कथा १: “सत्याचा मार्ग – एक शिष्याची परीक्षा”
एकदा एका गुरुकुलात अनेक शिष्य शिक्षण घेत होते. त्या गुरूजींचे नाव होतं आचार्य सद्गुरू. ते खूप ज्ञानी आणि कडक शिस्तीचे होते.
एक दिवस त्यांनी सर्व शिष्यांना बोलावलं आणि एक आश्चर्यकारक परीक्षा घेतली.
गुरुजी म्हणाले,“तुम्ही सर्वांनी जंगलात जाऊन अशी एक गोष्ट चोरून आणा जी कोणाच्याही नजरेस पडू नये. मात्र एक अट आहे – कोणीही पाहत नसतानाच ती गोष्ट चोरली पाहिजे.”
सर्व शिष्य जंगलात गेले. कोणी फळं चोरून आणली, कोणी पक्ष्याची पिसं. पण एक शिष्य – आर्यन – मात्र रिकाम्या हाताने परत आला.
गुरुजींनी विचारलं,“आर्यन, तू काहीच का आणलं नाहीस?”
आर्यन म्हणाला,“गुरुजी, मी खूप प्रयत्न केला, पण मला असा क्षणच सापडला नाही की माझं मन, माझं अंतरात्मा आणि परमेश्वर मला पाहत नव्हते.”
गुरुजींना आनंद झाला. त्यांनी आर्यनला जवळ घेतलं आणि सांगितलं,
“बाळा, आज तू मला खरं शिष्यत्व सिद्ध करून दाखवलंस. ज्ञानापेक्षा मोठं आहे सत्य आणि सद्भावना.”
कथा २: “गुरु दक्षिणा – एक ऋणानुबंध”
प्राचीन काळात एका गरीब शेतकऱ्याचा मुलगा – नामदेव – गुरुकुलात शिक्षण घेण्यासाठी गेला. तो अत्यंत हुशार, मेहनती आणि नम्र होता.
शिक्षण पूर्ण झाल्यावर सर्व शिष्य गुरुजींना दक्षिणा देऊ लागले. कोणी सोनं-चांदी, कोणी वस्त्रं, तर कोणी गुरूंच्या सेवा करत होते.
नामदेव मात्र हळूच उभा राहिला आणि म्हणाला,
“गुरुजी, माझ्या जवळ देण्यासाठी काहीच नाही. पण मी तुमचं ज्ञान जीवनभर पवित्र ठेवीन आणि ते इतरांना वाटत राहीन – हीच माझी दक्षिणा असेल.”
गुरुजींनी डोळे पुसले आणि सांगितलं, “बाळा, हीच खरी गुरु दक्षिणा आहे. ज्ञानाचा वारसा पुढे नेणं हेच माझं सर्वात मोठं यश आहे.”
काही वर्षांनी नामदेव एक मोठा शिक्षक झाला. त्याचे विद्यार्थी संपूर्ण देशभर पसरले. तो गुरुजींच्या नावाने शाळा सुरू करायचा आणि प्रत्येक ठिकाणी एकच गोष्ट सांगायचा –
“गुरूचे ऋण आयुष्यभर फेडायचं असतं – कृतीने, श्रद्धेने आणि सेवा भावनेने.”
बोध:
या दोन्ही गोष्टी आपल्याला गुरु-शिष्य नात्याचं पावित्र्य, निष्ठा आणि मूल्य शिकवतात. गुरू म्हणजे फक्त शिक्षण देणारा नाही, तर जीवनाचा मार्गदर्शक आहे. आणि शिष्यत्व म्हणजे केवळ शिकणं नाही, तर त्यातून जीवनात सत्प्रवृत्ती, आदर्श आणि कृतज्ञता घेऊन पुढे जाणं होय.
“गुरूंची खरी ओळख” – एक शिष्याची शिकवण
प्राचीन काळात एका जंगलात एक महान गुरुकुल होते. त्या गुरुकुलाचे प्रमुख होते आचार्य वसिष्ठ – अत्यंत ज्ञानी, संयमी आणि दयाळू गुरु. त्यांच्या शिष्यांमध्ये एक होतं सत्यव्रत – खूपच जिज्ञासू, परिश्रमी आणि सच्चा शिष्य.
गुरुजी नेहमी ज्ञान शिकवताना जीवनातील मूल्यांवर भर देत असत. पण सत्यव्रतला वाटायचं, “हे सर्व ग्रंथ व श्लोक योग्य आहेत, पण गुरुजींचा खरा प्रभाव त्यांच्या कृतीतून कसा दिसतो?”
एक दिवस जंगलात शिकार करताना एका राजपुत्राला विषारी साप चावला. त्या राजपुत्राला लोक गुरुकुलात घेऊन आले. गुरुजींनी त्याची सेवा केली, औषध दिलं आणि त्याला वाचवलं. सत्यव्रत सगळं पाहत होता. त्याला वाटलं, “गुरुजींच्या शिक्षणाची खरी परीक्षा ही आहे – सेवा, करुणा आणि निस्वार्थ प्रेम.”
राजपुत्र बरा झाल्यावर तो गुरुजींना मोठं बक्षीस देऊ लागला. पण गुरुजींनी नम्रपणे नकार दिला.
ते म्हणाले, “मी सेवा केली ती माणुसकीच्या नात्याने, ना की बक्षिसासाठी. गुरू म्हणजे केवळ ग्रंथ शिकवणारा नाही, तर जगायला शिकवणारा असतो.”
सत्यव्रतच्या डोळ्यात पाणी आलं. त्याला त्याच्या प्रश्नाचं उत्तर सापडलं होतं. त्याने गुरुजींना वंदन केलं आणि म्हणाला,
“आज मला तुमचं खरं गुरुत्व समजलं. हेच ज्ञान मी आयुष्यभर जपेन.”
कथेमागील संदेश:
गुरू-शिष्य नातं केवळ पुस्तकी ज्ञानापुरतं मर्यादित नसतं. गुरू म्हणजे जीवन जगण्याची कला शिकवणारा दीपस्तंभ आहे. आणि शिष्यत्व म्हणजे त्या प्रकाशात निस्वार्थपणे चालण्याची तयारी.
