कर्नाटक TET भाषा – 1 (मराठी) प्रश्नसंच (उत्तरांसह) – संपूर्ण मार्गदर्शक
Karnataka TET (KARTET) परीक्षेतील भाषा – 1 (मराठी) हा विभाग शिक्षक पात्रता परीक्षेतील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. या विभागामध्ये विद्यार्थ्यांची भाषिक समज, उतारा आकलन, कवितेची जाण, व्याकरणाची अचूकता आणि भाषिक अभिव्यक्तीची क्षमता तपासली जाते.
आपल्या सोयीसाठी येथे KARTET 2022 Paper – II, Language – I (Marathi) मधील प्रश्नांचे सुंदर HTML स्वरूपात संकलन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये उत्तरे व सोपी स्पष्टीकरणे दिली आहेत.
या संचात उतारा-आधारित प्रश्न, कविता-आधारित प्रश्न, तसेच व्याकरण व भाषिक उपयोजनाशी संबंधित प्रश्न दिले असून ते KARTET परीक्षेच्या मूळ पॅटर्ननुसार मांडलेले आहेत. प्रत्येक प्रश्नासाठी स्वतंत्र ब्लॉक, आकर्षक शैली, उत्तर पाहण्यासाठी बटण आणि विद्यार्थ्यांना मुद्दा समजण्यासाठी संक्षिप्त स्पष्टीकरण देण्याची पद्धत यामुळे हा संच अभ्यासासाठी अधिक परिणामकारक ठरतो.
KARTET तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी हा संच खालील प्रकारे उपयुक्त ठरेल:
- वाचन आणि आकलन कौशल्य वाढते
- कवितेचा आशय समजून घेण्याची सवय लागते
- बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ) सोडवण्याचा आत्मविश्वास वाढतो
- भाषा – 1 (Marathi) चा पॅटर्न, कठीणता आणि अपेक्षित प्रश्नप्रकार स्पष्ट होतात
- प्रत्यक्ष परीक्षेत वेळ व्यवस्थापन सुलभ होते
SMARTGURU.IN तर्फे तयार केलेला हा प्रश्नसंच परीक्षार्थींसाठी एक विश्वासार्ह, स्वच्छ आणि परीक्षाभिमुख साधन आहे. KARTET भाषा – 1 मध्ये उत्कृष्ट गुण मिळवू इच्छिणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याने हा संच नक्की अभ्यासावा.
KARTET 2022 Paper – II, भाषा – I (मराठी) प्रश्नसंच
(प्रश्न क्र. 1 – 30)
1. या मुळे मनुष्याला श्रेष्ठत्व प्राप्त होते:
- (1) संपत्तीमुळे
- (2) लोभामुळे
- (3) श्रीमंतीमुळे
- (4) विद्येमुळे
उत्तर -(4) विद्येमुळे
स्पष्टीकरण: उताऱ्याच्या पहिल्या पंक्तीतच याचा उल्लेख आहे: “विद्येनेच मनुष्या आले श्रेष्ठत्व या जगामाजी”.
2. लेखक याची संगत करावी असे म्हणतात:
- (1) व्यसनाची
- (2) पाटीची
- (3) असत्याची
- (4) निरक्षरतेची
उत्तर -(2) पाटीची
स्पष्टीकरण: उताऱ्यामध्ये विद्या प्राप्त करण्याचा सोपा मार्ग सांगताना “पाटीची संगत धरणे” असे म्हटले आहे.
3. विकासाचा खरा पाया हा आहे:
- (1) साक्षरता
- (2) स्वावलंबी
- (3) व्यवसाय
- (4) बेरोजगारी
उत्तर -(1) साक्षरता
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, “विकासाचा खरा पाया साक्षरता हा आहे.”
4. हा शब्द फक्त शब्दकोशातच राहिला पाहिजे:
- (1) साक्षरता
- (2) बेकारी
- (3) निरक्षरता
- (4) विकास आणि प्रगती
उत्तर -(3) निरक्षरता
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात म्हटले आहे की, “वैभव विकासाचे शिखर गाठावयाचे असेल तर ‘निरक्षरता’ हा शब्द फक्त शब्दकोशातच राहिला पाहिजे.”
5. भारताच्या तुलनेत या राष्ट्रांचा विकास झालेला दिसतो:
- (1) आफ्रिकेतील राष्ट्रांचा
- (2) युरोपीयन राष्ट्रांचा
- (3) आशियातील राष्ट्रांचा
- (4) ऑस्ट्रेलियातील राष्ट्रांचा
उत्तर -(2) युरोपीयन राष्ट्रांचा
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्टपणे सांगितले आहे की, “भारताच्या तुलनेत युरोपीय राष्ट्रांचा विकास झालेला दिसतो.”
6. ‘डोळे असून आंधळे’ असे लेखक या मुळे म्हणतात:
- (1) साक्षरतेमुळे
- (2) ज्ञानामुळे
- (3) साक्षर नसल्यामुळे
- (4) बुद्धीमुळे
उत्तर -(3) साक्षर नसल्यामुळे
स्पष्टीकरण: उताऱ्यातील वाक्य: “माणूस साक्षर नसणे म्हणजे ‘डोळे असून आंधळे’ अशी स्थिती.”
7. याची जोड दिल्यास सर्वांगीण विकास शक्य आहे:
- (1) प्रगतीची
- (2) विकासाची
- (3) अज्ञानाची
- (4) ज्ञानाची
उत्तर -(4) ज्ञानाची
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात नमूद आहे: “केवळ पैशाच्या जोरावर विकास होतो; हे अर्धसत्य आहे. त्याला ज्ञानाची जोड हवी, तरच सर्वांगीण विकास शक्य आहे.”
8. वरिल उताऱ्यास योग्य शीर्षक हे आहे:
- (1) साक्षरता – विकासाचा पाया
- (2) साक्षरता अविकासाचा पाया
- (3) निरक्षरता – प्रगतीचा पाया
- (4) साक्षरता – अज्ञानाचा पाया
उत्तर -(1) साक्षरता – विकासाचा पाया
स्पष्टीकरण: संपूर्ण उतारा साक्षरतेचे महत्त्व आणि ती कशाप्रकारे विकासाचा आधार आहे, यावर केंद्रित आहे. त्यामुळे ‘साक्षरता – विकासाचा पाया’ हे योग्य शीर्षक आहे.
आम्ही बसू दरवाज्यात, झोपडीत साधा दिवा नसे
घरोघरी दिवे लागत, चुलीलाही जाळ लागे
भाकरी जात बडविल्या, कुठे चून कुठे वांगे
नाकात जाई वास त्याचा, पोटात असे अंधार सारा
तसे येई भडभडून, आसवांच्या डोळ्यांत धारा
अंधाराला चिरत तेव्हा, एक सावली जड येई
डोई तिच्या भारा असे, चालताना तोल जाई
काळी, काळी कृश देह, ती असे माझी माय
वणवण सकाळपासून, मोळीसाठी रानात जाय
वाट पाहात बसू कधी तिची, सारे आम्ही भाऊ
मोळी नसे विकत तेव्हा, भुकलेले झोपी जाऊ
एकदा काय झाले, कसे आम्हाला काही कळले नाही
माय आली पाय बांधून, भळाभळा रक्त वाही
चावला साप मोठा काळा, दोन बाया होत्या सांगत
माय पडली धरणीवर, गंडे झाले, मंत्र झाले, वैद आला
दिवस निघता निघता, तिच्या देहातून प्राण गेला
हंबरडा फोडला आम्ही, तो विरला वाऱ्यावर
माय तरी सोडून गेली चिल्लेपिल्ले वाऱ्यावर
शोधते माझी नजर माय, आता मी उदास होतो
दिसता कृश मोळीवाली, मोळी तिची विकत घेतो
9. कवी उपाशीपोटी या कारणाने झोपत असत:
- (1) आईने मारले तर
- (2) मोळी विकली गेली तर
- (3) मोळी विकली नाही तर
- (4) मनात आले तर
उत्तर -(3) मोळी विकली नाही तर
स्पष्टीकरण: कवितेत स्पष्ट आहे: “मोळी नसे विकत तेव्हा, भुकलेले झोपी जाऊ”. याचा अर्थ मोळी विकली गेली नाही तर त्यांना जेवण मिळत नव्हते.
10. डोळ्यात यांच्या धारा येतात.
- (1) आसवांच्या
- (2) घामाच्या
- (3) रक्ताच्या
- (4) पावसाच्या
उत्तर -(1) आसवांच्या
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “तसे येई भडभडून, आसवांच्या डोळ्यांत धारा”. (आसवे म्हणजे अश्रू)
11. आईच्या पायातून यामुळे रक्त वाहत होते:
- (1) काटा टोचल्यामुळे
- (2) साप चावल्यामुळे
- (3) विळा लागल्यामुळे
- (4) लाकूड लागल्यामुळे
उत्तर -(2) साप चावल्यामुळे
स्पष्टीकरण: आई पाय बांधून रक्त वाहत असताना आली आणि दोन बायांनी सांगितले: “चावला साप मोठा काळा”.
12. माय सकाळपासून यासाठी वणवण करत असे:
- (1) अन्नसाठी
- (2) पैशासाठी
- (3) भिकसाठी
- (4) मोळीसाठी
उत्तर -(4) मोळीसाठी
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “वणवण सकाळपासून, मोळीसाठी रानात जाय”.
13. दोन बाया हे सांगत आल्या:
- (1) साप चावला
- (2) चालताना पडली
- (3) झाडावरून पडली
- (4) चक्कर आली
उत्तर -(1) साप चावला
स्पष्टीकरण: कवितेत सांगितले आहे: “चावला साप मोठा काळा, दोन बाया होत्या सांगत”.
14. मोळीवाली दिसताच कवी हे करतो:
- (1) पळून जातो
- (2) पाठ लागतो
- (3) मोळी विकत घेतो
- (4) मोळी विकत घेत नाही
उत्तर -(3) मोळी विकत घेतो
स्पष्टीकरण: कवितेतील शेवटची ओळ: “दिसता कृश मोळीवाली, मोळी तिची विकत घेतो”.
15. या कवितेला हे योग्य शीर्षक आहे:
- (1) माया
- (2) माय
- (3) ममता
- (4) मातृत्व
उत्तर -(2) माय
स्पष्टीकरण: संपूर्ण कविता कवीच्या आईवर (माय) आणि तिच्या त्यागावर आधारित आहे. ‘माय’ हा शब्द कवितेचा केंद्रबिंदू आहे.
इतर प्रश्न (प्रश्न क्र. 16 – 30)
16. व्यक्तीवर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र हे होय:
- (1) शिक्षणशास्त्र
- (2) समाजशास्त्र
- (3) मानसशास्त्र
- (4) राज्यशास्त्र
उत्तर -(3) मानसशास्त्र
स्पष्टीकरण: मानसशास्त्र (Psychology) हे मानवी वर्तन (व्यक्तीवर्तन) आणि मन यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणारे शास्त्र आहे.
17. शैशवावस्था असते.
- (1) 1 महिना ते 2 वर्षे
- (2) 30 दिवसांपर्यंत
- (3) 2 ते 6 वर्षे
- (4) 6 ते 12 वर्षे
उत्तर -(1) 1 महिना ते 2 वर्षे
स्पष्टीकरण: मानसशास्त्रानुसार, जन्मपूर्व अवस्था, नवजात अवस्था (30 दिवसांपर्यंत), शैशवावस्था (1 महिना ते 2 वर्षे) आणि बाल्यावस्था (2 ते 12 वर्षे) अशा विकासाच्या अवस्था मानल्या जातात. नवजात अवस्थेनंतरची (Neonatal Stage) अवस्था म्हणजे शैशवावस्था (Infancy), जी साधारणपणे 1 महिना ते 2 वर्षे असते.
18. प्रगती खुंटण्याची ही अवस्था असते:
- (1) जलदावस्था
- (2) पठारावस्था
- (3) अंतिमावस्था
- (4) प्रगतीवस्था
उत्तर -(2) पठारावस्था
स्पष्टीकरण: पठारावस्था (Plateau Stage) ही अध्ययनातील (शिकण्यातील) अशी स्थिती आहे, जिथे प्रयत्नांनंतरही प्रगतीचा वेग थांबलेला किंवा खुंटलेला दिसतो.
19. अभिजात अभिसंधान उपपत्ती यांनी मांडली.
- (1) स्किनर
- (2) गुथ्री
- (3) टॉलमन
- (4) पॅव्हलॉव्ह
उत्तर -(4) पॅव्हलॉव्ह
स्पष्टीकरण: रशियन शरीरशास्त्रज्ञ **इव्हान पॅव्हलॉव्ह** (Ivan Pavlov) यांनी ‘अभिजात अभिसंधान’ (Classical Conditioning) ही महत्त्वाची अध्ययन उपपत्ती (Learning Theory) मांडली. त्यांनी कुत्र्यावर प्रयोग केले होते.
20. “कोणतीही गोष्ट जाणून घेण्यासाठी मनाने केलेली धडपड म्हणजे अवधान होय.”- असे यांनी म्हटले आहे.
- (1) एबिंगहॉस
- (2) स्किनर
- (3) स्पिअरमन
- (4) टिचनेर
उत्तर -(4) टिचनेर
स्पष्टीकरण: ही अवधानाची (Attention) व्याख्या **ई. बी. टिचनेर** (E. B. Titchener) यांनी केली आहे.
21. शिक्षण ही प्रक्रिया आहे.
- (1) क्रियात्मक
- (2) अनौपचारिक
- (3) नैसर्गीक
- (4) कृत्रिम
उत्तर -(3) नैसर्गीक
स्पष्टीकरण: शिक्षण ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जी व्यक्तीच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत निरंतर चालते. औपचारिक (Formal) शिक्षण जरी कृत्रिम वाटले तरी शिकण्याची मूळ प्रक्रिया नैसर्गिक आहे. (टीप: संदर्भानुसार ‘अनौपचारिक’ किंवा ‘सातत्यपूर्ण’ देखील असू शकते, परंतु येथे नैसर्गिक प्रक्रिया हा व्यापक अर्थाने स्वीकारला आहे.)
22. शिक्षकाने यासाठी प्रयत्नशील राहिले पाहिजे:
- (1) अध्ययनात गोडी निर्माण करण्यासाठी
- (2) विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची माहिती न देण्यासाठी
- (3) खाजगी-अध्ययन-अध्यापन करण्यासाठी
- (4) वेळेचा अपव्यय करून अध्यापन करण्यासाठी
उत्तर -(1) अध्ययनात गोडी निर्माण करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: अध्यापनाचे मुख्य उद्दिष्ट हे विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची (अध्ययनाची) आवड निर्माण करणे आहे, जेणेकरून ते स्वतःहून ज्ञान संपादन करतील.
23. स्वयंअध्ययन म्हणजे:
- (1) स्वतः शिकविणे
- (2) दुसऱ्याकडून शिकणे
- (3) स्वतः शिकणे
- (4) इतरांना शिकविणे
उत्तर -(3) स्वतः शिकणे
स्पष्टीकरण: ‘स्वयं’ म्हणजे स्वतः आणि ‘अध्ययन’ म्हणजे शिकणे. त्यामुळे स्वयंअध्ययन म्हणजे Self-Study म्हणजेच स्वतः शिकणे.
24. वर्ग चालू असताना वर्गाच्या बाहेरून लग्नाची वरात चालल्यामुळे मुलाचे लक्ष तिकडे जाते यास म्हणतात.
- (1) अभिसंधान
- (2) प्रक्षेपण
- (3) अनैच्छिक अवधान
- (4) सहेतुक अवधान
उत्तर -(3) अनैच्छिक अवधान
स्पष्टीकरण: अनैच्छिक अवधान (Involuntary Attention) म्हणजे इच्छा नसताना किंवा प्रयत्न न करता बाहेरील तीव्र उद्दीपकामुळे (उदा. वरातीतला आवाज) आपले लक्ष तिकडे जाणे. याउलट सहेतुक अवधान म्हणजे जाणीवपूर्वक लक्ष केंद्रित करणे.
25. अध्यापनाचा केंद्रबिंदू हा असला पाहिजे.
- (1) पाठ्यपुस्तक
- (2) अध्ययनार्थी
- (3) अभ्यासक्रम
- (4) मूल्यमापन
उत्तर -(2) अध्ययनार्थी
स्पष्टीकरण: आधुनिक शिक्षण पद्धतीत ‘बालक-केंद्रित’ (Child-Centred) शिक्षण महत्त्वाचे मानले जाते, त्यामुळे अध्यापनाचा केंद्रबिंदू हा विद्यार्थी (अध्ययनार्थी) असतो.
26. ‘नाचणारा, वाकलेला व जळका’ हे शब्द वाक्यात विशेषण म्हणून वापरल्यास ते कोणत्या प्रकारचे विशेषण होईल?
- (1) धातुसाधित विशेषण
- (2) क्रियाविशेषण
- (3) क्रियाविशेषण अव्यय
- (4) धातुमिश्रण अव्यय
उत्तर -(1) धातुसाधित विशेषण
स्पष्टीकरण: ‘नाचणारा’ (‘नाच’ धातूपासून), ‘वाकलेला’ (‘वाक’ धातूपासून) आणि ‘जळका’ (‘जळ’ धातूपासून) हे शब्द क्रियापदाच्या मूळ धातूंना प्रत्यय लागून तयार झाले आहेत आणि ते नामाबद्दल अधिक माहिती सांगतात (विशेषणाचे कार्य करतात). अशा शब्दांना ‘धातुसाधित विशेषण’ (Verbal Participle Adjective) म्हणतात.
27. ‘मी नदीच्या काठावर गेलो’ अधोरेखित शब्दाच्या विभक्तीचा कारकार्थ ओळखा:
- (1) कर्ता
- (2) कर्म
- (3) करण
- (4) अधिकरण
उत्तर -(4) अधिकरण
स्पष्टीकरण: अधिकरण (Locative Case) हा स्थळ किंवा काळ दर्शवितो. ‘काठावर’ हे स्थळ (जागा) दर्शविते आणि ते सप्तमी विभक्तीचे सामान्य रूप आहे. सप्तमी विभक्तीचा कारकार्थ ‘अधिकरण’ असतो.
28. खालीलपैकी रीती भूतकाळाचे वाक्य हे आहे:
- (1) तो रोज व्यायाम करत होता
- (2) तो रोज व्यायाम करत असे
- (3) तो रोज व्यायाम करतो
- (4) तो रोज व्यायाम करत असतो
उत्तर -(2) तो रोज व्यायाम करत असे
स्पष्टीकरण: रीती भूतकाळ (Habitual Past Tense) म्हणजे भूतकाळात एखादी क्रिया वारंवार करण्याची सवय/रीत दर्शवणे. ‘करत असे’ किंवा ‘करी’ (केवळ भूतकाळातील सवय) हे रीती भूतकाळाचे रूप आहे. (पर्याय 1- चालू भूतकाळ; पर्याय 3- वर्तमानकाळ; पर्याय 4- रीती वर्तमानकाळ).
29. कर्त्यापासून निघालेली क्रिया कर्मापाशी थांबते तेव्हा त्या क्रियापदाला असे म्हणतात.
- (1) सकर्मक क्रियापद
- (2) अकर्मक क्रियापद
- (3) भावे प्रयोग क्रियापद
- (4) प्रथम क्रियापद
उत्तर -(1) सकर्मक क्रियापद
स्पष्टीकरण: ज्या क्रियापदाला क्रिया पूर्ण करण्यासाठी कर्माची (Object) आवश्यकता असते, म्हणजेच कर्त्याने केलेली क्रिया कर्मावर जाऊन थांबते, त्या क्रियापदाला ‘सकर्मक क्रियापद’ (Transitive Verb) म्हणतात.
30. एकच उद्देश्य व एकच विधेय असणारे वाक्य होय.
- (1) मिश्र
- (2) संयुक्त
- (3) करणरूप
- (4) केवल
उत्तर -(4) केवल
स्पष्टीकरण: ‘केवल वाक्य’ (Simple Sentence) किंवा साधं वाक्य हे एकच उद्देश्य (कर्ता) आणि एकच विधेय (क्रियापद/क्रिया) असलेले असते. मिश्र वाक्यात एक मुख्य व एक गौण वाक्य असते, तर संयुक्त वाक्यात दोन किंवा अधिक स्वतंत्र केवल वाक्ये जोडलेली असतात.
