मतदार याद्या अचूक करण्याचं महाअभियान: भारतीय निवडणूक आयोगाचा ‘SIR’ उपक्रम

प्रस्तावना

भारतीय लोकशाहीचा आधारस्तंभ म्हणजे निवडणुका आणि या निवडणुका निष्पक्ष व पारदर्शक पार पाडण्याची जबाबदारी भारतीय निवडणूक आयोगावर (Election Commission of India – ECI) आहे. निवडणूक प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे ‘मतदार यादी’. मतदार यादी जितकी अचूक आणि अद्ययावत असेल, तितकी निवडणूक प्रक्रिया अधिक प्रभावी आणि न्यायपूर्ण होते. याच उद्देशाने, निवडणूक आयोगाने ‘SIR‘ (Special Intensive Revision of Electoral Rolls – विशेष सखोल पुनरीक्षण) नावाचा एक महत्त्वाकांक्षी आणि देशव्यापी उपक्रम सुरू केला आहे. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण SIR उपक्रम नेमका काय आहे, त्याचे महत्त्व आणि सामान्य नागरिकांसाठी त्याचे फायदे काय आहेत, याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊ.

‘SIR’ म्हणजे काय?

‘SIR‘ (स्पेशल इन्टेन्सिव्ह रिव्हिजन) म्हणजे ‘मतदार याद्यांचे विशेष सखोल पुनरीक्षण‘. हा एक व्यापक आणि सुनियोजित कार्यक्रम आहे, ज्याद्वारे निवडणूक आयोग देशातील सर्व पात्र नागरिकांची नावे मतदार यादीत समाविष्ट झाली आहेत की नाहीत आणि यादीतील माहिती अचूक आहे की नाही, हे तपासतो.

SIR उपक्रमाची उद्दिष्ट्ये:

SIR चा मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहे:

• सर्वसमावेशकता (Inclusivity): **18** वर्षे पूर्ण केलेल्या प्रत्येक पात्र नागरिकाचे नाव मतदार यादीत समाविष्ट करणे, विशेषतः वंचित घटक, महिला, युवा मतदार आणि दिव्यांग व्यक्तींना मतदार म्हणून नोंदणीसाठी प्रोत्साहन देणे.
• अचूकता (Accuracy): मतदार यादीतील सर्व नोंदी अचूक आहेत याची खात्री करणे. दुबार नोंदी (Duplicate entries), स्थलांतरित झालेले किंवा मृत पावलेले मतदार यांची नावे नियमांनुसार वगळणे.
• अद्ययावतता (Updation): मतदारांचे पत्ते, नावे किंवा इतर तपशीलांमध्ये झालेले बदल अद्ययावत करणे.
• त्रुटीमुक्त यादी: निवडणुकीपूर्वी एक पूर्णपणे स्वच्छ आणि त्रुटीमुक्त (Error-free) मतदार यादी तयार करणे.

SIR प्रक्रिया कशी चालते?

SIR उपक्रम हा केवळ कागदोपत्री काम नसून, तो प्रत्यक्ष मैदानी स्तरावर (Ground Level) राबवला जातो. यात खालील प्रमुख टप्पे समाविष्ट आहेत:

1. याद्यांचे प्रकाशन: निवडणूक आयोग पुनरीक्षणासाठी तयार केलेल्या प्रारुप मतदार याद्या (Draft Electoral Rolls) सार्वजनिकरित्या प्रकाशित करतो.
2. मतदान केंद्रस्तरीय अधिकारी (BLO) आणि घरोघरी सर्वेक्षण (Door-to-Door Survey): या उपक्रमाचा कणा म्हणजे ‘BLO’ (Booth Level Officer). BLO त्यांच्या नेमलेल्या मतदान केंद्राच्या क्षेत्रातील प्रत्येक घरोघरी भेट देतात.
   • ते नवीन मतदारांची नोंदणी करण्यासाठी फॉर्म 6 (Form 6) देतात.
   • पत्त्यात बदल, स्थलांतर किंवा नावातील त्रुटी सुधारण्यासाठी फॉर्म 8 (Form 8) भरून घेतात.
   • मतदार यादीतून नाव वगळण्यासाठी फॉर्म 7 (Form 7) भरतात.
3. दावे आणि हरकती मागवणे: प्रकाशित झालेल्या प्रारुप याद्यांवर सामान्य नागरिक, राजकीय पक्ष आणि स्वयंसेवी संस्थांकडून विशिष्ट कालावधीसाठी दावे (Claims) आणि हरकती (Objections) मागवल्या जातात.
4. दावे-हरकतींची सुनावणी आणि तपासणी: BLO, सहाय्यक निवडणूक नोंदणी अधिकारी (AERO) आणि निवडणूक नोंदणी अधिकारी (ERO) हे प्राप्त झालेल्या सर्व दावे आणि हरकतींची सखोल तपासणी करतात. गरज वाटल्यास सुनावणी घेतली जाते.
5. याद्या अंतिम करणे: सर्व सुधारणा आणि नोंदी अंतिम तपासणीनंतर मतदार यादीत समाविष्ट किंवा वगळल्या जातात. त्यानंतर अंतिम मतदार यादी (Final Electoral Roll) प्रकाशित केली जाते.

नागरिकांसाठी SIR चे महत्त्व

SIR उपक्रम आपल्या लोकशाहीसाठी आणि प्रत्येक मतदारासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे:

• मतदानाचा हक्क सुरक्षित: तुमचे नाव मतदार यादीत आहे आणि ते बरोबर आहे, याची खात्री होते. यामुळे मतदानाच्या दिवशी कोणताही अडथळा येत नाही.
• यादीत नाव नोंदणीची संधी: जे नुकतेच **18** वर्षांचे झाले आहेत किंवा ज्यांनी पूर्वी नोंदणी केलेली नाही, त्यांना मतदार म्हणून नोंदणी करण्याची ही सुवर्णसंधी मिळते.
• मतदान केंद्राची माहिती: पुनरीक्षणामुळे मतदान केंद्र आणि BLO यांची अचूक माहिती मिळते.
• जागरूकता: या प्रक्रियेमुळे लोकांना मतदार यादी आणि निवडणूक प्रक्रियेबद्दल अधिक जागरूक होता येते.

तुम्ही यात कसे सहभागी होऊ शकता?

SIR उपक्रम यशस्वी करण्यासाठी नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे.

• तपासणी करा: तुमच्या BLO कडून किंवा निवडणूक आयोगाच्या वेबसाइट/अॅपवरून तुमचे नाव मतदार यादीत आहे की नाही, ते तपासा.
• फॉर्म भरा: नाव नसलेल्यांनी फॉर्म 6 भरा, चुका असल्यास फॉर्म 8 भरा आणि नाव वगळायचे असल्यास फॉर्म 7 चा वापर करा.
• BLO ला सहकार्य करा: जेव्हा BLO तुमच्या घरी माहितीसाठी येतील, तेव्हा त्यांना अचूक माहिती देऊन सहकार्य करा.

निष्कर्ष