KARNATAKA TET 2022 – बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र (Child Psychology and Pedagogy) PAPER – I (1-5) – विस्तृत वर्णन
Karnataka TET 2022 परीक्षेत बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र हा घटक सर्वात महत्त्वाचा आणि गुण मिळवून देणारा भाग मानला जातो. कारण प्राथमिक (1 ते 5) स्तरावर शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे मानसिक विकासस्तर, शिकण्याच्या प्रक्रिया, वर्तनातील बदल, प्रेरणा, वर्गातील सहभाग, तसेच शिकण्यातील अडथळे यांची योग्य समज असणे शिक्षकासाठी अत्यावश्यक आहे. KARTET मध्ये या विषयावर 30 गुणांचे प्रश्न विचारले जातात, ज्यामध्ये संकल्पनात्मक समज आणि अध्यापन पद्धतींचे ज्ञान तपासले जाते.
KARTET 2022 च्या सिलेबसनुसार बालमानसशास्त्र आणि अध्यापनशास्त्र विषयाचे सखोल पण सोप्या भाषेत विश्लेषण केले आहे. यामध्ये मुलांच्या संज्ञानात्मक, भावनिक, सामाजिक आणि भाषिक विकासाशी संबंधित मुद्दे, पियाजे, विगोत्स्की, कोहलबर्ग यांचे सिद्धांत, व्यक्तिमत्वाचा विकास, वैयक्तिक फरक, शिकण्यातील प्रेरणा, शिकण्याच्या अडचणी, तसेच शिकवण्याचे तत्त्वज्ञान (Pedagogical Concepts) समाविष्ट आहे. परीक्षेत वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या सर्व महत्त्वपूर्ण संकल्पना या विभागात समाविष्ट आहेत.
याशिवाय,अध्यापनशास्त्रातील वर्गव्यवस्थापन (Classroom Management), मूल्यांकन पद्धती (Assessment), समावेशक शिक्षण (Inclusive Education), शिकवण्यातील सुधारणा (Remedial Teaching), तसेच प्रभावी अध्यापनासाठी लागणाऱ्या कौशल्यांवर आधारित प्रश्नांचीही चर्चा केली आहे. यामुळे KARTET उमेदवारांना केवळ प्रश्नोत्तरांचा सरावच नाही तर प्रत्येक संकल्पनेमागील तर्क समजण्यास मदत होते.
कर्नाटकातील प्राथमिक शिक्षक बनण्याची इच्छा असलेल्या सर्व उमेदवारांसाठी हा विभाग अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो कारण—
- तो महत्त्वाच्या मनोवैज्ञानिक सिद्धांतांची ओळख करून देतो,
- अध्यापन पद्धतींचा वास्तविक वर्गखोल्यातील उपयोग शिकवतो,
- विद्यार्थ्यांच्या गरजा ओळखण्याची क्षमता विकसित करतो,
- आणि शिक्षक म्हणून संवेदनशीलता वाढवण्यास मदत करतो.
या ब्लॉगमध्ये दिलेला बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र प्रश्नसंच, तसेच सविस्तर स्पष्टीकरणासह उत्तरे, परीक्षार्थींना समज वाढवण्यासाठी, पुनरावृत्ती करण्यासाठी आणि गुण वाढवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल. अभ्यास करताना स्पष्टता, संकल्पनांची पकड आणि वेळ व्यवस्थापन सुधारण्यासाठी हा संग्रह निश्चितच मदत करणार आहे.
KARTET 2022 Paper-I (1-5) ची तयारी करणाऱ्या सर्व उमेदवारांसाठी हा विषयाचा भाग सर्वात महत्त्वाचा आहे. योग्य दृष्टीकोन, संकल्पनांची चांगली समज आणि पुरेसा सराव असल्यास, या विभागात उत्कृष्ट गुण मिळवणे अगदी शक्य आहे.
KARNATAKA TET 2022
बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र (Child Psychology and Pedagogy) – PART-III
61. मानव विकास हा मुख्यतः अशा क्षेत्रामध्ये वर्गीकृत केलेला आहे.
बरोबर उत्तर: (2) शारीरिक, ज्ञानात्मक, सामाजिक आणि भावनात्मक विकास
स्पष्टीकरण: मानवी विकासाचे (Human Development) चार मुख्य क्षेत्रे आहेत: शारीरिक (Physical), ज्ञानात्मक/संज्ञानात्मक (Cognitive), सामाजिक (Social), आणि भावनात्मक (Emotional).
62. सिफॅलो-काऊडल (Cephalo-Caudal) च्या तत्वानुसार चलित कौशल्याच्या विकासाला यापासून सुरुवात होते.
बरोबर उत्तर: (2) मस्तकापासून पायापर्यंत
स्पष्टीकरण: सिफॅलो-काऊडल (Cephalo-Caudal) हे विकासाचे तत्त्व आहे, ज्याचा अर्थ ‘डोक्याकडून पायाकडे’ असा होतो. यानुसार, बालकाचा विकास आधी डोक्याच्या भागातून सुरू होतो आणि नंतर शरीराच्या खालच्या (पायाच्या) भागाकडे सरकतो.
63. खालीलपैकी हा आनुवंशिकतेचा नियम नाही.
बरोबर उत्तर: (1) उत्क्रांतीचा नियम
स्पष्टीकरण: उत्क्रांतीचा नियम (Law of Evolution) हा सजीवांमध्ये वेळोवेळी होणारे बदल स्पष्ट करतो. समानता, परिवर्तन (फरक) आणि परागती (Regression) हे तीन मुख्य नियम आनुवंशिकतेशी (Heredity) थेट संबंधित आहेत.
64. या काळामध्ये बालक समवयस्क गटाचा क्रियाशील सदस्य बनते.
बरोबर उत्तर: (3) तारुण्यावस्था
स्पष्टीकरण: तारुण्यावस्था (Adolescence) या काळात (साधारण 12 ते 18 वर्षे) बालक कुटुंबापेक्षा आपल्या समवयस्क गटाला (Peer Group) अधिक महत्त्व देते आणि त्याचा क्रियाशील व महत्त्वपूर्ण सदस्य बनते.
65. पीगेटच्या मते मुलाची अवस्था वस्तूची कार्यक्षमता दर्शवते.
बरोबर उत्तर: (4) मूर्त क्रियात्मक पायरी
स्पष्टीकरण: मूर्त क्रियात्मक पायरी (Concrete Operational Stage) मध्ये (साधारण 7 ते 11 वर्षे), बालक वस्तू आणि घटनांबद्दल तार्किकपणे विचार करण्यास सुरुवात करते. ते वस्तू कशा कार्य करतात (कार्यक्षमता) यावर विचार करू शकतात.
66. एका मुलाचे मानसिक वय सात वर्षे आणि त्याचे शारीरिक वय पाच वर्षे आहे. तर त्याचा बुद्धयांक (IQ) हा आहे.
बरोबर उत्तर: (2) 140
स्पष्टीकरण:
बुद्धयांक (IQ) काढण्याचे सूत्र: $$IQ = \frac{\text{मानसिक वय (MA)}}{\text{शारीरिक वय (CA)}} \times 100$$
दिलेले: मानसिक वय = 7 वर्षे, शारीरिक वय = 5 वर्षे.
$$IQ = \frac{7}{5} \times 100 = 1.4 \times 100 = 140$$
67. आपल्या परिसराविषयी जागृत असलेल्या व्यक्तीचा स्वभाव हा
बरोबर उत्तर: (1) व्यक्ती-व्यक्तीमधील (Interpersonal)
स्पष्टीकरण: व्यक्ती-व्यक्तीमधील (Interpersonal) बुद्धिमत्ता (गार्डनरच्या मते) म्हणजे इतरांच्या भावना, हेतू आणि गरजा समजून घेण्याची आणि त्यांच्याशी योग्य संवाद साधण्याची क्षमता, म्हणजेच परिसराविषयी जागृत असणे. अंतर वैयक्तिक (Intrapersonal) म्हणजे स्वतःबद्दलची जाणीव.
68. भाषा विकासाशी संबंधीत असलेले मानसशास्त्रज्ञ हे आहेत.
बरोबर उत्तर: (1) नोम कोमस्की (Noam Chomsky)
स्पष्टीकरण: नोम कोमस्की हे त्यांच्या ‘जन्मजात भाषा संपादन साधन’ (Language Acquisition Device – LAD) या सिद्धांतासाठी प्रसिद्ध आहेत, जो नैसर्गिक भाषा विकासावर (Innate ability) जोर देतो.
69. उभयलिंगित्व (Androgyny) संकल्पनेचा अर्थ याची उपस्थिती असा आहे.
बरोबर उत्तर: (3) पुरुषीय आणि स्त्रित्वाची दोन्हीही गुणलक्षणे असलेले
स्पष्टीकरण: उभयलिंगित्व (Androgyny) ही संकल्पना एकाच व्यक्तीमध्ये सामाजिकरित्या परिभाषित केलेली पुरुषत्व (Masculinity) आणि स्त्रीत्व (Femininity) या दोन्हीची गुणलक्षणे (उदा. आत्मविश्वास आणि संवेदनशीलता) असणे दर्शवते.
70. जेव्हा विद्यार्थ्यांना बादविवाद स्पर्धेसाठी शाळा आंतरिक प्रशिक्षण देत असताना मुलींना सहभागी होण्यास प्रोत्साहन दिले जाते (अधिक पसंदी) हे याचे सूचक आहे.
बरोबर उत्तर: (3) लिंग कल
स्पष्टीकरण: विशिष्ट लिंगाला (येथे मुलींना) इतरांपेक्षा अधिक पसंदी देणे किंवा अनावश्यक प्रोत्साहन देणे, हे लिंग कल (Gender Bias) दर्शवते, कारण ते लिंगावर आधारित पूर्वग्रह किंवा असमानता दर्शवते.
71. कांही लोक चिडखोर स्वभावाचे आणि कांही लोक शांत स्वभावाचे असतात. येथे आढळून येणारा फरकाचा प्रकार हा आहे.
बरोबर उत्तर: (3) व्यक्तीत्व
स्पष्टीकरण: शांतता किंवा चिडखोरपणा हे व्यक्तीच्या मूलभूत स्वभावाचे आणि वैशिष्ट्यांचे भाग आहेत, जे व्यक्तीमत्त्व (Personality) या संकल्पनेत समाविष्ट आहेत.
72. लिंग विषमतेच्या विरुद्ध असलेला संदर्भ हा आहे.
बरोबर उत्तर: (3) लिंग समानता
स्पष्टीकरण: लिंग विषमता (Gender Disparity/Inequality) म्हणजे लिंगावर आधारित भेदभाव. याच्या विरुद्धार्थी संकल्पना लिंग समानता (Gender Equality) आहे, जिथे दोन्ही लिंगांना समान संधी आणि हक्क मिळतात.
73. निबंध (प्रबंध) प्रकारच्या प्रश्नाचे फायदे हे आहेत.
बरोबर उत्तर: (3) शिक्षक अध्ययन समस्येचे निदान करू शकतात
स्पष्टीकरण: निबंधात्मक प्रश्न विद्यार्थ्यांचे सखोल आकलन, तर्कशक्ती आणि विचार संघटित करण्याची क्षमता दर्शवतात. या उत्तरांचे विश्लेषण करून, शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन समस्यांचे (Learning Problems) निदान करू शकतात.
74. शाळेतील विद्यार्थ्यांमधील शिक्षणाचे मूल्यांकन करण्यासाठी वापरलेले योग्य साधन आहे.
बरोबर उत्तर: (3) तारणपत्रे
स्पष्टीकरण: तारणपत्रे (Portfolios) म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या कामाच्या नमुन्यांचा (उदा. लेख, चित्रे, प्रकल्प) एक पद्धतशीर आणि सर्वसमावेशक संग्रह. हे विद्यार्थ्यांच्या एका विशिष्ट कालावधीतील शिक्षणाची प्रगती आणि मूल्यांकन करण्यासाठी सर्वात योग्य साधन आहे.
75. विद्यार्थीना आपल्या विषयीची कार्यक्षमता प्रतिबिंबित करण्यासाठीचा मौल्यांकनाचा प्रकार
बरोबर उत्तर: (2) स्व-मौल्यांकन
स्पष्टीकरण: स्व-मौल्यांकन (Self-evaluation) म्हणजे विद्यार्थी स्वतःच्या कामाचे परीक्षण करून, त्याच्या बलस्थानांवर आणि कमतरतांवर प्रतिबिंबित (reflect) करतो. हा मौल्यांकनाचा सर्वात प्रभावी प्रकार आहे.
76. विश्वासार्हता दर्शविण्यास असमर्थ असणाऱ्या प्रश्नाचा प्रकार हा आहे.
बरोबर उत्तर: (2) अनिर्देशित निबंध
स्पष्टीकरण: अनिर्देशित निबंध (Unrestricted Essay) प्रश्नांमध्ये उत्तराची मोठी व्याप्ती आणि तपासणीत व्यक्तिनिष्ठता (Subjectivity) असते. त्यामुळे, वेगवेगळ्या तपासणीसांनी दिलेले गुण वेगळे असू शकतात, ज्यामुळे त्याची विश्वासार्हता (Reliability) कमी होते.
77. कार्यक्षमता आधारित मौल्यांकनाचे महत्वाचे वैशिष्ट्य हे आहे.
बरोबर उत्तर: (3) हे प्रक्रियेविषयी आणि उत्पादकतेविषयी क्लुप्त्या पुरविते
स्पष्टीकरण: कार्यक्षमता आधारित मूल्यांकन (Performance-based evaluation) केवळ अंतिम उत्पादनाचे (Product) नव्हे, तर ते उत्पादन तयार करण्याच्या प्रक्रियेचे (Process) देखील मूल्यांकन करते. यामुळे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या कार्यक्षमतेबद्दल सखोल माहिती (क्लुप्त्या) मिळते.
78. फुलाची रचना आणि कार्य यांच्या सुलभीकरण शिक्षकानी जास्वंदीच्या फुलाचा वापर केला. तर अध्यापन सुलभीकरणाची पद्धत ही आहे.
बरोबर उत्तर: (3) प्रात्यक्षिकविषयक अध्यापन
स्पष्टीकरण: वास्तविक वस्तू (जास्वंद फूल) वापरून त्याची रचना आणि कार्य विद्यार्थ्यांना दाखवणे आणि स्पष्ट करणे याला प्रात्यक्षिकविषयक अध्यापन (Demonstration Method) म्हणतात.
79. वर्गात प्रचलीत असलेल्या संवेदनाक्षम कमजोरीचा प्रकार.
बरोबर उत्तर: (4) दृश्यीय कमजोरी
स्पष्टीकरण: संवेदनाक्षम कमजोरी (Sensory Impairment) म्हणजे पंचेंद्रियांपैकी (Sense Organs) कोणत्याही एका इंद्रियामध्ये असलेली कमजोरी. दृश्यीय कमजोरी (Visual Impairment) (उदा. कमी दृष्टी) ही वर्गात आढळणारी एक सामान्य संवेदनाक्षम कमजोरी आहे.
80. घर आधारीत शिक्षण आवश्यक असलेल्या बालकांचा स्तर (वर्ग)
बरोबर उत्तर: (4) बहु दुर्बलता
स्पष्टीकरण: ज्या बालकांना बहु दुर्बलता (Multiple Disabilities) असते आणि ज्यांच्या गंभीर शारीरिक किंवा वैद्यकीय मर्यादांमुळे ते शाळेत नियमित उपस्थित राहू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी घर-आधारित शिक्षण (Home-Based Education) आवश्यक असते.
81. अधिक माहितीसाठी (मदतीसाठी) बालकाला साधन सामग्रीयुक्त (संपन्नमूल) खोलीमध्ये ठेवले. या सुलभतेचा उद्देश हा आहे.
बरोबर उत्तर: (4) समावेशक शिक्षण
स्पष्टीकरण: साधन सामग्रीयुक्त खोली (Resource Room) हे समावेशक शिक्षणाचे (Inclusive Education) एक महत्त्वाचे अंग आहे. याचा उद्देश विशेष गरजा असलेल्या बालकांना नियमित वर्गात शिकत असताना, आवश्यकतेनुसार विशिष्ट आणि पूरक मदत पुरवणे हा आहे.
82. व्यक्तींच्या हक्काचा अकार्यक्षमता (दुर्बलता) कायदा (RPWD Act) यावर्षी कार्यात आणला गेला.
बरोबर उत्तर: (2) 2016
स्पष्टीकरण: दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी व्यक्तींच्या हक्काचा अकार्यक्षमता (दुर्बलता) कायदा (Rights of Persons with Disabilities Act – RPWD Act) 2016 मध्ये लागू करण्यात आला.
83. ब्लूमच्या शैक्षणिक वर्गीकरण शास्त्रानुसार उच्च स्तरीय विचार धारा कौशल्य याच्याशी संबंधित आहे.
बरोबर उत्तर: (2) विश्लेषण, संश्लेषण आणि मौल्यमापन
स्पष्टीकरण: ब्लूमच्या वर्गीकरणानुसार, उच्च स्तरीय विचार कौशल्ये (HOTS) म्हणजे विश्लेषण (Analysis), संश्लेषण (Synthesis) आणि मौल्यमापन (Evaluation). (ज्ञानात्मक, आकलन आणि उपयोजन हे निम्न-स्तरीय कौशल्ये आहेत.)
84. पीगेटच्या सिद्धांतानुसार संज्ञानात्मक विकास प्रक्रियेत अनुकूलन करण्याचे दोन मूलभूत घटक आहेत.
बरोबर उत्तर: (4) एकत्रीकरण आणि सामूहिकीकरण
स्पष्टीकरण: पियाजेच्या सिद्धांतानुसार, अनुकूलन (Adaptation) या प्रक्रियेत दोन मूलभूत घटक असतात: एकत्रीकरण (Assimilation) (नवीन माहिती जुन्या स्कीमामध्ये समाविष्ट करणे) आणि सामूहिकीकरण/समायोजन (Accommodation) (नवीन माहितीनुसार स्कीमा बदलणे).
85. विधान A: जेव्हा एखादी व्यक्ती मुद्दा स्विकारते तेव्हा त्या विचार सारणीच्या गंभीर समस्या बनतात तेव्हा चिकित्सक विचार सारणीचा विकास घडून येतो.
विधान B: जेव्हा एखादी व्यक्ती नियमित सराव करते तेव्हा चिकित्सक विचार सारणीचा विकास घडून येतो.
विधान B: जेव्हा एखादी व्यक्ती नियमित सराव करते तेव्हा चिकित्सक विचार सारणीचा विकास घडून येतो.
बरोबर उत्तर: (4) दोन्ही विधाने चूकीची आहेत
स्पष्टीकरण:
* विधान A चूक: चिकित्सक विचार (Critical Thinking) मुद्दा स्वीकारल्याने नाही, तर त्याचे विश्लेषण, मूल्यांकन आणि प्रश्न विचारल्याने विकसित होतो.
* विधान B चूक: चिकित्सक विचार नुसत्या नियमित सरावाने नव्हे, तर विचारपूर्वक, तार्किक आणि सखोल समस्या सोडवण्याच्या प्रयत्नांनी विकसित होतो.
86. निर्णय घेण्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या स्वानुभाव शिक्षण पद्धती प्रकटनातील घटक हे आहेत.
बरोबर उत्तर: (1) उपलब्धता, प्रतिनिधीत्वता, अँकरंग आणि समायोजन
स्पष्टीकरण: स्वानुभाव (Heuristics) म्हणजे निर्णय घेण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मानसिक शॉर्टकट पद्धती. मुख्य स्वानुभाव घटक (Judgmental Heuristics) हे उपलब्धता (Availability), प्रतिनिधीत्वता (Representativeness), आणि अँकरिंग (Anchoring) व समायोजन (Adjustment) हे आहेत.
87. ज्ञानामध्ये न येणारी प्रक्रिया ही आहे.
बरोबर उत्तर: (3) तडजोड
स्पष्टीकरण: ज्ञान (Cognition) मध्ये माहितीचे संपादन, प्रक्रिया आणि वापर संबंधित मानसिक प्रक्रिया येतात (उदा. ग्रहण क्षमता, संकल्पना, समस्या निवारण). तडजोड (Compromise) ही मुख्यतः सामाजिक (Social) किंवा भावनिक (Emotional) प्रक्रिया आहे, ज्ञानात्मक नाही.
88. मॅकडौगाल (McDougall) नुसार, भावनेशी संबंधीत स्व-विधानाची सहज प्रवृत्ती ही आहे.
बरोबर उत्तर: (1) सकारात्मक स्व-जाणीव
स्पष्टीकरण: मॅकडौगालच्या सहज प्रवृत्तीच्या सिद्धांतानुसार, स्व-विधानाची (Self-Assertion) सहज प्रवृत्ती उत्कृष्टतेची भावना (Feeling of Superiority) किंवा सकारात्मक स्व-जाणीव (Positive Self-Feeling) या भावनेशी संबंधित आहे.
89. खालील प्रमाणे दिलेली शारीरीक गरज ओळखा.
बरोबर उत्तर: (4) थकलेले असताना विश्रांतीची गरज
स्पष्टीकरण: विश्रांती (Rest) आणि झोप यांची गरज ही मॅस्लोच्या गरजांच्या पदानुक्रमातील सर्वात खालच्या स्तरावरील शारीरिक (Physiological) गरजांमध्ये येते.
90. ज्ञानात्मक व्याप्तीच्या अध्ययनात येणारी कृती ही आहे.
बरोबर उत्तर: (3) कल्पना करणे
स्पष्टीकरण: ज्ञानात्मक व्याप्ती (Cognitive Domain) मध्ये मानसिक आणि बौद्धिक प्रक्रिया येतात. कल्पना करणे (Imagining) ही एक संज्ञानात्मक (बौद्धिक) प्रक्रिया आहे. (इतर पर्याय ‘क्रियात्मक’ किंवा ‘सायकोमोटर’ डोमेनमधील आहेत.)
