गुरुपौर्णिमा: ज्ञान आणि कृतज्ञतेचा उत्सव
आदरणीय व्यासपीठ, पूज्य गुरुजन वर्ग, आणि माझ्या प्रिय बंधू आणि भगिनींनो,
आज आपण सर्वजण एका अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वपूर्ण सणाच्या निमित्ताने एकत्र जमलो आहोत. आज आहे ‘गुरुपौर्णिमा’. आपल्या भारतीय संस्कृतीत गुरुला देवापेक्षाही श्रेष्ठ मानले जाते. ‘गुरु ब्रह्मा, गुरु विष्णू, गुरु देवो महेश्वरा, गुरु साक्षात परब्रह्म, तस्मै श्री गुरुवे नमः’ या श्लोकातून गुरुचे महत्त्व स्पष्ट होते. गुरुपौर्णिमा हा दिवस आपल्या जीवनाला योग्य दिशा देणाऱ्या, अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश देणाऱ्या गुरुजनांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे.
गुरुपौर्णिमेचे ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
गुरुपौर्णिमा ही आषाढ महिन्यातील पौर्णिमा असते. या पौर्णिमेला ‘व्यास पौर्णिमा’ असेही म्हणतात. याच दिवशी महान ऋषी, महाभारताचे रचयिता, आणि वेदांचे विभाजन करणारे महर्षी वेदव्यास यांचा जन्म झाला होता असे मानले जाते. महर्षी व्यास हे आपले ‘आदिगुरु’ म्हणजेच पहिले गुरु मानले जातात. त्यांनीच आपल्या ज्ञानाने आणि तपश्चर्येने मानवजातीला वेदांचे, पुराणांचे आणि महाभारतासारख्या महान ग्रंथांचे ज्ञान दिले. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानामुळेच हा दिवस त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ ‘गुरुपौर्णिमा’ म्हणून साजरा केला जातो.
‘गुरु‘ या संकल्पनेचा अर्थ
‘गुरु’ हा शब्द ‘गु’ आणि ‘रु’ या दोन शब्दांनी बनलेला आहे. ‘गु’ म्हणजे अंधार, अज्ञान आणि ‘रु’ म्हणजे प्रकाश, ज्ञान. म्हणजेच, जो अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश देतो, तो गुरु. गुरु केवळ आपल्याला पुस्तकी ज्ञान देत नाही, तर तो आपल्याला जीवन कसे जगावे, योग्य-अयोग्य काय आहे, नैतिक मूल्ये काय आहेत हे शिकवतो. तो आपल्याला संस्कार देतो, आपले चारित्र्य घडवतो आणि आपल्याला एक चांगला माणूस बनवतो.
आपल्या जीवनात अनेक प्रकारचे गुरु असतात. आपले आई-वडील हे आपले पहिले गुरु असतात, जे आपल्याला चालायला, बोलायला शिकवतात आणि जीवनातील पहिले धडे देतात. त्यानंतर शाळेतील शिक्षक, जे आपल्याला अक्षरओळख करून देतात आणि ज्ञानाचे दरवाजे उघडतात. याशिवाय, आपले वडीलधारी, मित्र, सहकारी, आणि कधीकधी तर निसर्ग किंवा आपले अनुभव देखील आपल्याला गुरुप्रमाणे काहीतरी शिकवून जातात. जो कोणी आपल्याला काहीतरी चांगले शिकवतो, आपल्याला प्रगतीपथावर नेतो, तो आपला गुरुच असतो.
गुरुपौर्णिमा का साजरी करावी?
गुरुपौर्णिमा साजरी करण्यामागे मुख्य उद्देश म्हणजे गुरुजनांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे. त्यांनी आपल्यासाठी घेतलेले कष्ट, केलेले त्याग आणि दिलेले ज्ञान याची आठवण करून देणे. आजच्या धकाधकीच्या जीवनात आपण अनेकदा आपल्या गुरुजनांना विसरून जातो किंवा त्यांच्या योगदानाकडे दुर्लक्ष करतो. गुरुपौर्णिमा हा दिवस आपल्याला थांबून त्यांच्याप्रती आदर आणि प्रेम व्यक्त करण्याची संधी देतो. त्यांच्या आशीर्वादानेच आपले जीवन यशस्वी होते, याची जाणीव करून देतो.
आधुनिक काळात गुरुपौर्णिमेचे महत्त्व
आजच्या आधुनिक युगातही गुरुचे महत्त्व कमी झालेले नाही, उलट ते अधिक वाढले आहे. माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात ज्ञानाचे अनेक स्रोत उपलब्ध असले तरी, योग्य मार्गदर्शन आणि ज्ञानाची योग्य दिशा दाखवण्यासाठी गुरुची आवश्यकता आजही तितकीच आहे. आजच्या काळात, केवळ पारंपरिक शिक्षकच नाही, तर आपले मार्गदर्शक, प्रशिक्षक (Coaches), ज्येष्ठ सहकारी, आणि अगदी प्रेरणादायी पुस्तके किंवा ऑनलाइन व्यासपीठे देखील आपले गुरु असू शकतात. महत्त्वाचे हे आहे की, आपण ज्ञानाचा आदर करावा आणि ते ज्ञान देणाऱ्या व्यक्तींप्रती कृतज्ञ असावे.
गुरुपौर्णिमा कशी साजरी करावी?
गुरुपौर्णिमा साजरी करण्याचे अनेक मार्ग आहेत. पारंपरिक पद्धतीने आपण आपल्या गुरुजनांची पूजा करतो, त्यांना वंदन करतो आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतो. पण याशिवाय, आपण काही नवीन मार्गांनीही हा दिवस साजरा करू शकतो:
- आपल्या गुरुजनांना भेटून किंवा फोन करून त्यांचे आभार माना.
- त्यांच्या कार्याला पाठिंबा द्या किंवा त्यांना मदत करा.
- त्यांनी दिलेले ज्ञान इतरांपर्यंत पोहोचवा.
- त्यांच्या शिकवणीचे आपल्या जीवनात पालन करा.
- आपल्या ज्ञानाचा उपयोग समाजासाठी करा, हेच गुरुदक्षिणा ठरेल.
समारोप –
गुरुपौर्णिमा हा केवळ एक सण नाही, तर तो एक संस्कार आहे. तो आपल्याला नम्रता, कृतज्ञता आणि ज्ञानाचा आदर करायला शिकवतो. चला, आज या पवित्र दिनी आपण आपल्या सर्व गुरुजनांचे स्मरण करूया, त्यांचे आशीर्वाद घेऊया आणि त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालण्याची प्रतिज्ञा करूया. कारण गुरुशिवाय ज्ञान नाही आणि ज्ञानाशिवाय जीवन नाही.
आपल्या सर्वांना गुरुपौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा!
धन्यवाद!
