भाग 1 : मानसशास्त्राचा अर्थ (Meaning of Psychology)
मानसशास्त्र म्हणजे काय?
मानसशास्त्र हा मानवी जीवनाचा आणि वर्तनाचा अभ्यास करणारा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. शिक्षक म्हणून वर्गात विद्यार्थ्यांसोबत काम करताना त्यांचे वर्तन, त्यांच्या गरजा आणि त्यांच्या अडचणी समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्राचे ज्ञान असणे अनिवार्य आहे.
Psychology या शब्दाची व्युत्पत्ती
Psychology हा इंग्रजी शब्द Psyche (सायकी) आणि Logos (लोगोस) या दोन ग्रीक शब्दांपासून तयार झाला आहे.
- Psyche = आत्मा (Soul) किंवा मन (Mind)
- Logos = शास्त्र किंवा अभ्यास (Science or Study)
त्यामुळे शाब्दिक अर्थानुसार, “आत्म्याचे शास्त्र म्हणजे मानसशास्त्र” (Psychology is the study of soul).
मानसशास्त्राच्या संकल्पनेतील ऐतिहासिक विकास
काळानुसार मानसशास्त्राच्या व्याख्येमध्ये खूप मोठे बदल झाले. सुप्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ वूडवर्थ (Woodworth) यांनी या बदलांचे वर्णन एका सुंदर वाक्यात केले आहे:
“First psychology lost its soul, then its mind, then its consciousness. It still has behaviour of a sort.”
(मानसशास्त्राने आधी आपला आत्मा गमावला, नंतर मन गमावले, त्यानंतर जाणीव गमावली आणि आता फक्त वर्तन उरले आहे.)
| टप्पा | संकल्पना | पुरस्कर्ते (विचारवंत) | अस्वीकार का झाला? |
|---|---|---|---|
| 1 | आत्म्याचे शास्त्र (Science of Soul) | अॅरिस्टॉटल, प्लेटो | आत्मा कसा असतो, त्याचे स्वरूप काय, हे सिद्ध करता येत नाही. |
| 2 | मनाचे शास्त्र (Science of Mind) | कांट, ह्यूम, पॉम्पोनॉझी | मन अमूर्त आहे. ते डोळ्यांना दिसत नाही, त्यामुळे त्याचे वैज्ञानिक मापन अशक्य आहे. |
| 3 | जाणीवेचे शास्त्र (Science of Consciousness) | विल्हेल्म वुण्ट, विल्यम जेम्स | मानवी वर्तनावर केवळ जाणीवेचा (Conscious) नाही, तर नेणिवेचा (Unconscious) देखील प्रभाव असतो. |
| 4 | वर्तनाचे शास्त्र (Science of Behaviour) | जे. बी. वॉटसन, स्किनर | ही आधुनिक आणि सर्वमान्य व्याख्या आहे. वर्तन डोळ्यांनी दिसते आणि त्याचे मोजमाप करता येते. |
आधुनिक मानसशास्त्राची व्याख्या आणि स्वरूप
आधुनिक व्याख्या: “मानसशास्त्र हे मानव आणि प्राणी यांच्या वर्तनाचा आणि मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणारे शास्त्र आहे.”
(Psychology is the scientific study of behaviour and mental processes.)
भाग 2 : मानसशास्त्राचे स्वरूप (Nature of Psychology)
मानसशास्त्राचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी खालील वैशिष्ट्ये उदाहरणांसह पाहूया:
- मानसशास्त्र हे वैज्ञानिक शास्त्र आहे (It is a Science): भौतिकशास्त्र किंवा रसायनशास्त्राप्रमाणे मानसशास्त्रातही प्रयोग केले जातात. निष्कर्ष पुराव्यांवर आधारित असतात.
उदाहरण: विद्यार्थ्यांच्या एकाग्रतेवर संगीताचा काय परिणाम होतो, हे प्रयोगाद्वारे सिद्ध करता येते. - मानसशास्त्र हे वर्तनाचे शास्त्र आहे (Study of Behaviour): बाह्य वर्तनाचे (चालणे, बोलणे, रडणे) निरीक्षण करणे शक्य असते.
उदाहरण: वर्गात एखादा विद्यार्थी सतत रागीटपणे वागत असेल, तर त्याचे ‘वर्तन’ पाहून शिक्षक त्याच्या मानसिक स्थितीचा अंदाज लावू शकतात. - मानसिक प्रक्रियांचा अभ्यास (Mental Processes): विचार करणे, स्मरण करणे, कल्पना करणे या आंतरिक प्रक्रियांचा अभ्यास यात होतो.
उदाहरण: गणिताचे कोडे सोडवताना विद्यार्थ्याच्या मनात कोणती विचारप्रक्रिया सुरू आहे, याचा अभ्यास. - वैयक्तिक भिन्नतांचा अभ्यास (Individual Differences): जगात कोणत्याही दोन व्यक्ती हुबेहूब एकसारख्या नसतात. प्रत्येकाची बुद्धिमत्ता, आवड, आणि क्षमता वेगळी असते.
उदाहरण: एकाच वर्गात शिकणारा एक विद्यार्थी गणितात हुशार असतो, तर दुसरा चित्रकलेत. - सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक शास्त्र (Theoretical & Applied): मानसशास्त्र फक्त नियम बनवत नाही, तर ते नियम प्रत्यक्ष जीवनात वापरते.
उदाहरण: ‘अध्ययन कसे होते’ हा सिद्धांत आहे, तर त्याचा वापर करून ‘शिक्षकाने कसे शिकवावे’ हे त्याचे व्यावहारिक रूप आहे. - गतिशील आणि विकासशील शास्त्र (Dynamic Science): हे शास्त्र एका जागी थांबलेले नाही. नवनवीन संशोधनामुळे यात सतत भर पडत असते.
भाग 3 : मानसशास्त्राची उद्दिष्टे (Goals of Psychology)
कोणत्याही वैज्ञानिक शास्त्राप्रमाणे मानसशास्त्राची 4 प्रमुख उद्दिष्टे आहेत. ती लक्षात ठेवण्यासाठी एक सोपी Memory Trick:
Memory Trick: व-स्प-पू-नि (DEPC)
वर्णन (Description) ➔ स्पष्टीकरण (Explanation) ➔ पूर्वानुमान (Prediction) ➔ नियंत्रण (Control)
वर्णन (Description) ➔ स्पष्टीकरण (Explanation) ➔ पूर्वानुमान (Prediction) ➔ नियंत्रण (Control)
1. वर्णन करणे (Description)
व्यक्तीचे वर्तन ‘नेमके कसे’ आहे, याची नोंद करणे. (What is happening?)
उदाहरण: राजू वर्गात इतर मुलांना सतत मारतो.
2. स्पष्टीकरण देणे (Explanation)
व्यक्ती तशी ‘का’ वागत आहे, याची कारणे शोधणे. (Why is it happening?)
उदाहरण: राजूच्या घरात सतत भांडणे होतात, त्यामुळे तो आक्रमक झाला आहे.
3. पूर्वानुमान करणे (Prediction)
भविष्यात व्यक्ती कशी वागेल याचा अंदाज बांधणे. (When will it happen again?)
उदाहरण: जर राजूच्या घरातील वातावरण बदलले नाही, तर तो भविष्यात गुन्हेगार प्रवृत्तीचा होऊ शकतो.
4. नियंत्रण/परिवर्तन (Control)
वर्तनात सकारात्मक बदल घडवून आणणे. (How can it be changed?)
उदाहरण: शिक्षकांनी राजूला प्रेमाने समजावणे व समुपदेशन करून त्याचे वर्तन सुधारणे.
भाग 4 : मानसशास्त्राची व्याप्ती (Scope of Psychology)
मानसशास्त्राची व्याप्ती खूप मोठी आहे. यात प्रामुख्याने खालील बाबींचा अभ्यास केला जातो:
- संवेदना आणि प्रत्यक्षीकरण (Sensation & Perception): डोळे, कान यांसारख्या ज्ञानेंद्रियांमार्फत होणारी जाणीव म्हणजे संवेदना. आणि त्या जाणिवेला अर्थ प्राप्त करून देणे म्हणजे प्रत्यक्षीकरण. (उदा. आवाज ऐकू येणे ही संवेदना, तर तो आवाज आईचा आहे हे समजणे म्हणजे प्रत्यक्षीकरण).
- अवधान (Attention): अनेक उद्दीपकांमधून एकाच उद्दीपकावर लक्ष केंद्रित करणे. (उदा. वर्गात गोंधळ असताना शिक्षकांच्या आवाजावर लक्ष देणे).
- अध्ययन (Learning): अनुभवामुळे वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी बदल. (उदा. सायकल चालवायला शिकणे).
- स्मृती आणि विस्मरण (Memory & Forgetting): शिकलेली माहिती साठवणे आणि आठवणे. (उदा. परीक्षेच्या वेळी पाठांतर केलेले आठवणे).
- विचार आणि कल्पनाशक्ती (Thinking & Imagination): समस्या सोडवण्यासाठी मनातील विचारांची गुंफण करणे.
- बुद्धिमत्ता (Intelligence): अमूर्त विचार करण्याची आणि नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता.
- भावना (Emotions): राग, भीती, आनंद, दुःख यांचा वर्तनावरील परिणाम.
- प्रेरणा (Motivation): एखाद्या कृतीला दिशा देणारी आणि ती पूर्ण होईपर्यंत टिकवून ठेवणारी आंतरिक शक्ती. (उदा. GPSTR परीक्षा पास होण्याची जिद्द).
- व्यक्तिमत्त्व (Personality): व्यक्तीचे शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक गुणधर्मांचे संघटन.
- वैयक्तिक भिन्नता (Individual Differences): दोन विद्यार्थ्यांमधील बौद्धिक आणि मानसिक फरक.
- वाढ आणि विकास (Growth & Development): जन्मापासून मृत्यूपर्यंत व्यक्तीमध्ये होणारे बदल.
भाग 5 : मानसशास्त्राच्या प्रमुख शाखा (Branches of Psychology)
सामान्य मानसशास्त्र (General Psychology)
सामान्य माणसाच्या मूलभूत मानसिक प्रक्रियांशी (स्मृती, विचार, भावना) संबंधित मूलभूत नियमांचा अभ्यास करणारी शाखा.
शैक्षणिक मानसशास्त्र (Educational Psychology)
अध्ययन आणि अध्यापन प्रक्रियेचा अभ्यास. विद्यार्थी कसा शिकतो आणि शिक्षकाने कसे शिकवावे, यावर भर देणारी शाखा.
बाल मानसशास्त्र (Child Psychology)
गर्भधारणेपासून ते किशोरावस्थेपर्यंत बालकांच्या विकासाचा आणि वर्तनाचा अभ्यास करणारी शाखा.
प्रयोगात्मक मानसशास्त्र (Experimental Psychology)
प्रयोगशाळेत नियंत्रित वातावरणात मानवी आणि प्राण्यांच्या वर्तनावर वैज्ञानिक प्रयोग करणारी शाखा.
असामान्य / चिकित्सालयीन (Abnormal/Clinical)
मानसिक आजार, नैराश्य, आणि विकृत वर्तनाची कारणे शोधून त्यावर उपचार करणारी शाखा.
औद्योगिक मानसशास्त्र (Industrial Psychology)
कारखाने आणि कंपन्यांमध्ये कामगारांची निवड, समाधान आणि उत्पादन क्षमता वाढवण्याचा अभ्यास.
भाग 6 : मानसशास्त्राच्या अभ्यासपद्धतींची ओळख (Methods of Psychology)
| पद्धती (Method) | अर्थ / संकल्पना | फायदे (Merits) | मर्यादा (Demerits) |
|---|---|---|---|
| अंतर्निरीक्षण (Introspection) | स्वतःच्या मनाचे स्वतःच निरीक्षण करणे. आत डोकावणे. | कोणत्याही साधनांची गरज नाही. सर्वात जुनी पद्धत. | लहान मुले, प्राणी आणि वेड्या माणसांसाठी निरुपयोगी. वस्तुनिष्ठता नाही. |
| निरीक्षण (Observation) | इतरांच्या वर्तनाचे काळजीपूर्वक आणि हेतूने निरीक्षण करणे. | लहान मुले आणि प्राण्यांचा अभ्यास करण्यासाठी सर्वोत्तम. | निरीक्षणकर्त्याचा स्वतःचा दृष्टिकोन किंवा पूर्वग्रह यात अडथळा ठरू शकतो. |
| व्यक्ती अभ्यास (Case Study) | एखाद्या व्यक्तीच्या भूतकाळापासून वर्तमानकाळापर्यंतचा सखोल अभ्यास. | समस्याग्रस्त विद्यार्थी किंवा गुन्हेगार यांच्या वर्तनाचे मूळ कारण शोधण्यासाठी उपयुक्त. | खूप वेळखाऊ पद्धत आहे. चुकीच्या माहितीमुळे निष्कर्ष चुकू शकतात. |
| प्रायोगिक (Experimental) | प्रयोगशाळेत नियंत्रित परिस्थितीत केला जाणारा वैज्ञानिक अभ्यास. | सर्वात विश्वसनीय, वस्तुनिष्ठ आणि वैज्ञानिक पद्धत. निष्कर्ष अचूक असतात. | कृत्रिम वातावरणामुळे व्यक्तीचे नैसर्गिक वर्तन बदलू शकते. खर्चिक पद्धत. |
भाग 7 : परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे (IMP One-Liners)
- Psyche म्हणजे ‘आत्मा/मन’ आणि Logos म्हणजे ‘शास्त्र’.
- सुरुवातीला मानसशास्त्राला तत्वज्ञानाची (Philosophy) एक शाखा मानले जात असे.
- अॅरिस्टॉटल आणि प्लेटो यांनी मानसशास्त्र म्हणजे ‘आत्म्याचे शास्त्र’ असे मानले.
- ‘मानसशास्त्र हे वर्तनाचे शास्त्र आहे’ ही व्याख्या जे. बी. वॉटसन (J.B. Watson) यांनी दिली.
- मानसशास्त्राची पहिली प्रयोगशाळा विल्हेल्म वुण्ट (Wilhelm Wundt) यांनी 1879 साली जर्मनीतील लिपझिग (Leipzig) विद्यापीठात स्थापन केली.
- विल्हेल्म वुण्ट यांना प्रयोगात्मक मानसशास्त्राचे जनक मानले जाते.
- मानसशास्त्राची प्रमुख उद्दिष्टे: वर्णन, स्पष्टीकरण, पूर्वानुमान आणि नियंत्रण.
- अनुभवामुळे वर्तनात होणारा बदल म्हणजेच अध्ययन (Learning).
- स्वतःच्या मनाचे स्वतः केलेले निरीक्षण म्हणजे अंतर्निरीक्षण पद्धत.
- शिक्षण प्रक्रियेत मानवी वर्तनाचा अभ्यास करणारी शाखा म्हणजे शैक्षणिक मानसशास्त्र.
- समस्याग्रस्त विद्यार्थ्यांचा अभ्यास करण्यासाठी व्यक्ती अभ्यास पद्धत (Case Study) सर्वात उपयुक्त आहे.
- प्राण्यांवर किंवा लहान मुलांवर अभ्यास करण्यासाठी निरीक्षण पद्धत (Observation) वापरतात.
- मानसशास्त्र हे केवळ वर्णनात्मक शास्त्र नसून ते विधायक/वैज्ञानिक (Positive/Normative) शास्त्र आहे.
- मन अमूर्त असल्याने ‘मनाचे शास्त्र’ ही व्याख्या मागे पडली.
- मानसशास्त्रातील सर्वात जुनी अभ्यासपद्धती अंतर्निरीक्षण (Introspection) ही आहे.
- सर्वात विश्वसनीय आणि वस्तुनिष्ठ अभ्यासपद्धती प्रायोगिक पद्धती (Experimental Method) ही आहे.
- ज्ञानेन्द्रियांद्वारे मेंदूला मिळणारी पहिली साधी जाणीव म्हणजे संवेदना (Sensation).
- एखादी गोष्ट करण्यासाठी मनातून मिळणारी ऊर्जा म्हणजे प्रेरणा (Motivation).
- वर्तनाचा सखोल अभ्यास करणारी आधुनिक शाखा म्हणजे Clinical Psychology (चिकित्सालयीन मानसशास्त्र).
- शैक्षणिक मानसशास्त्र हे शिक्षकांना ‘विद्यार्थी कसा शिकतो’ हे समजण्यासाठी मदत करते.
भाग 8 : सराव प्रश्नसंच (Model MCQ Questions)
1. Psychology हा शब्द कोणत्या भाषेतील शब्दांवरून तयार झाला आहे?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: C) ग्रीक
स्पष्टीकरण: Psychology हा शब्द Psyche आणि Logos या दोन ‘ग्रीक’ शब्दांपासून तयार झाला आहे.
2. खालीलपैकी मानसशास्त्राची सर्वात आधुनिक आणि सर्वमान्य व्याख्या कोणती?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: D) मानसशास्त्र म्हणजे वर्तनाचा आणि मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास.
स्पष्टीकरण: आत्मा, मन आणि जाणीव या संकल्पना अमूर्त असल्यामुळे नाकारण्यात आल्या आणि बाह्य ‘वर्तन’ ही आधुनिक संकल्पना स्वीकारली गेली.
3. ‘मानसशास्त्राने सर्वप्रथम आपला आत्मा गमावला, नंतर मन आणि नंतर जाणीव गमावली, आता केवळ वर्तन उरले आहे.’ हे प्रसिद्ध विधान कोणाचे आहे?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: C) वूडवर्थ (Woodworth)
स्पष्टीकरण: मानसशास्त्राच्या व्याख्येतील ऐतिहासिक बदलांचे अचूक वर्णन वूडवर्थ यांनी या वाक्यातून केले आहे.
4. मानसशास्त्राची पहिली प्रयोगशाळा 1879 मध्ये जर्मनीतील लिपझिग येथे कोणी स्थापन केली?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) विल्हेल्म वुण्ट
स्पष्टीकरण: यामुळेच विल्हेल्म वुण्ट यांना प्रयोगात्मक मानसशास्त्राचे जनक (Father of Experimental Psychology) म्हटले जाते.
5. वर्गातील एक विद्यार्थी सतत उशिरा येतो आणि रागीटपणे वागतो. त्याच्या या वर्तनामागचे मूळ कारण शोधून काढणे, हे मानसशास्त्राच्या कोणत्या उद्दिष्टाखाली येते?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) स्पष्टीकरण देणे (Explanation)
स्पष्टीकरण: ‘का वागतो?’ याचे कारण शोधणे म्हणजेच वर्तनाचे स्पष्टीकरण (Explanation) देणे होय.
6. ‘अंतर्निरीक्षण पद्धत’ (Introspection) या मानसशास्त्राच्या अभ्यासपद्धतीचा सर्वात मोठा दोष / मर्यादा कोणती?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: C) ही पद्धत लहान मुले आणि प्राण्यांवर वापरता येत नाही.
स्पष्टीकरण: स्वतःच्या मनात काय चालले आहे, हे स्वतः सांगणे प्राण्यांना किंवा लहान मुलांना शक्य नसते. तसेच यात वस्तुनिष्ठता नसते.
7. समस्याग्रस्त, गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या किंवा असामान्य विद्यार्थ्यांचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी शिक्षकाने कोणती पद्धत वापरणे सर्वाधिक योग्य ठरेल?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: C) व्यक्ती अभ्यास पद्धत (Case Study Method)
स्पष्टीकरण: व्यक्ती अभ्यास पद्धतीत विद्यार्थ्याचा भूतकाळ, त्याचे कुटुंब, मित्र परिवार या सर्वांची सखोल माहिती घेऊन समस्येच्या मुळापर्यंत पोहोचता येते.
8. एकाच वर्गात शिकणाऱ्या दोन विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्ता आणि आवडीनिवडी वेगवेगळ्या असतात. मानसशास्त्रात याला काय म्हणतात?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) वैयक्तिक भिन्नता (Individual Differences)
स्पष्टीकरण: निसर्गात कोणत्याही दोन व्यक्ती सर्वार्थाने समान नसतात. त्यांच्यातील या फरकालाच वैयक्तिक भिन्नता म्हणतात.
9. खालीलपैकी कोणती मानसशास्त्राची उपयोजित किंवा व्यावहारिक शाखा (Applied Branch) आहे?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: C) शैक्षणिक मानसशास्त्र (Educational Psychology)
स्पष्टीकरण: मानसशास्त्राच्या तत्त्वांचा प्रत्यक्ष शिक्षण प्रक्रियेत ‘वापर’ केला जातो, म्हणून ही व्यावहारिक (Applied) शाखा आहे.
10. मानसशास्त्राची सर्वात जास्त वस्तुनिष्ठ आणि विश्वसनीय अभ्यासपद्धती कोणती मानली जाते?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) प्रायोगिक पद्धत (Experimental Method)
स्पष्टीकरण: प्रयोगशाळेत सर्व घटकांवर नियंत्रण ठेवून ही पद्धत वापरली जाते, त्यामुळे तिचे निष्कर्ष वैज्ञानिक आणि अचूक असतात.
11. ‘वर्तनवाद’ (Behaviourism) या आधुनिक विचारप्रवाहाचा जनक कोण मानला जातो?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: A) जे. बी. वॉटसन
स्पष्टीकरण: वॉटसन यांनी मन आणि जाणीव या अमूर्त संकल्पना नाकारून केवळ ‘वर्तन’ हाच मानसशास्त्राचा खरा विषय असल्याचे सांगितले.
12. मानवी आयुष्यातील जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंतच्या बदलांचा अभ्यास करणारी मानसशास्त्राची शाखा कोणती?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) विकासात्मक मानसशास्त्र (Developmental Psychology)
स्पष्टीकरण: विकासात्मक मानसशास्त्रामध्ये अर्भकावस्था, बाल्यावस्था, किशोरावस्था, प्रौढावस्था ते वृद्धापकाळ या संपूर्ण जीवनचक्राचा अभ्यास केला जातो.
13. ‘संवेदना’ (Sensation) आणि ‘प्रत्यक्षीकरण’ (Perception) यातील मुख्य फरक काय आहे?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: C) संवेदना ही पहिली साधी जाणीव आहे, तर त्या जाणिवेला अर्थ देणे म्हणजे प्रत्यक्षीकरण.
स्पष्टीकरण: एखादा आवाज कानावर पडणे ही संवेदना आहे. पण तो आवाज ‘कुत्र्याच्या भुंकण्याचा’ आहे हे मेंदूला समजणे म्हणजे प्रत्यक्षीकरण होय.
14. खालीलपैकी कोणती मानसशास्त्राची शाखा कर्मचाऱ्यांची निवड, प्रशिक्षण आणि कामाच्या ठिकाणचे समाधान यावर लक्ष केंद्रित करते?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) औद्योगिक आणि संघटनात्मक मानसशास्त्र
स्पष्टीकरण: उद्योग, कारखाने, कॉर्पोरेट क्षेत्रातील कामगारांचे मानसिक आरोग्य व कंपनीची उत्पादकता वाढवण्यासाठी या शाखेचा उपयोग होतो.
15. मानसशास्त्राची उद्दिष्टे योग्य क्रमाने कोणती?
उत्तर पहा (Show Answer)
उत्तर: B) वर्णन ➔ स्पष्टीकरण ➔ पूर्वानुमान ➔ नियंत्रण
स्पष्टीकरण: ट्रिक लक्षात ठेवा (DEPC). आधी काय घडतेय ते पाहणे (वर्णन), मग का घडतेय ते शोधणे (स्पष्टीकरण), पुढे काय होईल याचा अंदाज बांधणे (पूर्वानुमान) आणि वर्तनात सुधारणा करणे (नियंत्रण).
