GPSTR परीक्षा विशेष : रॉबर्ट जे. हॅविगहर्स्ट आणि विकासात्मक कार्ये (Developmental Tasks)
भाग 1 : विषयाची सविस्तर माहिती
1. रॉबर्ट जे. हॅविगहर्स्ट (Robert J. Havighurst) यांचा परिचय:
रॉबर्ट जे. हॅविगहर्स्ट (1900–1991) हे अमेरिकन प्राध्यापक, भौतिकशास्त्रज्ञ, आणि शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी मानवी विकासाचा सखोल अभ्यास करून ‘विकासात्मक कार्ये’ (Developmental Tasks) ही संकल्पना मांडली. शिक्षण म्हणजे केवळ पुस्तकी ज्ञान नसून, व्यक्तीला त्याच्या वयानुसार समाजाशी जुळवून घेण्यासाठी आवश्यक असणारी कार्ये शिकवणे, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता.
2. विकासात्मक कार्य म्हणजे काय? (What is a Developmental Task?)
व्याख्या: “विकासात्मक कार्य म्हणजे असे कार्य जे व्यक्तीच्या जीवनातील एका विशिष्ट टप्प्यावर किंवा वयात निर्माण होते. जर व्यक्तीने हे कार्य यशस्वीपणे पूर्ण केले, तर तिला आनंद मिळतो आणि पुढील जीवनातील कार्ये सोपी होतात. पण जर ती यात अपयशी ठरली, तर तिला दुःख होते, समाजाचा विरोध सहन करावा लागतो आणि पुढील विकासात्मक कार्ये करण्यात अडचणी येतात.”
व्याख्या: “विकासात्मक कार्य म्हणजे असे कार्य जे व्यक्तीच्या जीवनातील एका विशिष्ट टप्प्यावर किंवा वयात निर्माण होते. जर व्यक्तीने हे कार्य यशस्वीपणे पूर्ण केले, तर तिला आनंद मिळतो आणि पुढील जीवनातील कार्ये सोपी होतात. पण जर ती यात अपयशी ठरली, तर तिला दुःख होते, समाजाचा विरोध सहन करावा लागतो आणि पुढील विकासात्मक कार्ये करण्यात अडचणी येतात.”
3. विकासात्मक कार्यांची निर्मिती होण्यामागील 3 प्रमुख स्रोत:
- शारीरिक परिपक्वता (Physical Maturation): काही कार्ये शरीराच्या वाढीवर अवलंबून असतात. उदा. चालता येणे, बोलता येणे, किशोरवयीन शारीरिक बदलांचा स्वीकार करणे.
- वैयक्तिक मूल्ये व आकांक्षा (Personal Values and Aspirations): व्यक्तीच्या स्वतःच्या इच्छा आणि मूल्यांमधून काही कार्ये निर्माण होतात. उदा. विशिष्ट करिअरची निवड करणे, जीवनसाथी निवडणे.
- सामाजिक अपेक्षा (Societal Expectations): समाज व्यक्तीकडून वयानुसार काही अपेक्षा ठेवतो. उदा. शाळेत जाऊन वाचायला-लिहायला शिकणे, जबाबदार नागरिक बनणे.
भाग 2 : विकासाच्या 6 अवस्था आणि त्यांतील कार्ये
(टीप: वेगवेगळ्या पुस्तकांमध्ये वयोगटात 1-2 वर्षांचा किरकोळ फरक असू शकतो, मात्र हे वयोगट साधारण व सर्वमान्य आहेत.)
1. शैशवावस्था व पूर्वबाल्यावस्था (Infancy and Early Childhood) : जन्म ते 6 वर्षे
- वैशिष्ट्ये: शारीरिक वाढ अत्यंत वेगाने होते. बालक परावलंबी कडून स्वावलंबी होण्याकडे वाटचाल करते.
- प्रमुख विकासात्मक कार्ये:
- घन अन्न खाण्यास शिकणे: आईच्या दुधाव्यतिरिक्त इतर अन्न पचवणे.
- चालण्यास शिकणे: शारीरिक समतोल साधून स्वतःच्या पायावर उभे राहणे.
- बोलण्यास शिकणे: संवाद साधण्यासाठी भाषेचा प्राथमिक वापर करणे.
- शौच व मूत्रविसर्जनावर नियंत्रण मिळवणे (Toilet Training): शारीरिक स्वच्छतेची सवय लावणे.
- लिंगभेद ओळखणे: मुलगा आणि मुलगी यातील शारीरिक फरक समजून घेणे.
- योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखणे: विवेकाची (Conscience) प्राथमिक निर्मिती होणे.
- पालक व शिक्षकांची भूमिका: सुरक्षित आणि प्रेमळ वातावरण देणे. चुकांवर रागावण्यापेक्षा योग्य सवयींसाठी प्रोत्साहन देणे.
2. मध्य व उत्तर बाल्यावस्था (Middle Childhood) : 6 ते 12 वर्षे
- वैशिष्ट्ये: शालेय जीवनाची सुरुवात. मुले समवयस्कांसोबत रमतात. याला ‘टोळी वय’ (Gang Age) असेही म्हणतात.
- प्रमुख विकासात्मक कार्ये:
- मैदानी खेळांसाठी शारीरिक कौशल्ये मिळवणे: धावणे, उडी मारणे, पकडणे.
- स्वतःबद्दल योग्य दृष्टिकोन विकसित करणे: स्वतःच्या क्षमता आणि मर्यादा ओळखणे.
- समवयस्कांसोबत मिळून-मिसळून राहणे: मित्र-मैत्रिणी बनवणे आणि गटात काम करणे.
- लिंगानुसार योग्य सामाजिक भूमिका शिकणे: समाजाने ठरवून दिलेल्या स्त्री-पुरुष भूमिकांचे अनुकरण करणे.
- वाचन, लेखन आणि गणितातील मूलभूत कौशल्ये मिळवणे: शालेय शिक्षणाचा पाया पक्का करणे.
- दैनंदिन जीवनासाठी आवश्यक संकल्पना विकसित करणे: वेळ, पैसा, दिशा यांचे ज्ञान.
- मूल्य आणि नैतिकता विकसित करणे: सामाजिक नियम पाळणे.
3. किशोरावस्था (Adolescence) : 13 ते 18 वर्षे
- वैशिष्ट्ये: शारीरिक आणि भावनिक बदलांचा काळ. वादळ आणि संघर्षाचा काळ.
- प्रमुख विकासात्मक कार्ये:
- दोन्ही लिंगांच्या समवयस्कांसोबत नवीन आणि परिपक्व संबंध प्रस्थापित करणे: मैत्रीचा विस्तार.
- स्वतःच्या शारीरिक बदलांचा स्वीकार करणे: तारुण्यातील शारीरिक बदलांना सकारात्मकतेने घेणे.
- पालक आणि इतर प्रौढांपासून भावनिक स्वातंत्र्य मिळवणे: स्वतःचे निर्णय स्वतः घेण्यास सुरुवात करणे.
- व्यवसाय किंवा करिअरची पूर्वतयारी करणे: भविष्यात काय बनायचे आहे याची दिशा ठरवणे.
- विवाह आणि कौटुंबिक जीवनाची पूर्वतयारी करणे: जबाबदारीची जाणीव.
- सामाजिक दृष्ट्या जबाबदार वर्तनाची इच्छा आणि साध्यता: समाजमान्य वर्तन करणे.
- वर्तनासाठी मूल्यांची आणि नैतिक प्रणालीची (Ideology) प्राप्ती करणे: स्वतःचे तत्त्वज्ञान बनवणे.
4. प्रारंभिक प्रौढावस्था (Early Adulthood) : 19 ते 30 वर्षे
- वैशिष्ट्ये: आयुष्याला स्थिरता देण्याचा प्रयत्न. करिअर आणि कुटुंबाची सुरुवात.
- प्रमुख विकासात्मक कार्ये: जीवनसाथी निवडणे, वैवाहिक जोडीदारासोबत राहण्यास शिकणे, कुटुंब सुरू करणे, मुलांचे संगोपन करणे, घराचे व्यवस्थापन करणे, नोकरी/व्यवसायात स्थिरावणे, नागरी जबाबदाऱ्या घेणे.
5. मध्य प्रौढावस्था (Middle Age) : 30 ते 60 वर्षे
- वैशिष्ट्ये: आयुष्यातील सर्वात स्थिर आणि जबाबदारीचा काळ.
- प्रमुख विकासात्मक कार्ये: किशोरवयीन मुलांना जबाबदार प्रौढ बनण्यास मदत करणे, आर्थिक राहणीमान टिकवून ठेवणे, प्रौढ वयातील छंदांचा विकास करणे (Leisure activities), वयानुसार होणाऱ्या शारीरिक बदलांशी जुळवून घेणे, वृद्ध पालकांची काळजी घेणे.
6. उत्तर प्रौढावस्था / वार्धक्य (Later Maturity) : 60 वर्षे व त्यापुढे
- वैशिष्ट्ये: शारीरिक क्षमता कमी होणे आणि निवृत्तीचा काळ.
- प्रमुख विकासात्मक कार्ये: कमी होत जाणारी शारीरिक ताकद आणि बिघडणाऱ्या आरोग्याशी जुळवून घेणे, निवृत्ती (Retirement) आणि कमी उत्पन्नाशी जुळवून घेणे, जोडीदाराच्या मृत्यूशी (असल्यास) जुळवून घेणे, स्वतःच्या वयाच्या लोकांशी संबंध प्रस्थापित करणे.
भाग 3 : तुलनात्मक तक्ते
तक्ता 1: विकासाच्या 6 अवस्था आणि वयोगट
| अ.क्र. | विकासाची अवस्था (Stage) | साधारण वयोगट |
|---|---|---|
| 1 | शैशवावस्था व पूर्वबाल्यावस्था | 0 ते 6 वर्षे |
| 2 | मध्य व उत्तर बाल्यावस्था | 6 ते 12 वर्षे |
| 3 | किशोरावस्था | 13 ते 18 वर्षे |
| 4 | प्रारंभिक प्रौढावस्था | 19 ते 30 वर्षे |
| 5 | मध्य प्रौढावस्था | 30 ते 60 वर्षे |
| 6 | उत्तर प्रौढावस्था / वार्धक्य | 60 वर्षे व त्यापुढे |
तक्ता 2: विकासात्मक कार्यांचे 3 स्रोत आणि उदाहरणे
| स्रोत (Source) | अर्थ | उदाहरणे |
|---|---|---|
| 1. शारीरिक परिपक्वता (Physical Maturation) | शरीराच्या अंतर्गत वाढीमुळे निर्माण होणारी कार्ये. | चालणे, बोलणे, तारुण्यातील बदलांचा स्वीकार. |
| 2. सामाजिक अपेक्षा (Societal Pressures) | समाजाने संस्कृतीनुसार वयानुसार ठेवलेल्या अपेक्षा. | वाचायला शिकणे, कायदा पाळणे, जबाबदार नागरिक बनणे. |
| 3. वैयक्तिक मूल्ये व आकांक्षा (Personal Values) | व्यक्तीच्या स्वतःच्या आवडी आणि महत्त्वाकांक्षेतून. | विशिष्ट नोकरीची निवड, स्वतःची नैतिक मूल्ये ठरवणे. |
तक्ता 3: बाल्यावस्था विरुद्ध किशोरावस्था (कार्यांमधील फरक)
| मुद्दा | मध्य बाल्यावस्था (6-12) | किशोरावस्था (13-18) |
|---|---|---|
| शारीरिक | खेळांसाठी कौशल्ये मिळवणे. | शारीरिक बदलांचा (Puberty) स्वीकार करणे. |
| सामाजिक | समान लिंगाच्या मित्रांसोबत खेळणे. | दोन्ही लिंगांच्या व्यक्तींसोबत परिपक्व संबंध ठेवणे. |
| भावनिक | पालकांवर बऱ्यापैकी अवलंबून. | पालकांपासून भावनिक स्वातंत्र्य मिळवण्याचा प्रयत्न. |
| भविष्यवेध | वाचन, लेखनाचा पाया भक्कम करणे. | व्यवसाय आणि करिअरची पूर्वतयारी करणे. |
भाग 4 : GPSTR परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (IMP Notes)
एक वाक्यात उत्तरे / One-liners:
1. चालण्यास शिकणे ➔ पूर्वबाल्यावस्था.
2. समवयस्कांसोबत मिळून-मिसळून राहणे ➔ मध्य बाल्यावस्था.
3. पालकांपासून भावनिक स्वातंत्र्य मिळवणे ➔ किशोरावस्था.
4. निवृत्तीशी जुळवून घेणे ➔ उत्तर प्रौढावस्था.विधान आणि कारण (Assertion and Reason):
विधान (A): हॅविगहर्स्ट यांच्या मते एका टप्प्यावरील विकासात्मक कार्य पूर्ण न झाल्यास पुढील टप्प्यात अडचणी येतात.
कारण (R): मानवी विकास हा सलग असतो आणि प्रत्येक टप्पा आधीच्या टप्प्यावर अवलंबून असतो.
उत्तर: विधान आणि कारण दोन्ही सत्य आहेत आणि (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
- विकासात्मक कार्यांची संकल्पना कोणी मांडली? – रॉबर्ट जे. हॅविगहर्स्ट.
- कोणत्या अवस्थेत मुले ‘वाचन, लेखन आणि गणितातील मूलभूत कौशल्ये’ शिकतात? – मध्य बाल्यावस्था (6-12 वर्षे).
- करिअर किंवा व्यवसायाची निवड करण्याचे कार्य प्रामुख्याने कोणत्या अवस्थेत येते? – किशोरावस्था (13-18 वर्षे).
- शौच-मूत्रविसर्जनावर नियंत्रण (Toilet Training) हे कोणत्या अवस्थेचे कार्य आहे? – शैशवावस्था व पूर्वबाल्यावस्था.
- जीवनसाथी निवडणे आणि कुटुंब सुरू करणे कोणत्या अवस्थेचा भाग आहे? – प्रारंभिक प्रौढावस्था.
1. चालण्यास शिकणे ➔ पूर्वबाल्यावस्था.
2. समवयस्कांसोबत मिळून-मिसळून राहणे ➔ मध्य बाल्यावस्था.
3. पालकांपासून भावनिक स्वातंत्र्य मिळवणे ➔ किशोरावस्था.
4. निवृत्तीशी जुळवून घेणे ➔ उत्तर प्रौढावस्था.विधान आणि कारण (Assertion and Reason):
विधान (A): हॅविगहर्स्ट यांच्या मते एका टप्प्यावरील विकासात्मक कार्य पूर्ण न झाल्यास पुढील टप्प्यात अडचणी येतात.
कारण (R): मानवी विकास हा सलग असतो आणि प्रत्येक टप्पा आधीच्या टप्प्यावर अवलंबून असतो.
उत्तर: विधान आणि कारण दोन्ही सत्य आहेत आणि (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
भाग 5 : बहुपर्यायी प्रश्नसंच (30 MCQs)
1. ‘विकासात्मक कार्य’ (Developmental Task) ही संकल्पना शैक्षणिक मानसशास्त्रात कोणी लोकप्रिय केली?
उत्तर: C) रॉबर्ट हॅविगहर्स्ट
स्पष्टीकरण: रॉबर्ट हॅविगहर्स्ट यांनी मानवी जीवनाचे 6 टप्पे पाडून प्रत्येक टप्प्यातील आवश्यक ‘विकासात्मक कार्ये’ स्पष्ट केली.
2. हॅविगहर्स्ट यांच्या मते, विकासात्मक कार्ये प्रामुख्याने किती स्रोतांमधून निर्माण होतात?
उत्तर: B) 3
स्पष्टीकरण: 1) शारीरिक परिपक्वता, 2) वैयक्तिक मूल्ये, आणि 3) सामाजिक अपेक्षा हे 3 प्रमुख स्रोत आहेत.
3. ‘चालण्यास शिकणे’ हे विकासात्मक कार्य खालीलपैकी कोणत्या स्रोतावर सर्वाधिक अवलंबून आहे?
उत्तर: B) शारीरिक परिपक्वता
स्पष्टीकरण: जोपर्यंत बालकाचे स्नायू आणि हाडे पुरेशी परिपक्व होत नाहीत, तोपर्यंत ते चालू शकत नाही. हे शरीरशास्त्रीय आहे.
4. ‘वाचन, लेखन आणि गणिताची मूलभूत कौशल्ये मिळवणे’ हे विकासात्मक कार्य कोणत्या अवस्थेत येते?
उत्तर: B) मध्य बाल्यावस्था (6-12 वर्षे)
स्पष्टीकरण: प्राथमिक शाळेचा हा काळ असतो, जिथे मुले 3R’s (Reading, wRiting, aRithmetic) शिकतात.
5. ‘स्वतःच्या शारीरिक बदलांचा स्वीकार करणे’ हे कोणत्या अवस्थेतील महत्त्वाचे कार्य आहे?
उत्तर: C) किशोरावस्था (Adolescence)
स्पष्टीकरण: पौगंडावस्थेत (Puberty) मुला-मुलींच्या शरीरात वेगाने बदल होतात, त्यांचा सकारात्मक स्वीकार करणे हे या अवस्थेचे मुख्य कार्य आहे.
6. जर एखाद्या व्यक्तीने एका विशिष्ट वयातील विकासात्मक कार्य पूर्ण केले नाही, तर हॅविगहर्स्ट यांच्या मते काय परिणाम होतो?
उत्तर: C) त्याला असमाधान वाटते आणि पुढील कार्ये कठीण जातात.
स्पष्टीकरण: विकासात्मक कार्य पूर्ण न झाल्यास व्यक्तीला अपयश आल्यासारखे वाटते आणि समाजाकडूनही टीका होऊ शकते.
7. ‘विवाह आणि कौटुंबिक जीवनाची पूर्वतयारी करणे’ (Preparing for marriage and family life) हे कार्य कोणत्या अवस्थेत सुरू होते?
उत्तर: B) किशोरावस्था (Adolescence)
स्पष्टीकरण: विवाह ‘प्रारंभिक प्रौढावस्थेत’ करतात, पण त्याची मानसिक ‘पूर्वतयारी’ (Preparation) किशोरावस्थेत सुरू होते असे हॅविगहर्स्ट मानतात.
8. ‘निवृत्ती (Retirement) आणि कमी उत्पन्नाशी जुळवून घेणे’ हे कोणत्या अवस्थेचे कार्य आहे?
उत्तर: D) उत्तर प्रौढावस्था (Later Maturity)
स्पष्टीकरण: 60 वर्षांनंतर व्यक्ती सेवानिवृत्त होते, त्यामुळे उत्पन्नात घट होते व आरोग्याच्या समस्या येतात.
9. ‘विवेकाची निर्मिती आणि योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखणे’ याची ‘सुरुवात’ कोणत्या अवस्थेत होते?
उत्तर: A) पूर्वबाल्यावस्था (0-6 वर्षे)
स्पष्टीकरण: लहान मुले आई-वडिलांच्या सांगण्यावरून काय बरोबर आणि काय चूक (उदा. खोटे बोलू नये, मारू नये) हे प्राथमिक स्तरावर शिकायला लागतात.
10. खालीलपैकी कोणते कार्य ‘मध्य बाल्यावस्थेचे’ (6-12 वर्षे) ‘नाही’?
उत्तर: C) व्यवसाय किंवा करिअरची निवड करणे
स्पष्टीकरण: करिअर किंवा व्यवसायाची निवड हे किशोरावस्थेचे (Adolescence) मुख्य कार्य आहे, मध्य बाल्यावस्थेचे नाही.
11. ‘पालक आणि इतर प्रौढांपासून भावनिक स्वातंत्र्य मिळवणे’ हे कार्य कोणत्या अवस्थेत प्रकर्षाने जाणवते?
उत्तर: B) किशोरावस्था (Adolescence)
स्पष्टीकरण: किशोरवयीन मुले स्वतःचे निर्णय स्वतः घेऊ पाहतात आणि पालकांच्या अति-संरक्षणातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करतात.
12. हॅविगहर्स्ट यांनी मानवी जीवनाचे एकूण किती टप्पे (Stages) सांगितले आहेत?
उत्तर: C) 6
स्पष्टीकरण: 1) Infancy & Early Childhood, 2) Middle Childhood, 3) Adolescence, 4) Early Adulthood, 5) Middle Age, 6) Later Maturity.
13. एका 3 वर्षांच्या मुलाला त्याच्या आईने टॉयलेट ट्रेनिंग (Toilet Training) देण्यास सुरुवात केली आहे. हे हॅविगहर्स्टच्या कोणत्या अवस्थेतील कार्य आहे?
उत्तर: B) पूर्वबाल्यावस्था
स्पष्टीकरण: शौच आणि मूत्रविसर्जनावर नियंत्रण मिळवणे हे 0-6 वयोगटातील महत्त्वाचे कार्य आहे.
14. किशोरवयीन मुलांना जबाबदार प्रौढ बनण्यास मदत करणे (Assisting teenage children to become responsible adults) हे कार्य कोणाचे आहे?
उत्तर: B) मध्य प्रौढावस्थेतील व्यक्तींचे
स्पष्टीकरण: या वयात (30-60) व्यक्ती स्वतः पालक असते आणि आपल्या किशोरवयीन पाल्यांना योग्य दिशा दाखवणे हे तिचे मुख्य विकासात्मक कार्य असते.
15. ‘कुटुंब सुरू करणे आणि मुलांचे संगोपन करणे’ हे कार्य कोणत्या अवस्थेत येते?
उत्तर: B) प्रारंभिक प्रौढावस्था (Early Adulthood)
स्पष्टीकरण: वयाच्या 19 ते 30 दरम्यान व्यक्ती सहसा विवाह करते आणि स्वतःचे नवीन कुटुंब सुरू करते.
16. ‘विशिष्ट व्यवसाय निवडणे’ यामागील विकासात्मक कार्याचा मुख्य स्रोत कोणता असू शकतो?
उत्तर: B) वैयक्तिक मूल्ये व आकांक्षा
स्पष्टीकरण: व्यक्तीला डॉक्टर बनायचे की इंजिनिअर, हे त्याच्या स्वतःच्या आवडी आणि महत्त्वाकांक्षेवर (Personal Values & Aspirations) अवलंबून असते.
17. हॅविगहर्स्ट यांच्या सिद्धांतावर आधारित शालेय शिक्षणाचा मुख्य उद्देश काय असावा?
उत्तर: B) विद्यार्थ्यांना त्यांच्या वयानुसार आवश्यक विकासात्मक कार्ये पूर्ण करण्यास मदत करणे.
स्पष्टीकरण: शिक्षण हे विद्यार्थ्यांच्या वयाला आणि त्यांच्या विकासात्मक टप्प्याला अनुसरून असावे, हा या सिद्धांताचा गाभा आहे.
18. ‘दोन्ही लिंगांच्या (मुले आणि मुली) समवयस्कांसोबत नवीन व परिपक्व संबंध प्रस्थापित करणे’ हे कोणत्या अवस्थेचे वैशिष्ट्य आहे?
उत्तर: B) किशोरावस्था (Adolescence)
स्पष्टीकरण: बाल्यावस्थेत मुले फक्त मुलांसोबत (समान लिंग) खेळतात. पण किशोरावस्थेत भिन्न लिंगी व्यक्तींबद्दल आकर्षण आणि परिपक्व मैत्री निर्माण होते.
19. एक 10 वर्षांचा मुलगा गटात खेळताना हार-जीत हसतमुखाने स्वीकारतो. त्याने हॅविगहर्स्टचे कोणते कार्य साध्य केले आहे?
उत्तर: A) समवयस्कांसोबत मिळून-मिसळून राहणे.
स्पष्टीकरण: गटात नियम पाळून खेळणे आणि इतरांशी जुळवून घेणे हे मध्य बाल्यावस्थेचे महत्त्वाचे कार्य आहे.
20. ‘सामाजिक दृष्ट्या जबाबदार नागरिक बनणे’ (Civic Responsibility) हे कार्य प्रामुख्याने कोणत्या दोन अवस्थांमध्ये दिसून येते?
उत्तर: B) प्रारंभिक प्रौढावस्था आणि मध्य प्रौढावस्था
स्पष्टीकरण: प्रौढावस्थेत व्यक्ती कर भरणे, मतदान करणे, समाजकार्य करणे या नागरी जबाबदाऱ्या पार पाडते.
21. हॅविगहर्स्टच्या मते, जर एखाद्या टप्प्यातील कार्य योग्य वेळी पूर्ण झाले नाही तर काय होते?
उत्तर: B) व्यक्तीला समाजाकडून नापसंती मिळते आणि पुढच्या टप्प्यातील कार्ये अवघड जातात.
स्पष्टीकरण: हे विकासात्मक कार्याच्या व्याख्येतच स्पष्ट केले आहे की अपयशामुळे दुःख आणि सामाजिक विरोध निर्माण होतो.
22. ‘लिंगभेद ओळखणे’ (Learning sex differences) हे कार्य कोणत्या वयात घडते?
उत्तर: A) 0 ते 6 वर्षे
स्पष्टीकरण: पूर्वबाल्यावस्थेतच मुलांना स्त्री आणि पुरुष (मुलगा-मुलगी) यातील बाह्य फरक समजू लागतो.
23. ‘स्वतःच्या मृत्यूशी किंवा जोडीदाराच्या मृत्यूशी जुळवून घेणे’ हे दुःखद परंतु अटळ कार्य कोणत्या अवस्थेत येते?
उत्तर: C) उत्तर प्रौढावस्था / वार्धक्य
स्पष्टीकरण: उतारवयात (60+) जोडीदाराचे निधन होण्याची शक्यता जास्त असते, त्या एकाकीपणाशी जुळवून घेणे हे मोठे कार्य असते.
24. एका विद्यार्थ्याला त्याचे स्वतःचे तत्त्वज्ञान (Ideology) आणि नैतिक मूल्ये ठरवायची आहेत. तो कोणत्या अवस्थेत आहे?
उत्तर: C) किशोरावस्था (Adolescence)
स्पष्टीकरण: किशोरवयात मुले समाजातील रूढींवर प्रश्न विचारतात आणि स्वतःची एक स्वतंत्र वैचारिक आणि नैतिक प्रणाली (Ideology) विकसित करतात.
25. हॅविगहर्स्ट यांच्या मते ‘सामाजिक अपेक्षा’ (Societal Expectations) कशामुळे बदलू शकतात?
उत्तर: B) संस्कृती आणि काळानुसार
स्पष्टीकरण: अमेरिकेतील सामाजिक अपेक्षा आणि भारतातील अपेक्षा वेगवेगळ्या असू शकतात. तसेच 50 वर्षांपूर्वीच्या आणि आजच्या अपेक्षांमध्ये फरक असतो.
26. ‘प्रौढ वयातील छंदांचा विकास करणे’ (Developing adult leisure-time activities) हे कोणत्या अवस्थेचे कार्य आहे?
उत्तर: A) मध्य प्रौढावस्था (Middle Age)
स्पष्टीकरण: या वयात व्यक्ती आयुष्यात स्थिरावलेली असते, त्यामुळे कामाव्यतिरिक्त फावल्या वेळात वाचन, बागकाम, प्रवास असे छंद जोपासले जातात.
27. ‘आर्थिक राहणीमान टिकवून ठेवणे’ (Establishing and maintaining an economic standard of living) हे आव्हान प्रामुख्याने कोणत्या काळात असते?
उत्तर: B) मध्य प्रौढावस्था (30 ते 60 वर्षे)
स्पष्टीकरण: या काळात मुलांचे शिक्षण, घराचा हप्ता यांसारख्या आर्थिक जबाबदाऱ्या असतात, त्यामुळे आर्थिक स्तर टिकवणे हे मुख्य कार्य असते.
28. शिक्षकांनी मुलांना शिकवताना ‘विकासात्मक कार्ये’ (Developmental Tasks) लक्षात घेणे का गरजेचे आहे?
उत्तर: B) कारण त्यामुळे मुलांना त्यांच्या वयानुसार काय शिकणे आवश्यक आहे, हे ठरवता येते.
स्पष्टीकरण: विकासात्मक कार्ये शिक्षकांना मुलांची ‘शिकण्याची तयारी’ (Teachable moment) ओळखण्यास मदत करतात.
29. खालीलपैकी कोणते विधान रॉबर्ट हॅविगहर्स्ट यांच्या सिद्धांताशी सुसंगत आहे?
उत्तर: B) विकास हा शारीरिक परिपक्वता, समाज आणि स्वतःच्या इच्छा या तिन्हींचा संगम आहे.
स्पष्टीकरण: हॅविगहर्स्ट यांनी विकासात्मक कार्यांचे हेच तीन मुख्य स्रोत सांगितले आहेत.
30. ‘स्वतःच्या वयाच्या लोकांशी (वृद्ध लोकांशी) संबंध प्रस्थापित करणे’ (Establishing an explicit affiliation with one’s age group) हे कार्य कोणत्या अवस्थेत येते?
उत्तर: B) उत्तर प्रौढावस्था / वार्धक्य
स्पष्टीकरण: उतारवयात कामावरून निवृत्त झाल्यानंतर व्यक्तीला तिच्याच वयाच्या (ज्येष्ठ नागरिक) गटामध्ये मिसळणे सोयीचे आणि आधार देणारे वाटते.
भाग 6 : आकर्षक निष्कर्ष (Conclusion)
रॉबर्ट जे. हॅविगहर्स्ट यांचा ‘विकासात्मक कार्यांचा सिद्धांत’ हा शैक्षणिक मानसशास्त्रातील एक अत्यंत व्यावहारिक आणि उपयुक्त सिद्धांत आहे. हा सिद्धांत केवळ मानवी विकासाचे टप्पे सांगत नाही, तर प्रत्येक वयात व्यक्तीने नक्की ‘काय’ साध्य केले पाहिजे याचा स्पष्ट आराखडा देतो.
GPSTR परीक्षेच्या दृष्टीने, उमेदवारांनी मध्य बाल्यावस्था (6-12) आणि किशोरावस्था (13-18) या दोन अवस्थांमधील कार्यांवर विशेष लक्ष केंद्रित करावे. कारण एक शिक्षक म्हणून तुम्हाला शाळेत याच वयोगटातील विद्यार्थ्यांसोबत काम करायचे आहे. विद्यार्थ्याला त्याच्या वयानुसार विकासात्मक कार्य पूर्ण करण्यासाठी अनुकूल वातावरण देणे, हेच एका यशस्वी शिक्षकाचे मुख्य उद्दिष्ट असते.
