प्रोत्साहन देते.
- A. यामुळे विद्यार्थ्यांना अमूर्त संकल्पनांचे आकलन होते. प्राथमिक स्तरावरील EVS मूर्त (Concrete) अनुभवांवर आधारित असते. त्यामुळे हे विधान प्राथमिक स्तरासाठी पूर्णपणे योग्य नाही, परंतु प्रश्न बहुपर्यायी असल्याने आणि B हे सर्वात योग्य विधान असल्यामुळे, उत्तरामध्ये A आणि B चा समावेश केला जाऊ शकतो (अमूर्त संकल्पनांना मूर्त स्वरूप देण्यास मदत करते या व्यापक अर्थाने).
