KARTET
विषय – परिसर अध्ययन (Environmental Studies) प्रश्नसंच
हा प्रश्नसंच KARTET (कर्नाटक शिक्षक पात्रता परीक्षा) च्या परिसर अध्ययन (EVS) विषयातील प्रश्न क्रमांक 121 ते 150 चे स्पष्टीकरण व उत्तरांसह विश्लेषण सादर करत आहे.
KARTET – परिसर अध्ययन प्रश्नसंच
121. पालक आणि त्यांची मुले एकाच घरामध्ये राहणाऱ्या कुटुंबाला असे म्हणतात.
- (1) शहरी कुटुंब
- (2) केंद्रीय कुटुंब
- (3) संपूर्ण कुटुंब
- (4) एकत्रित कुटुंब
उत्तर: (2) केंद्रीय कुटुंब
जेव्हा पालक (आई-वडील) आणि त्यांची अविवाहित मुले एकाच घरात एकत्र राहतात, अशा कुटुंबाला केंद्रीय कुटुंब (Nuclear Family) म्हणतात.
122. एका व्यक्तीने त्याच्या/तिच्या उदरनिर्वाहाकरीता विशिष्ट कौशल्यासह अधिक कालावधीसाठी केलेले कार्य.
- (1) छंद
- (2) काम (कार्य)
- (3) स्वयं सेवकाची सेवा
- (4) व्यवसाय
उत्तर: (4) व्यवसाय
उदरनिर्वाहासाठी (Livelihood) विशिष्ट ज्ञान आणि कौशल्याचा वापर करून दीर्घकाळ केलेले काम म्हणजे व्यवसाय (Profession/Occupation).
123. वैयक्तिक किंवा गटामध्ये खेळलेला खेळ हा आहे?
- (1) व्हॉलीबॉल
- (2) शटल (बॅडमिंटन)
- (3) बुद्धीबळ
- (4) कबड्डी
उत्तर: (2) शटल (बॅडमिंटन)
बुद्धीबळ (Chess) हा खेळ फक्त दोन व्यक्तींमध्ये (वैयक्तिक) खेळला जातो, तर इतर पर्याय (व्हॉलीबॉल, कबड्डी) प्रामुख्याने संघात (गटात) खेळले जातात. बॅडमिंटन वैयक्तिक आणि गटामध्ये (डबल्स) खेळले जाते.
124. जोड्या जुळवा आणि योग्य उत्तर निवडा :
| यादी – A | यादी – B |
| A. स्काय स्क्रैपर (Sky Scraper) | i. ध्रुव प्रदेशातील (Polar Regions) |
| B. इग्लू (Igloo) | ii. ग्रामीण क्षेत्रातील घरे (Rural Area Houses) |
| C. कच्चे घर (Kuchha House) | iii. शहरी क्षेत्रातील घरे (Urban Area Houses) |
| D. बोट घर (House Boat) | iv. तलावावरील घरे (Houses on Lakes) |
पर्याय:
- (1) ii, iv, i, iii (A-ii, B-iv, C-i, D-iii)
- (2) iii, i, ii, iv (A-iii, B-i, C-ii, D-iv)
- (3) i, iii, iv, ii (A-i, B-iii, C-iv, D-ii)
- (4) iii, iv, i, ii (A-iii, B-iv, C-i, D-ii)
उत्तर: (2) iii, i, ii, iv
योग्य जुळणी: A. स्काय स्क्रैपर (शहरी घरे); B. इग्लू (ध्रुव प्रदेशातील); C. कच्चे घर (ग्रामीण घरे); D. बोट घर (तलावावरील घरे). म्हणजेच A-iii, B-i, C-ii, D-iv.
125. शरीर बनवणारे हे आहेत
- (1) कार्बोदके
- (2) स्निग्ध पदार्थ
- (3) प्रथिने
- (4) जीवनसत्वे
उत्तर: (3) प्रथिने
प्रथिने (Proteins) यांना ‘शरीर बांधणारे अन्न’ (Body Building Food) म्हणतात. ते शरीराची वाढ आणि झीज भरून काढण्यासाठी आवश्यक असतात.[Image of body building food pyramid]
126. जोड्या जुळवा आणि योग्य उत्तर निवडा :
| यादी – A | यादी – B |
| A. कर्बोदके (Carbohydrates) | i. ओमनो आम्ले (Amino Acids) |
| B. प्रथिने (Proteins) | ii. चरबी आणि तेले (Fats and Oils) |
| C. स्निग्ध पदार्थ (Lipids) | iii. लॅक्टोस (Lactose) |
| D. डायसॅकराईडस (द्वी शर्करा) (Disaccharides) | iv. मोनोसॅकराईडस (Monosaccharides) |
पर्याय:
- (1) iv, ii, iii, i (A-iv, B-ii, C-iii, D-i)
- (2) iv, i, iii, ii (A-iv, B-i, C-iii, D-ii)
- (3) iv, i, ii, iii (A-iv, B-i, C-ii, D-iii)
- (4) i, iv, iii, ii (A-i, B-iv, C-iii, D-ii)
उत्तर: (3) iv, i, ii, iii
योग्य जुळणी: A. कर्बोदके (मोनोसॅकराईडस हे मूलभूत एकक); B. प्रथिने (ओमनो आम्ले हे मूलभूत एकक); C. स्निग्ध पदार्थ (चरबी आणि तेले); D. डायसॅकराईडस (लॅक्टोस हे एक उदाहरण). म्हणजेच A-iv, B-i, C-ii, D-iii.
127. मानवी शरीरामध्ये पाण्याची गाळण करणारा पदार्थ हा आहे
- (1) खनिजे
- (2) तंतूमय पदार्थ
- (3) प्रथिने
- (4) जीवनसत्वे
उत्तर: (2) तंतूमय पदार्थ
तंतूमय पदार्थ (Roughage/Fibre) पचनमार्गातील पाण्याची मात्रा नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतात, ज्यामुळे पचनक्रिया सुलभ होते आणि पाणी शोषले जाते/गाळले जाते.
128. जीवनसत्वे आणि खनिजे ही
- (1) शरीरावर नियंत्रण ठेवतात
- (2) आहार उर्जा निर्माण करणारा
- (3) शरीर घडविणारे
- (4) उर्जा तयार करणारे
उत्तर: (1) शरीरावर नियंत्रण ठेवतात
जीवनसत्वे (Vitamins) आणि खनिजे (Minerals) शरीराच्या विविध जैविक क्रियांचे नियंत्रण करतात आणि रोगांपासून संरक्षण करतात. म्हणून त्यांना संरक्षक अन्न (Protective Food) देखील म्हणतात.
129. सर्वभक्षक यामध्ये मोजणारा प्राणी हा आहे
- (1) हरीण
- (2) मांजर
- (3) कबुतर
- (4) पोपट
उत्तर: (2) मांजर
सर्वभक्षक (Omnivore) प्राणी वनस्पती आणि मांस दोन्ही खाऊ शकतात. मांजर (Cat) ही सर्वभक्षक श्रेणीत येते.
130. जोड्या जुळवा आणि योग्य उत्तर निवडा :
| यादी – A | यादी – B |
| A. हत्ती (Elephant) | i. गवताळी प्रदेशातील वसती स्थान (Grassland Habitat) |
| B. रानमांजर (Wild Cat) | ii. नदी-भरती-मुलस्थान (Riverine-Tidal Habitat) |
| C. टोळ (Locust) | iii. वाळवंटी मुलस्थान (Desert Habitat) |
| D. स्पंजयुक्त प्राणी (Spongy) | iv. अरण्यातील मुलस्थान (Forest Habitat) |
पर्याय:
- (1) iv, i, iii, ii (A-iv, B-i, C-iii, D-ii)
- (2) iv, ii, i, iii (A-iv, B-ii, C-i, D-iii)
- (3) iv, iii, i, ii (A-iv, B-iii, C-i, D-ii)
- (4) i, ii, iii, iv (A-i, B-ii, C-iii, D-iv)
उत्तर: (3) iv, iii, i, ii
योग्य जुळणी: A. हत्ती (अरण्य); B. रानमांजर (वाळवंट- अनेक मांजरी वाळवंटात आढळतात); C. टोळ (गवताळ प्रदेश); D. स्पंजयुक्त प्राणी (नदी/समुद्र-भरतीचे स्थान). म्हणजेच A-iv, B-iii, C-i, D-ii.
131. उभयचर प्राण्यांचे हे उदाहरण आहे
- (1) हंस
- (2) बेडूक
- (3) हैड्रा
- (4) मगर
उत्तर: (2) बेडूक
बेडूक (Frog) हे उभयचर (Amphibian) वर्गातील प्राणी आहेत, कारण ते जमिनीवर आणि पाण्यात दोन्ही ठिकाणी जगू शकतात.
132. हरितगृह परिणाम निर्माण करणारा वातावरणातील वायू हा आहे.
- (1) नैट्रोजन, ऑक्सीजन, कार्बन डायऑक्साईड
- (2) मिथेन, सल्फर डायऑक्साईड, कार्बन डायऑक्साईड
- (3) मिथेन, कार्बन डायऑक्साईड, पाण्याची वाफ
- (4) ऑक्सीजन, नायट्रस ऑक्साईड, पाण्याची वाफ
उत्तर: (3) मिथेन, कार्बन डायऑक्साईड, पाण्याची वाफ
हरितगृह वायू (Greenhouse Gases – GHG) उष्णता शोषून घेतात, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते. यात मिथेन ($CH_4$), कार्बन डायऑक्साईड ($CO_2$), आणि पाण्याची वाफ (Water Vapour) यांचा समावेश होतो.
133. ओझोनोस्पिअर (ओझोनचा स्तर) (Ozonosphere) या उंचीवर आढळतो
- (1) ध्रुवावर 8-10 कि.मी.
- (2) विषुववृतावर 8 – 10 कि.मी.
- (3) पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर 20 – 26 कि.मी.
- (4) विषुववृतावर 11 – 16 कि.मी.
उत्तर: (3) पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर 20 – 26 कि.मी.
ओझोनचा थर (Ozone Layer) प्रामुख्याने स्थितांबर (Stratosphere) मध्ये आढळतो, जो पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सुमारे 15 ते 35 कि.मी. उंचीवर असतो.
134. परिसर आणि अरण्यांचे मंत्रालय यांचे पाठबळ असलेले “परिसर शिक्षणाचे केंद्र” या ठिकाणी आहे
- (1) अहमदाबाद
- (2) हैद्राबाद
- (3) दिसपूर
- (4) गांधीनगर
उत्तर: (1) अहमदाबाद
भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या (MoEFCC) पाठिंब्याने ‘परिसर शिक्षण केंद्र’ (Centre for Environment Education – CEE) अहमदाबाद (गुजरात) येथे आहे.
135. अध्ययनाशी सत्य असणारे विधान हे आहे.
- (1) मुलांनी केलेल्या चूका अध्ययन न केल्याचे दर्शवितात.
- (2) अध्ययन परिणामकारी हे एक परिसर आहे म्हणजेच शिकणाऱ्यांच्याच सकारात्मक भावना आणि त्यांचे समाधान करते.
- (3) अध्ययनाच्या कोणत्याही पायरीमध्ये भावनीक घटकांचा अध्ययनावर कोणताही परिणाम होत नाही.
- (4) अध्ययन ही मुलभूत मानसिक कृती नाही.
उत्तर: (2) अध्ययन परिणामकारी हे एक परिसर आहे म्हणजेच शिकणाऱ्यांच्याच सकारात्मक भावना आणि त्यांचे समाधान करते.
अध्ययन (Learning) अधिक प्रभावी होण्यासाठी सकारात्मक भावनिक आणि सामाजिक वातावरण आवश्यक असते, जे शिकणाऱ्याला समाधान आणि प्रोत्साहन देते.
136. नेफॅथीस (Nepenthes) ही वनस्पती बेडूक आणि किडे यांना जाळ्यात पकडून खाते. ही येथे आढळते
- (1) ओरिसा
- (2) मेघालय
- (3) अरुणाचल प्रदेश
- (4) आसाम
उत्तर: (2) मेघालय
नेफॅथीस खासियाना (Nepenthes khasiana) या ‘पिचर वनस्पती’ (Pitcher Plant) भारतात प्रामुख्याने मेघालय राज्यात आढळतात. नायट्रोजनची कमतरता भरून काढण्यासाठी त्या कीटक भक्षण करतात.
137. परिसर विज्ञानाच्या (EVS) अभ्यासाचे हे एक मुख्य उद्दिष्ट नाही.
- (1) परीक्षेला पदांची संकल्पना आणि व्याख्या पुरविते.
- (2) अस्तित्वातील युक्त्या आणि सराव यांच्यावरील प्रश्न मुलांना बनविण्यास मदत करते.
- (3) सांस्कृतिक सरावांच्या फरकांचा मान राखण्यास मदत करते.
- (4) मुलांना समाजाचा जबाबदार सदस्य म्हणून वाढविण्यास मदत करते.
उत्तर: (1) परीक्षेला पदांची संकल्पना आणि व्याख्या पुरविते.
EVS चा मुख्य उद्देश केवळ परीक्षा पास करणे नसून, मुलांना त्यांच्या पर्यावरणाबद्दल जागरूक करणे, सामाजिक आणि सांस्कृतिक आदर शिकवणे आणि त्यांना जबाबदार नागरिक बनवणे हा आहे.
138. ही परिसर विज्ञान अध्यापनाची पद्धत नाही
- (1) व्याख्यान
- (2) चर्चा
- (3) कार्ययोजना
- (4) संस्करण
उत्तर: (4) संस्करण
संस्करण (Editing) ही मजकूर तपासणी किंवा सुधारणेची प्रक्रिया आहे, ती परिसर विज्ञानाच्या अध्यापनाची पद्धत नाही. चर्चा आणि कार्ययोजना (Project) या अध्यापनाच्या प्रभावी पद्धती आहेत.
139. जोड्या जुळवा आणि योग्य उत्तर लिहा :
| यादी – A (मूल्ये) | यादी – B (संबंधित घटक) |
| A. सामाजिक मूल्य (Social Value) | i. व्यवस्थापनेचा ताण (Stress Management) |
| B. मानसिक मूल्य (Mental Value) | ii. सहकार्याची संवेदना (Sense of Co-operation) |
| C. नागरिकतेची मूल्य (Citizen Value) | iii. शेजाऱ्याशी मिळून मिसळून (Mixing with Neighbors) |
| D. सांस्कृतिक मूल्य (Cultural Value) | iv. संप्रदाय आणि परंपरा (Sect and Tradition) |
पर्याय:
- (1) i, iii, ii, iv (A-i, B-iii, C-ii, D-iv)
- (2) ii, iv, iii, i (A-ii, B-iv, C-iii, D-i)
- (3) iii, i, ii, iv (A-iii, B-i, C-ii, D-iv)
- (4) iii, ii, iv, i (A-iii, B-ii, C-iv, D-i)
उत्तर: (3) iii, i, ii, iv
योग्य जुळणी: A. सामाजिक मूल्य (शेजारधर्म); B. मानसिक मूल्य (तणाव व्यवस्थापन); C. नागरिकतेची मूल्य (सहकार्य); D. सांस्कृतिक मूल्य (परंपरा).
140. निरंतर आणि व्यापक मौल्यमापन (CCE) शाळेत अंमलात आणले पाहिजे कारण.
- (1) ते शिकणाऱ्यांची सर्व मापे आणि क्षमता वाढवित आणि आकलन करते.
- (2) ते शिक्षकांना शिकणाऱ्यांच्या फकत अनौपचारिक संधीची परीक्षा घेण्यास सहाय्य करते.
- (3) ते शिक्षकांना विद्यार्थ्याला अधिक गुण देण्याच्या संधीस सहाय्य करते.
- (4) ते शिकणाऱ्याला कठीण कामापासून मुक्त करते.
उत्तर: (1) ते शिकणाऱ्यांची सर्व मापे आणि क्षमता वाढवित आणि आकलन करते.
CCE (Comprehensive and Continuous Evaluation) चा उद्देश विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक आणि सह-शैक्षणिक (सर्व मापे आणि क्षमता) विकासाचे सातत्याने आणि सर्वसमावेशक मूल्यांकन करणे आहे.
141. ओझोन दिन या दिवशी साजरा केला जातो.
- (1) 5 जून
- (2) 19 नोव्हेंबर
- (3) 16 सप्टेंबर
- (4) 31 डिसेंबर
उत्तर: (3) 16 सप्टेंबर
दरवर्षी 16 सप्टेंबर हा दिवस ओझोन थराच्या संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय दिन म्हणून साजरा केला जातो. (मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल 1987).
142. धोक्यात आलेल्या प्राणी व वनस्पती यांच्या ‘वनजीव’ संरक्षण एक्स सितू (Ex-Situ) यांच्यामूळे शक्य आहे.
- (1) राष्ट्रीय उद्याने
- (2) जर्म प्लास्म बँक (Germ Plasm Banks)
- (3) वन्यजीव उभयारण्ये
- (4) जैविक संरक्षण क्षेत्र
उत्तर: (2) जर्म प्लास्म बँक (Germ Plasm Banks)
एक्स-सितू (Ex-Situ) संवर्धन म्हणजे प्राणी/वनस्पतींना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाबाहेर सुरक्षित ठिकाणी जतन करणे. जर्म प्लास्म बँक (बियाणे/जनुकीय बँक) हे याचे उदाहरण आहे. इतर पर्याय ‘इन-सितू’ (In-Situ) संवर्धनाचे आहेत.
143. जंगले ‘लोकांनी आणि लोकांच्यासाठी’ हे याच्याशी संबंधीत आहे.
- (1) रेशमी किडे जोपासणे
- (2) सामाजिक जंगले
- (3) कृषी जंगले
- (4) वनीकरण
उत्तर: (2) सामाजिक जंगले
सामाजिक वनीकरण (Social Forestry) या योजनेत, स्थानिक समुदायाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी (उदा. इंधन, चारा, लाकूड) लोकांच्या सहभागाने जंगले विकसित केली जातात.
144. जैविक गोंधळ आणि मानवी लुडबूड यांना येथे सक्त मनाई आहे.
- (1) शांत दरीमध्ये
- (2) कन्हा राष्ट्रीय उद्यानमध्ये
- (3) भरतपूर अभयारण्यात
- (4) कॉरबेट राष्ट्रीय उद्यानमध्ये
उत्तर: (2) कान्हा राष्ट्रीय उद्यानमध्ये
राष्ट्रीय उद्यानांमध्ये (National Parks) मानवी हस्तक्षेप, जनावरे चरवणे किंवा जैविक गोंधळ यावर सक्त मनाई असते, कारण हे क्षेत्र वन्यजीवांचे संरक्षण करण्यासाठी अत्यंत संवेदनशील मानले जातात.
145. योजना ही मनापासून घटकाला उपयुक्त अशी कृती असून “नैसर्गिक देखाव्याच्या” पसंतीसाठी केली जाते. ही व्याख्या यांनी दिली आहे.
- (1) डॉ. जे.ए. स्टिव्हेनसन
- (2) बल्लार्ड
- (3) डॉ. विलीयम एच. किल्पॅट्रिक
- (4) देवे (Dewey)
उत्तर: (3) डॉ. विलीयम एच. किल्पॅट्रिक
योजना पद्धत (Project Method) विकसित करणारे डॉ. विलीयम एच. किल्पॅट्रिक यांनी ही व्याख्या दिली आहे. (मूळ: ‘a wholehearted purposeful activity proceeding in a social environment’).
146. विज्ञान प्रश्न पत्रिकेचे संविधान (Blueprint) हे.
- (1) बहु-परिमाण तक्ता
- (2) द्वि-परिमाण तक्ता
- (3) त्रि-परिमाण तक्ता
- (4) एक-परिमाण तक्ता
उत्तर: (2) द्वि-परिमाण तक्ता
प्रश्नपत्रिकेच्या संरचनेत (Blueprint) प्रामुख्याने उद्दिष्टे (Objectives) आणि सामग्री/विषय (Content) या दोन परिमाणांचा विचार केला जातो, म्हणून तो द्वि-परिमाण तक्ता (Two-dimensional Table) असतो.
147. खालीलपैकी हे संकलनात्मक (Summative) मौल्यांकणाचे उदाहरण आहे.
- (1) नैदानिक चाचणीची व्यवस्था
- (2) वार्षिक परिक्षेची व्यवस्था
- (3) घटक चाचणी घेणे
- (4) अध्यापनाच्यावेळी प्रश्नावली
उत्तर: (2) वार्षिक परिक्षेची व्यवस्था
संकलनात्मक मूल्यमापन (Summative Evaluation) हे अभ्यासक्रम किंवा अध्यापन संपल्यावर केले जाते, जे एकूण प्रगतीचे मूल्यांकन करते. वार्षिक परीक्षा हे त्याचे उदाहरण आहे.
148. आकलन व्याप्तीशी संबंधीत तपशील (खुलासा)
- (1) अनुकरण
- (2) स्विकारणे
- (3) स्वाभाविकता
- (4) विश्लेषण
उत्तर: (4) विश्लेषण
ब्लूमच्या वर्गीकरणानुसार (Bloom’s Taxonomy), ज्ञानात्मक क्षेत्राच्या (Cognitive Domain) ‘आकलन व्याप्ती’ (Comprehension/Understanding Level) नंतर विश्लेषण (Analysis) येते, जे माहितीचे बारकावे आणि संबंध समजून घेण्याशी संबंधित आहे.
149. मुडदूस (Rickets) हा रोग याच्या कमतरतेमुळे होतो.
- (1) जीवनसत्व ‘अ’
- (2) जीवनसत्व ‘ड’
- (3) जीवनसत्व ‘ब’
- (4) जीवनसत्व ‘क’
उत्तर: (2) जीवनसत्व ‘ड’
मुडदूस (Rickets) हा रोग जीवनसत्व ‘ड’ (Vitamin D) च्या कमतरतेमुळे होतो, ज्यामुळे हाडांमध्ये कॅल्शियम शोषले जात नाही आणि हाडे कमकुवत होतात.
150. मृदुकाय प्राणी संघाचे (Phylum Mollusca) हे उदाहरण आहे.
- (1) विंचू
- (2) जळू
- (3) गोगल गाय
- (4) तारा मासा
उत्तर: (3) गोगल गाय
गोगल गाय (Snail) हा मृदुकाय संघ (Phylum Mollusca) या संघातील प्राणी आहे, ज्याचे शरीर मऊ असते आणि कवच (Shell) असते.
