PST 2026 शैक्षणिक मानसशास्त्र अभ्यासक्रम व नोट्स..

Table of Contents
Karnataka PST 2026 Educational Psychology Notes – Chapter-wise Notes

“Karnataka PST 2026 Educational Psychology Notes – Chapter-wise Notes”

Karnataka Primary School Teacher Recruitment 2026 (PST Paper-1) ची तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी Educational Psychology हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि स्कोअरिंग विषय आहे. या पोस्टमध्ये संपूर्ण अभ्याससामग्री सोप्या आणि शुद्ध भाषेत स्पष्ट केली आहे.

अभ्यासक्रमाचा आढावा (Syllabus Map)

खालील 14 अध्याय या अभ्यासक्रमात समाविष्ट आहेत:

  1. मानसशास्त्र – अर्थ व व्याप्ती
  2. शैक्षणिक मानसशास्त्र व पद्धती
  3. वाढ व विकास
  4. बालपण व बालविकास
  5. वैयक्तिक भिन्नता
  6. बुद्धिमत्ता व IQ
  7. प्रतिभावान, मागास व सर्जनशील मुले
  8. अध्ययन – अर्थ व वैशिष्ट्ये
  9. परिपक्वता, प्रेरणा, लक्ष व स्मरण
  10. VARK अध्ययन शैली
  11. अध्ययनाचे सिद्धांत
  12. व्यक्तिमत्त्व व Freud
  13. संज्ञानात्मक विकास – Piaget व Bruner
  14. मानसिक आरोग्य, समायोजन, निराशा, ताण, संघर्ष व संरक्षण यंत्रणा

1. मानसशास्त्र – अर्थ व व्याप्ती

संकल्पनेचा सोपा अर्थ:

मानसशास्त्र म्हणजे केवळ मनाचा अभ्यास नाही, तर वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांचा शास्त्रीय अभ्यास होय. आधुनिक मानसशास्त्र हे वैज्ञानिक, वस्तुनिष्ठ आणि पुराव्यावर आधारित अभ्यासावर भर देते.

महत्त्वाचे मुद्दे:

  • वर्तन: हे आपण डोळ्यांनी पाहू शकतो असे निरीक्षण करता येणारे बाह्य आचरण आहे (उदा. चालणे, बोलणे, रडणे).
  • मानसिक प्रक्रिया: यामध्ये विचार करणे, स्मरण, भावना, कल्पना आणि निर्णय घेणे यांसारख्या अंतर्गत प्रक्रियांचा समावेश होतो (उदा. मनातल्या मनात गणित सोडवणे).
  • मानसशास्त्राची व्याप्ती: याचा उपयोग शिक्षण, आरोग्य, उद्योग, समुपदेशन, आणि सामाजिक क्षेत्रात होतो.
  • मानसशास्त्राचा अभ्यास निरीक्षण, प्रयोग, आणि प्रकरण-अभ्यास या वैज्ञानिक पद्धतींनी केला जातो.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: ‘वर्तन + मानसिक प्रक्रिया वैज्ञानिक अभ्यास’ हे मानसशास्त्राच्या व्याख्येतील मुख्य शब्द लक्षात ठेवा. आधुनिक दृष्टिकोनात वस्तुनिष्ठ (Objective) आणि वैज्ञानिक अभ्यासाला महत्त्व आहे.

संभाव्य MCQ मुद्दे:

  • आधुनिक मानसशास्त्र कशावर भर देते? (उत्तर: वैज्ञानिक आणि वस्तुनिष्ठ अभ्यासावर)
  • ‘विचार करणे आणि भावना’ यांचा समावेश कशात होतो? (उत्तर: मानसिक प्रक्रिया)

2. शैक्षणिक मानसशास्त्र व पद्धती

संकल्पनेचा सोपा अर्थ:

शैक्षणिक मानसशास्त्र (Educational Psychology) म्हणजे शिक्षण-अध्यापन प्रक्रियेत मानसशास्त्रीय तत्त्वांचा उपयोग करणे होय. याचे मुख्य उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना समजून घेऊन शिक्षण प्रभावी करणे हे आहे.

मानसशास्त्राच्या अभ्यासाच्या पद्धती:

पद्धत (Method)अर्थ आणि वैशिष्ट्ये
अंतर्दर्शन (Introspection)स्वतःच्या मानसिक अनुभवांचे निरीक्षण व वर्णन करणे.
निरीक्षण (Observation)वर्तनाचे नियोजित आणि पद्धतशीर निरीक्षण करणे.
प्रकरण-अभ्यास (Case Study)एका विशिष्ट व्यक्तीचा किंवा घटकाचा सखोल अभ्यास करणे.
प्रयोगात्मक पद्धती (Experimental)नियंत्रित परिस्थितीत कारण आणि परिणाम (Cause-Effect) तपासणे.

शिक्षकासाठी उपयोग:

यामुळे शिक्षकाला वैयक्तिक भिन्नता ओळखण्यास मदत होते. प्रेरणा, लक्ष, स्मरण, वर्गव्यवस्थापन आणि विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार योग्य अध्यापन पद्धती निवडता येते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: Method आणि त्याचे मुख्य वैशिष्ट्य यांची जोडी पाठ करा. वैज्ञानिक पद्धतीत वस्तुनिष्ठता, निरीक्षण, मोजमाप आणि पडताळणीला महत्त्व असते.

संभाव्य MCQ मुद्दे:

  • कोणत्या पद्धतीत ‘कारण-परिणाम’ तपासला जातो? (उत्तर: प्रायोगिक पद्धत)
  • स्वतःच्या मनाचे निरीक्षण करण्याची पद्धत कोणती? (उत्तर: अंतर्दर्शन)

3. वाढ व विकास

संकल्पनेचा सोपा अर्थ:

वाढ आणि विकास या दोन्ही गोष्टी मानवी जीवनाशी संबंधित आहेत, पण त्या वेगवेगळ्या आहेत. वाढ ही मोजता येते, तर विकास हा अधिक व्यापक अनुभव आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे:

  • वाढ (Growth): ही प्रामुख्याने परिमाणात्मक (Quantitative) आणि शारीरिक बदलांशी (उदा. आकारमान, वजन वाढणे) संबंधित असते. ती विकासाचा एक भाग आहे.
  • विकास (Development): हा शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक, सामाजिक आणि नैतिक बदलांचा व्यापक आणि सर्वांगीण प्रवास आहे.
  • विकासावर आनुवंशिकता (Heredity) आणि वातावरण (Environment) या दोन्हींचा मोठा प्रभाव असतो.
  • विकासामध्ये परिपक्वता (Maturation) आणि अनुभव (Experience) यांची भूमिका महत्त्वाची असते.
  • विकास ही सामान्यतः सातत्यपूर्ण प्रक्रिया असली तरी त्याचा वेग सर्व व्यक्तींमध्ये समान नसतो (वैयक्तिक फरक आढळतात).
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: Growth = आकारमान / शारीरिक बदल; Development = सर्वांगीण बदल.

4. बालपण व बालविकास

संकल्पनेचा सोपा अर्थ:

बालविकासात पूर्व आणि उत्तर बाल्यावस्थेतील मुलांच्या गरजा व अनुभव वेगवेगळे असतात. यात विविध परिमाणांचा अभ्यास केला जातो.

बालविकासाचे प्रमुख पैलू:

  • शारीरिक विकास: उंची, वजन आणि मोटर कौशल्ये (Motor skills) यांतील बदल.
  • बौद्धिक विकास: विचार, तर्क, समस्या सोडविणे आणि समज यांचा विकास.
  • भावनिक विकास: स्वतःच्या भावना ओळखणे, त्या योग्यरीत्या व्यक्त करणे आणि नियंत्रित करणे.
  • सामाजिक विकास: इतरांशी चांगले संबंध प्रस्थापित करण्याची क्षमता विकसित होणे.
  • नैतिक विकास: योग्य आणि अयोग्य याबद्दलच्या समजुतींचा विकास होणे.

विकासात्मक कार्ये (Developmental Tasks):

विकासात्मक कार्ये म्हणजे विकासाच्या विशिष्ट अवस्थेत (उदा. पूर्व बाल्यावस्था) व्यक्तीने साध्य करावयाच्या क्षमता किंवा जबाबदाऱ्या होय.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: उत्तर बाल्यावस्थेत सामाजिक संबंध आणि शैक्षणिक अनुभवांना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. शिक्षकाने अध्यापन करताना बालकाची विकासात्मक पातळी, गरजा आणि अनुभव नक्की लक्षात घ्यावेत.

5. वैयक्तिक भिन्नता

संकल्पनेचा सोपा अर्थ:

वैयक्तिक भिन्नता म्हणजे कोणत्याही दोन व्यक्ती किंवा विद्यार्थ्यांमधील गुण, क्षमता, अभिरुची, व्यक्तिमत्त्व, बुद्धिमत्ता आणि शिकण्याच्या गतीमध्ये आढळणारे फरक होय.

कारणे व परिणाम:

  • याची प्रमुख कारणे आनुवंशिकता (Heredity) आणि वातावरण (Environment) ही आहेत.
  • आनुवंशिकता म्हणजे पालकांकडून संततीकडे गुणधर्मांचे हस्तांतरण.
  • वातावरणात कुटुंब, शाळा, मित्र, समाज आणि सांस्कृतिक परिस्थिती यांचा समावेश होतो.
  • या दोघांचा परस्परसंवाद व्यक्तीच्या विकासावर परिणाम करतो.

शिक्षकाची भूमिका:

सर्व विद्यार्थ्यांना एकाच पद्धतीने शिकविल्यास त्यांच्या सर्व गरजा पूर्ण होतीलच असे नाही. म्हणून, शिक्षकाने एकसारख्या पद्धतीऐवजी गरजेनुसार लवचिक व विद्यार्थी-केंद्रित (Student-centric) अध्यापन करावे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: Individual Difference → Heredity + Environment. शैक्षणिक नियोजनासाठी वैयक्तिक भिन्नता सर्वात महत्त्वाची बाब आहे.

6. बुद्धिमत्ता व IQ

बुद्धिमत्तेचा अर्थ:

बुद्धिमत्ता ही नवीन परिस्थितीत समायोजन करण्याची, शिकण्याची, तर्क करण्याची आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता आहे. ही क्षमता सर्व व्यक्तींमध्ये समान वितरीत झालेली नसते.

IQ (Intelligence Quotient):

IQ म्हणजे बुद्धयांक. याचा अंदाज घेण्यासाठी प्रमाणित बुद्धिमत्ता चाचण्या वापरल्या जातात.

IQ = ( Mental Age / Chronological Age ) × 100
(मानसिक वय / कालानुक्रमिक वय × 100)

चांगल्या चाचणीचे गुण:

  • विश्वसनीयता (Reliability): चाचणीच्या परिणामांमधील सुसंगतता (Consistency).
  • वैधता (Validity): जे उद्दिष्ट किंवा बाब मोजायची आहे, तीच योग्य प्रकारे मोजणे.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: IQ चे सूत्र आणि Mental Age / Chronological Age या संकल्पनांवर प्रश्न निश्चित येऊ शकतो. विश्वसनीयता आणि वैधता हे चांगल्या मानसशास्त्रीय चाचणीचे महत्त्वाचे गुण आहेत.

7. प्रतिभावान, मागास व सर्जनशील मुले

महत्त्वाचे मुद्दे:

  • प्रतिभावान मुले (Gifted): यांच्यात सामान्य मुलांपेक्षा काही क्षेत्रांत उच्च क्षमता असते. यांच्यासाठी समृद्धीकरण (Enrichment), आव्हानात्मक शैक्षणिक अनुभव आणि स्वतंत्र संधी उपयुक्त असतात.
  • मागास मुले (Backward): यांना त्यांच्या वयाच्या मानाने शैक्षणिक प्रगतीत अडचणी येतात. कारणे वैयक्तिक, कौटुंबिक किंवा पर्यावरणीय असू शकतात. यांच्यासाठी निदान (Diagnosis), योग्य मदत आणि पुनर्शिक्षण (Remedial teaching) महत्त्वाचे आहे.
  • सर्जनशील मुले (Creative): सर्जनशीलता म्हणजे नवीन, मौलिक आणि उपयुक्त कल्पना निर्माण करण्याची क्षमता.

सर्जनशीलतेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

यात प्रामुख्याने Originality (मौलिकता), Flexibility (लवचिकता), आणि Imagination (कल्पकता) दिसून येते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: Creativity → Originality + Flexibility + Imagination. सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी मुक्त प्रश्न (Open-ended questions) आणि प्रयोगाची संधी उपयुक्त ठरते.

8. अध्ययन – अर्थ व वैशिष्ट्ये

अध्ययनाचा अर्थ:

अध्ययन (Learning) म्हणजे अनुभव आणि सरावामुळे वर्तनात तुलनेने स्थायी (Relatively permanent) बदल घडण्याची प्रक्रिया होय.

अध्ययनाची वैशिष्ट्ये:

  • अध्ययन ज्ञान, कौशल्य, सवय, दृष्टिकोन आणि वर्तन यांत बदल घडवू शकते.
  • हा एक सक्रिय आणि सतत चालणारा प्रकार आहे.
  • अध्ययनावर प्रेरणा, परिपक्वता, लक्ष आणि वातावरण यांसारखे घटक प्रभाव टाकतात.
  • प्रभावी अध्ययनासाठी विद्यार्थ्याचा सक्रिय सहभाग, योग्य वातावरण आणि प्रेरणा आवश्यक असते.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: Learning = Experience / Practice + Relatively Permanent Change. अध्ययनाचा परिणाम केवळ शैक्षणिक गुणांमध्येच दिसत नाही, तर ते वैयक्तिक आणि सामाजिक अनुभवातूनही घडते.

9. परिपक्वता, प्रेरणा, लक्ष व स्मरण

महत्त्वाचे मुद्दे:

  • परिपक्वता (Maturation): ही जैविक वाढ आणि अंतर्गत विकासामुळे क्षमता तयार होण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.
  • प्रेरणा (Motivation): ही व्यक्तीला उद्दिष्टाकडे कृती करण्यास प्रवृत्त करणारी शक्ती आहे.
    • आंतरिक प्रेरणा (Intrinsic): अंतर्गत आवड, समाधान किंवा जिज्ञासेतून निर्माण होते.
    • बाह्य प्रेरणा (Extrinsic): बक्षीस, गुण, प्रशंसा यांमुळे निर्माण होते.
  • लक्ष (Attention): विशिष्ट उद्दीपक किंवा कार्यावर मानसिक एकाग्रता केंद्रित करणे. नवीनता, आवड आणि उद्दिष्टाची स्पष्टता यामुळे लक्ष वाढवता येते.
  • स्मरण (Memory): यात माहितीचे ग्रहण (Encoding), साठवण (Storage) आणि आवश्यक वेळी पुनःस्मरण (Retrieval) यांचा संबंध असतो. पुनरावृत्ती (Repetition) व अर्थपूर्ण संघटन यांमुळे स्मरणास मदत होते.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: शिक्षकाने प्रेरणा, लक्ष आणि स्मरण यांचा विचार करूनच अध्यापनाचे नियोजन करावे.

10. VARK अध्ययन शैली

संकल्पनेचा सोपा अर्थ:

VARK हे विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या पसंतीवर आधारित अध्ययन शैलींचे (Learning Styles) मॉडेल आहे.

अक्षरशैली (Style)अर्थ आणि उदाहरणे
VVisual (दृश्याधारित)चित्रे, आकृत्या, नकाशे, आणि दृश्य सादरीकरणातून शिकणे.
AAuditory (श्राव्य)चर्चा, व्याख्यान, आणि ऐकण्यातून शिकणे.
RRead/Write (वाचन-लेखन)मजकूर वाचन, नोंदी काढणे आणि लेखनातून शिकणे.
KKinesthetic (कृतीधारित)प्रत्यक्ष कृती, प्रयोग आणि अनुभवातून शिकणे.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: V-A-R-K चे पूर्ण रूप आणि उदाहरणे तोंडपाठ करा. विविध माध्यमांचा वापर केल्यास अध्यापन अधिक समावेशक होते.

11. अध्ययनाचे सिद्धांत

Thinkers आणि Theories ची जोडणी:

कोणता सिद्धांत कोणी मांडला हे परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

  • Edward Thorndike (एडवर्ड थॉर्नडाइक): Trial and Error (प्रयत्न आणि चुका). अनेक प्रतिसादांमधून योग्य प्रतिसाद निवडणे. यात परिणामाचा नियम (Law of Effect) महत्त्वाचा आहे.
  • Ivan Pavlov (इव्हान पावलॉव्ह): Classical Conditioning (शास्त्रीय अभिसंधान). यात तटस्थ उद्दीपक (Neutral stimulus) आणि नैसर्गिक उद्दीपक यांच्या संबंधातून प्रतिसाद विकसित होतो.
  • B. F. Skinner (बी. एफ. स्किनर): Operant Conditioning. यात वर्तनाच्या परिणामांना (Consequences) महत्त्व असते, ज्यामुळे भविष्यातील वर्तनाची शक्यता बदलते.
  • Wolfgang Köhler (वोल्फगँग कोहलर): Insight Learning (अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन). यात समस्येची अचानक समज (Sudden understanding) किंवा पुनर्रचना महत्त्वाची असते.

12. व्यक्तिमत्त्व व Freud

व्यक्तिमत्त्व (Personality):

व्यक्तिमत्त्व म्हणजे व्यक्तीच्या तुलनेने स्थिर शारीरिक, मानसिक, भावनिक आणि सामाजिक गुणांचे संघटन होय. यावर आनुवंशिकता आणि वातावरणाचा प्रभाव असतो.

Sigmund Freud चा सिद्धांत:

फ्रॉईडने व्यक्तिमत्त्वाची रचना सांगताना 3 घटक मांडले:

  • Id: हा व्यक्तिमत्त्वाचा मूलभूत आणि इच्छाप्रधान भाग आहे (मूलभूत इच्छा).
  • Ego: हा वास्तवाच्या तत्त्वाशी (Reality principle) संबंधित आहे.
  • Superego: हा नैतिक मूल्ये आणि आदर्शाशी संबंधित आहे.

व्यक्तिमत्त्व मोजण्याची साधने:

अभ्यासासाठी प्रश्नावली (Questionnaires), रेटिंग स्केल (Rating Scale), आणि प्रोजेक्टिव्ह पद्धती (Projective Techniques) यांसारखी साधने वापरली जातात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: Id-Ego-Superego या तिन्हींची वैशिष्ट्ये आणि संबंध स्पष्टपणे लक्षात ठेवा.

13. संज्ञानात्मक विकास – Piaget व Bruner

Jean Piaget (जीन पियाजे):

पियाजेच्या मते बालक स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञानाची रचना करते. त्यांनी संज्ञानात्मक विकासाच्या 4 अवस्था (4 Stages) मांडल्या:

  1. Sensorimotor: साधारण जन्म ते 2 वर्षे.
  2. Preoperational: साधारण 2 ते 7 वर्षे.
  3. Concrete Operational: साधारण 7 ते 11 वर्षे.
  4. Formal Operational: साधारण 11 वर्षांनंतर (अमूर्त विचार).

Jerome Bruner (जेरोम ब्रूनर):

ब्रूनर यांनी शोध-अध्ययन (Discovery learning) आणि प्रतिनिधीत्वाच्या (Representation) पद्धतींवर भर दिला. ब्रूनरच्या 3 पद्धती:

  • Enactive (कृतीतून)
  • Iconic (चित्रे/प्रतिमांतून)
  • Symbolic (प्रतीके/भाषेतून)

14. मानसिक आरोग्य, समायोजन…

महत्त्वाच्या संकल्पना:

  • मानसिक आरोग्य (Mental Health): भावनिक, सामाजिक आणि मानसिक समतोल राखण्याची क्षमता. निरोगी व्यक्ती वास्तवाचा स्वीकार आणि योग्य समायोजन करू शकते.
  • समायोजन (Adjustment): स्वतःच्या गरजा आणि वातावरणातील मागण्या यांच्यात संतुलन साधण्याचा प्रयत्न.
  • निराशा/वैफल्य (Frustration): उद्दिष्टपूर्तीत अडथळा आल्याने निर्माण होणारी मानसिक अवस्था.
  • ताण (Stress): व्यक्तीवर आलेल्या मागण्या किंवा दबावामुळे निर्माण होणारी प्रतिक्रिया.
  • संघर्ष (Conflict): दोन किंवा अधिक परस्परविरोधी प्रेरणा, उद्दिष्टे किंवा पर्याय यांमधील तणाव.
  • संरक्षण यंत्रणा (Defense Mechanisms): या व्यक्तीला चिंता किंवा अंतर्गत संघर्षाशी सामना करण्यास मदत करणाऱ्या मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहेत.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: समुपदेशन (Counseling), सामाजिक आधार, आणि सकारात्मक समायोजन मानसिक आरोग्यास अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

500 MCQs सराव प्रश्नसंच (महत्त्वाचे नमुना प्रश्न)

PDF मध्ये दिलेल्या अभ्यासक्रमाच्या आधारे तयार केलेल्या 500 MCQs पैकी सर्व 14 अध्यायांचे प्रतिनिधित्व करणारे अत्यंत महत्त्वाचे आणि निवडक प्रश्न स्पष्टीकरणासह खाली दिले आहेत.

Q1. आधुनिक मानसशास्त्र प्रामुख्याने कशावर भर देते?

1) केवळ तत्त्वज्ञानावर
2) प्राण्यांच्या वर्तनावर
3) वैज्ञानिक आणि वस्तुनिष्ठ अभ्यासावर
4) फक्त अंतर्गत भावनांवर
योग्य उत्तर: 3) वैज्ञानिक आणि वस्तुनिष्ठ अभ्यासावर
स्पष्टीकरण: आधुनिक काळात मानसशास्त्र हे वैज्ञानिक, वस्तुनिष्ठ आणि पुराव्यावर आधारित अभ्यासाला सर्वाधिक महत्त्व देते.

Q2. एखाद्या व्यक्तीच्या सखोल अभ्यासासाठी कोणती मानसशास्त्रीय पद्धत वापरली जाते?

1) अंतर्दर्शन (Introspection)
2) प्रकरण-अभ्यास (Case Study)
3) प्रयोग (Experimental)
4) निरीक्षण (Observation)
योग्य उत्तर: 2) प्रकरण-अभ्यास (Case Study)
स्पष्टीकरण: Case Study मध्ये एखाद्या व्यक्तीचा किंवा विशिष्ट घटकाचा सखोल आणि विस्तृत अभ्यास केला जातो.

Q3. ‘Trial and Error’ (प्रयत्न आणि चुका) हा अध्ययनाचा सिद्धांत कोणी मांडला?

1) Ivan Pavlov
2) B. F. Skinner
3) Wolfgang Köhler
4) Edward Thorndike
योग्य उत्तर: 4) Edward Thorndike
स्पष्टीकरण: थॉर्नडाइक यांनी प्रयत्न आणि चुका सिद्धांत मांडला, ज्यात परिणामाचा नियम (Law of Effect) अतिशय महत्त्वाचा आहे.

Q4. जीन पियाजे यांच्या मते ‘Formal Operational’ अवस्था साधारण कोणत्या वयानंतर सुरू होते?

1) जन्म ते 2 वर्षे
2) 2 ते 7 वर्षे
3) 7 ते 11 वर्षे
4) 11 वर्षांनंतर
योग्य उत्तर: 4) 11 वर्षांनंतर
स्पष्टीकरण: Formal Operational ही पियाजेची चौथी अवस्था असून ती साधारण 11 वर्षांनंतर सुरू होते, जिथे मुले अमूर्त विचार करू लागतात.

Q5. VARK मॉडेलमध्ये ‘K’ चा अर्थ काय आहे?

1) Knowledge
2) Kinesthetic
3) Kinetic
4) Key-learning
योग्य उत्तर: 2) Kinesthetic
स्पष्टीकरण: K म्हणजे Kinesthetic (कृती/अनुभवाधारित अध्ययन) ज्यात विद्यार्थी प्रत्यक्ष कृती किंवा प्रयोगातून शिकतात.

PST Paper–1 Educational Psychology – Full Mock Test

तुमच्या तयारीचे मूल्यमापन करण्यासाठी खालील 50 प्रश्नांची Mock Test सोडवा. शेवटी Answer Key आणि Self Evaluation तक्ता दिला आहे.

1. मानसशास्त्राचा केंद्रबिंदू काय आहे?
1) फक्त शारीरिक रचना 2) वर्तन व मानसिक प्रक्रिया 3) फक्त तत्त्वज्ञान 4) आर्थिक वर्तन
2. ‘वर्तन’ म्हणजे काय?
1) अंतर्गत विचार 2) निरीक्षण करता येणारे आचरण 3) स्वप्ने पाहणे 4) केवळ भावना
3. स्वतःच्या मानसिक अनुभवांचे निरीक्षण कोणत्या पद्धतीत केले जाते?
1) निरीक्षण 2) प्रायोगिक 3) अंतर्दर्शन (Introspection) 4) प्रकरण-अभ्यास
4. नियंत्रित परिस्थितीत कारण-परिणाम तपासणारी पद्धत कोणती?
1) अंतर्दर्शन 2) निरीक्षण 3) प्रकरण-अभ्यास 4) प्रयोग (Experimental)
5. वाढ (Growth) प्रामुख्याने कशाशी संबंधित आहे?
1) परिमाणात्मक/शारीरिक बदल 2) फक्त बौद्धिक बदल 3) फक्त सामाजिक बदल 4) नैतिक बदल
6. विकासावर (Development) कोणाचा प्रभाव असतो?
1) फक्त आनुवंशिकता 2) फक्त वातावरण 3) आनुवंशिकता व वातावरण दोन्ही 4) यापैकी नाही
7. विकासाचा वेग सर्व व्यक्तींमध्ये कसा असतो?
1) पूर्णपणे समान 2) व्यक्तिनुसार वेगळा 3) फक्त वयावर अवलंबून 4) थांबलेला
8. विकासाची कोणती संकल्पना अधिक व्यापक आहे?
1) वाढ 2) परिपक्वता 3) विकास 4) अनुकरण
9. भावना ओळखणे आणि नियंत्रित करणे हा कोणता विकास आहे?
1) शारीरिक विकास 2) भावनिक विकास 3) सामाजिक विकास 4) बौद्धिक विकास
10. योग्य-अयोग्य याबद्दलच्या समजुतींचा विकास म्हणजे काय?
1) शारीरिक विकास 2) बौद्धिक विकास 3) सामाजिक विकास 4) नैतिक विकास
11. विशिष्ट अवस्थेत व्यक्तीने साध्य करावयाच्या क्षमतांना काय म्हणतात?
1) विकासात्मक कार्ये (Developmental Tasks) 2) मानसिक आजार 3) केवळ वाढ 4) अनुकरण
12. वैयक्तिक भिन्नतेची (Individual Differences) प्रमुख कारणे कोणती?
1) फक्त आहार 2) आनुवंशिकता व वातावरण 3) फक्त शिक्षण 4) फक्त आर्थिक स्थिती
13. शिक्षकाने अध्यापनात काय ठेवायला हवे?
1) कठोरपणा 2) एकच पद्धत 3) लवचिकता व विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोन 4) केवळ पुस्तकी ज्ञान
14. नवीन परिस्थितीत समायोजन आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता म्हणजे काय?
1) वाढ 2) बुद्धिमत्ता 3) वैफल्य 4) संघर्ष
15. IQ काढण्याचे पारंपरिक सूत्र काय आहे?
1) Mental Age / Chronological Age × 100
2) Chronological Age / Mental Age × 100
3) Mental Age × Chronological Age / 100
4) Mental Age + Chronological Age × 100
16. चांगल्या चाचणीत परिणामांची सुसंगतता असणे म्हणजे काय?
1) वैधता (Validity) 2) विश्वसनीयता (Reliability) 3) वस्तुनिष्ठता 4) कठीणपणा
17. मागास (Backward) विद्यार्थ्यांसाठी काय महत्त्वाचे असते?
1) फक्त शिक्षा करणे 2) समृद्धीकरण 3) निदान आणि पुनर्शिक्षण (Remedial teaching) 4) दुर्लक्ष करणे
18. सर्जनशीलतेची (Creativity) प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती?
1) मौलिकता, लवचिकता, कल्पकता 2) पाठांतर, नक्कल, कठोरता 3) केवळ बुद्धिमत्ता 4) भीती, ताण, संघर्ष
19. प्रतिभावान (Gifted) विद्यार्थ्यांना कशाची गरज असते?
1) पुनर्शिक्षण 2) सोपी कामे 3) आव्हानात्मक कार्य आणि समृद्धीकरण 4) वैद्यकीय उपचार
20. अध्ययन म्हणजे कशामुळे वर्तनात झालेला तुलनेने स्थायी बदल?
1) आजारपण 2) परिपक्वता 3) अनुभव आणि सराव 4) थकवा
21. प्रभावी अध्ययनासाठी खालीलपैकी काय आवश्यक आहे?
1) विद्यार्थ्याचा सक्रिय सहभाग 2) भीतीदायक वातावरण 3) केवळ पाठांतर 4) निष्क्रिय श्रवण
22. जैविक व अंतर्गत विकासामुळे क्षमता तयार होण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया म्हणजे काय?
1) प्रेरणा 2) लक्ष 3) परिपक्वता (Maturation) 4) स्मरण
23. बक्षीस, गुण किंवा प्रशंसा यामुळे कोणती प्रेरणा निर्माण होते?
1) आंतरिक प्रेरणा 2) बाह्य प्रेरणा (Extrinsic) 3) शून्य प्रेरणा 4) नकारात्मक प्रेरणा
24. विशिष्ट कार्यावर मानसिक एकाग्रता केंद्रित करणे म्हणजे काय?
1) स्मरण 2) लक्ष (Attention) 3) प्रेरणा 4) परिपक्वता
25. स्मरणात (Memory) कशाचा संबंध नसतो?
1) ग्रहण (Encoding) 2) साठवण (Storage) 3) विस्मरण वाढवणे 4) पुनःस्मरण (Retrieval)
26. VARK मॉडेल कशाशी संबंधित आहे?
1) व्यक्तिमत्त्व प्रकार 2) अध्ययन शैली (Learning Styles) 3) बुद्धिमत्ता मोजमाप 4) मानसिक आजार
27. VARK मधील ‘V’ कशाचे प्रतिनिधित्व करतो?
1) Verbal 2) Visual (दृश्य) 3) Vocal 4) Variable
28. ‘Trial and Error’ सिद्धांत कोणी मांडला?
1) Pavlov 2) Skinner 3) Thorndike 4) Köhler
29. ‘Law of Effect’ (परिणामाचा नियम) कोणत्या सिद्धांतात महत्त्वाचा आहे?
1) Classical Conditioning 2) Operant Conditioning 3) Insight Learning 4) Trial and Error
30. Classical Conditioning सिद्धांत कोणी मांडला?
1) Ivan Pavlov 2) Sigmund Freud 3) B. F. Skinner 4) Jean Piaget
31. वर्तनाच्या परिणामांना महत्त्व देणारा ‘Operant Conditioning’ सिद्धांत कोणाचा आहे?
1) Thorndike 2) Bruner 3) B. F. Skinner 4) Köhler
32. ‘Insight Learning’ मध्ये काय महत्त्वाचे असते?
1) अनेक चुका करणे 2) अचानक अंतर्दृष्टी/समज निर्माण होणे 3) बक्षीस मिळवणे 4) पाठांतर
33. व्यक्तिमत्त्व रचनेत मूलभूत इच्छांचा संबंध कशाशी आहे (Freud च्या मते)?
1) Id 2) Ego 3) Superego 4) Conscious
34. नैतिक मूल्ये आणि आदर्शाशी कोणता घटक संबंधित आहे?
1) Id 2) Ego 3) Superego 4) Unconscious
35. व्यक्तिमत्त्व अभ्यासासाठी खालीलपैकी कोणते साधन वापरले जाते?
1) थर्मामीटर 2) रेटिंग स्केल (Rating Scale) 3) वजनकाटा 4) स्टेथोस्कोप
36. जीन पियाजे यांनी संज्ञानात्मक विकासाच्या किती अवस्था मांडल्या आहेत?
1) 2 2) 3 3) 4 4) 5
37. पियाजेच्या सिद्धांतातील ‘Sensorimotor’ अवस्थेचा कालखंड कोणता?
1) जन्म ते 2 वर्षे 2) 2 ते 7 वर्षे 3) 7 ते 11 वर्षे 4) 11 वर्षांनंतर
38. अमूर्त विचार (Abstract thinking) पियाजेच्या कोणत्या अवस्थेत सुरू होतो?
1) Sensorimotor 2) Preoperational 3) Concrete Operational 4) Formal Operational
39. जेरोम ब्रूनर (Bruner) यांनी कशावर भर दिला?
1) केवळ पाठांतर 2) शोध-अध्ययन (Discovery learning) 3) शास्त्रीय अभिसंधान 4) मानसिक आजार
40. ब्रूनरच्या पद्धतीत खालीलपैकी कशाचा समावेश होत नाही?
1) Enactive 2) Iconic 3) Symbolic 4) Formal
41. स्वतःच्या गरजा व वातावरणातील मागण्या यांच्यात संतुलन साधणे म्हणजे काय?
1) निराशा 2) ताण 3) समायोजन (Adjustment) 4) संघर्ष
42. उद्दिष्टपूर्तीत अडथळा आल्याने कोणती अवस्था निर्माण होते?
1) आनंद 2) निराशा/वैफल्य (Frustration) 3) समायोजन 4) परिपक्वता
43. दोन परस्परविरोधी प्रेरणांमधून काय निर्माण होतो?
1) ताण 2) संघर्ष (Conflict) 3) समाधान 4) अध्ययन
44. चिंता किंवा अंतर्गत संघर्षाशी सामना करण्यास काय मदत करते?
1) संरक्षण यंत्रणा (Defense Mechanisms) 2) मानसिक आजार 3) बाह्य प्रेरणा 4) अयोग्य वर्तन
45. मानसिक आरोग्यास काय उपयुक्त ठरते?
1) समुपदेशन व सकारात्मक समायोजन 2) एकटे राहणे 3) ताण वाढवणे 4) उद्दिष्टे सोडणे
46. बुद्धिमत्तेचे वितरण समाजात कसे असते?
1) सर्वांमध्ये समान 2) असमान असते 3) फक्त श्रीमंतांमध्ये जास्त 4) फक्त शहरात जास्त
47. ‘Auditory’ अध्ययन शैलीत विद्यार्थी कशातून उत्तम शिकतात?
1) चित्रे पाहून 2) प्रयोग करून 3) चर्चा व ऐकण्यातून 4) लिहून
48. पियाजेच्या मते ज्ञानाची रचना कोण करते?
1) फक्त शिक्षक 2) समाज 3) बालक स्वतःच्या अनुभवातून 4) इंटरनेट
49. Ego कशाशी संबंधित आहे?
1) फक्त इच्छा 2) वास्तवाचे तत्त्व (Reality principle) 3) फक्त आदर्श 4) संरक्षण यंत्रणा
50. बाह्य आचरण ज्याचे निरीक्षण करता येते त्याला काय म्हणतात?
1) विचार 2) भावना 3) वर्तन (Behavior) 4) कल्पना

Answer Key:

1-(2), 2-(2), 3-(3), 4-(4), 5-(1), 6-(3), 7-(2), 8-(3), 9-(2), 10-(4), 11-(1), 12-(2), 13-(3), 14-(2), 15-(1), 16-(2), 17-(3), 18-(1), 19-(3), 20-(3), 21-(1), 22-(3), 23-(2), 24-(2), 25-(3), 26-(2), 27-(2), 28-(3), 29-(4), 30-(1), 31-(3), 32-(2), 33-(1), 34-(3), 35-(2), 36-(3), 37-(1), 38-(4), 39-(2), 40-(4), 41-(3), 42-(2), 43-(2), 44-(1), 45-(1), 46-(2), 47-(3), 48-(3), 49-(2), 50-(3).

Self Evaluation (स्वयं-मूल्यमापन):

मिळालेले गुण (50 पैकी)तयारीची पातळीपुढील कृती
40 ते 50उत्कृष्ट (Excellent)Revision चालू ठेवा. MCQ सराव वाढवा.
25 ते 39चांगली (Good)ज्या अध्यायांचे प्रश्न चुकले ते पुन्हा वाचा.
25 पेक्षा कमीसुधारणेला वाव (Needs Improvement)Chapter-wise Notes चा सखोल अभ्यास करा.
🎯 PST 2026 Educational Psychology सरावासाठी प्रश्नपत्रिका / Mock Test Tool वापरून आपली तयारी आजच तपासा!

SEO Information

SEO Title: Karnataka PST 2026 Educational Psychology मराठी Notes & 500 MCQs Mock Test

Meta Description: Karnataka Primary School Teacher (PST) 2026 Paper-1 ची तयारी करणाऱ्यांसाठी Educational Psychology चे 14 Chapter-wise मराठी Notes, 500 MCQs, आणि 50 प्रश्नांची Mock test मोफत मिळवा.

Focus Keywords: Karnataka PST 2026, Educational Psychology, PST Paper 1, 500 MCQs, Mock Test, Marathi Notes.

Related Keywords: Teacher recruitment Karnataka, Child psychology Marathi notes, Piaget Bruner theories, VARK learning styles.

Marathi Search Keywords: कर्नाटक शिक्षक भरती 2026, शैक्षणिक मानसशास्त्र नोट्स मराठी, PST 2026 प्रश्नपत्रिका, बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र.

Suggested URL Slug: karnataka-pst-2026-educational-psychology-marathi-notes

Frequently Asked Questions (FAQ)

  1. Q: PST 2026 Educational Psychology च्या अभ्यासक्रमात किती अध्याय आहेत?
    A: या अभ्यासक्रमात एकूण 14 अध्याय समाविष्ट आहेत ज्यात मानसशास्त्र, बालविकास, अध्ययन सिद्धांत आणि बुद्धिमत्ता यांचा समावेश आहे.
  2. Q: IQ काढण्याचे पारंपरिक सूत्र काय आहे?
    A: IQ काढण्याचे पारंपरिक सूत्र ‘मानसिक वय / कालानुक्रमिक वय × 100’ असे आहे.
  3. Q: जीन पियाजे यांनी संज्ञानात्मक विकासाच्या किती अवस्था सांगितल्या आहेत?
    A: जीन पियाजे यांनी Sensorimotor, Preoperational, Concrete Operational आणि Formal Operational अशा 4 अवस्था सांगितल्या आहेत.
  4. Q: VARK अध्ययन शैली म्हणजे काय?
    A: VARK म्हणजे Visual (दृश्य), Auditory (श्राव्य), Read/Write (वाचन-लेखन), आणि Kinesthetic (कृतीधारित) अध्ययन शैली होय.
  5. Q: प्रतिभावान (Gifted) आणि मागास (Backward) विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षकाने काय करावे?
    A: प्रतिभावान विद्यार्थ्यांना आव्हानात्मक आणि समृद्ध संधी द्याव्यात, तर मागास विद्यार्थ्यांसाठी निदान आणि पुनर्शिक्षण (Remedial teaching) करावे.
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts