इयत्ता – 6वी
माध्यम – मराठी
विषय – कुतूहल विज्ञान
अभ्यासक्रम – सुधारित अभ्यासक्रम 2025-26
भाग – 2
प्रकरण ९. दैनंदिन जीवनातील विभक्तीकरणाच्या पद्धती
प्रकरण ९: दैनंदिन जीवनातील विभक्तीकरणाच्या पद्धती
महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
१. मिश्रण म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र मिसळल्यावर तयार होणाऱ्या पदार्थाला मिश्रण म्हणतात. मिश्रणातील घटक वेगळे करण्यासाठी विविध पद्धती वापरल्या जातात.
२. वेचणे (Hand Picking)
घन पदार्थांपैकी कणांच्या आकार, रंग व स्वरूपातील फरकावर आधारित पद्धत. उदाहरण: गहू, तांदळातून लहान दगड किंवा भुसा वेचणे.
३. बडविणे (Threshing)
पिकांच्या देठावर असलेले धान्याचे दाणे वेगळे करण्यासाठी देठांना बडवले जाते. ही पद्धत विशेषतः गहू, तांदूळ, हरभरा इत्यादीसाठी वापरली जाते.
४. वारा देणे / पाखडणे (Winnowing)
वाऱ्याच्या साहाय्याने जड व हलके कण वेगळे केले जातात. उदाहरण: भुसा व धान्य वेगळे करणे.
५. चाळणे (Sieving)
घन पदार्थांचे कण वेगवेगळ्या आकाराचे असतील तर त्यांना चाळण वापरून वेगळे केले जाते. उदाहरण: पिठातून कोंडा वेगळा करणे.
६. बाष्पीभवन (Evaporation)
द्रव पाण्यात विरघळलेल्या घन पदार्थांना वेगळे करण्याची पद्धत. उदाहरण: समुद्राच्या पाण्यातून मीठ तयार करणे.
७. निवळणे (Sedimentation)
मिश्रणातील जड घटक द्रवाच्या तळाशी बसतात. उदाहरण: गढूळ पाण्यातील चिखल खाली बसतो.
८. ओतणे (Decantation)
निवळण झाल्यानंतर द्रव वरच्या बाजूने अलगद ओतून वेगळा केला जातो. उदाहरण: चहामधून पावडर खाली बसल्यानंतर चहा कपात ओतणे.
९. गाळणे (Filtration)
द्रवातील अविद्राव्य घन पदार्थ गाळणीने वेगळे केले जातात. उदाहरण: चहाच्या गाळणीने चहा पावडर वेगळे करणे.
१०. घुसळणे (Churning)
दही किंवा ताक घुसळून त्यातून लोणी वेगळे करण्याची पद्धत. हलके घटक वर तरंगतात आणि जड घटक खाली राहतात.
११. चुंबकीय पृथक्करण (Magnetic Separation)
चुंबकाच्या साहाय्याने चुंबकीय पदार्थ (लोखंड, निकेल, कोबाल्ट) आणि अचुंबकीय पदार्थ वेगळे केले जातात. उदाहरण: भुश्यातून लोखंडी खिळे काढणे.
१२. पदार्थ वेगळे करण्याचे कारण
अन्न शिजवण्यासाठी, स्वच्छता राखण्यासाठी, औषधे तयार करण्यासाठी व उद्योगधंद्यात शुद्ध पदार्थ मिळवण्यासाठी पदार्थ वेगळे केले जातात.
१३. दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे
- तांदूळ धुणे – निवळण + ओतणे
- चहा बनवणे – गाळणे
- दही घुसळणे – घुसळणे
- गहू चाळणे – चाळणे
- भुसा उडवणे – वारा देणे
- कचऱ्यातील लोखंड वेगळे करणे – चुंबकीय पृथक्करण
१४. महत्त्वाचे शब्द (Key Terms)
वेचणे, बडविणे, वारा देणे, चाळणे, बाष्पीभवन, निवळणे, ओतणे, गाळणे, घुसळणे, चुंबकीय पृथक्करण, मिश्रण
१५. सारांश (Summary)
विभक्तीकरणाच्या विविध पद्धती दैनंदिन जीवनात व उद्योगधंद्यात उपयुक्त ठरतात. या पद्धतींनी आपण स्वच्छ, शुद्ध आणि उपयुक्त पदार्थ मिळवू शकतो.
