Table of Contents

दाब (Pressure): सविस्तर माहिती, सूत्रे, उपयोग आणि महत्त्वाचे प्रश्न – KARTET, CTET, GPSTR Physics Notes

1. प्रस्तावना

नमस्कार विद्यार्थी आणि भावी शिक्षकांनो! स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीमध्ये Physics (भौतिकशास्त्र) हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. यातील Pressure (दाब) हा घटक असा आहे ज्यावर प्रत्येक शिक्षक भरती परीक्षेत प्रश्न विचारलेच जातात. आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या अनेक घटनांमागे ‘दाब’ हेच मुख्य कारण असते. सुईच्या टोकापासून ते धरण बांधण्यापर्यंत सर्व ठिकाणी दाबाचे नियम लागू होतात. या विस्तृत आणि सखोल आर्टिकलमध्ये आपण ‘दाब’ या संकल्पनेचा मुळापासून ते पदवी (Degree) पातळीपर्यंतचा अभ्यास करणार आहोत, ज्यामुळे तुमचा KARTET, CTET, GPSTR, HSTR आणि PST परीक्षांमधील एकही गुण जाणार नाही.

2. हा विषय परीक्षेसाठी का महत्त्वाचा आहे?

Application Based Questions (उपयोजनात्मक प्रश्न): CTET आणि GPSTR मध्ये थेट सूत्रांवर प्रश्न न विचारता दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांवर (उदा. उंटाला वाळवंटात चालणे सोपे का जाते?) प्रश्न विचारले जातात.
Interdisciplinary Nature (आंतरविद्याशाखीय स्वरूप): हा विषय Biology (उदा. Blood Pressure) आणि Geography (उदा. Atmospheric Pressure) या विषयांना जोडतो.
Numericals (गणिती उदाहरणे): HSTR आणि KARTET च्या पेपर 2 मध्ये या घटकावर आधारित P = F/A या सूत्रावरील उदाहरणे हमखास असतात.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

कोणत्याही पृष्ठभागावर जेव्हा आपण बल लावतो, तेव्हा त्या बलाचा परिणाम किती क्षेत्रावर होतो यावर सर्व काही अवलंबून असते. यालाच विज्ञानात Thrust (प्रणोद) आणि Pressure (दाब) असे म्हणतात.

Thrust (प्रणोद): एखाद्या पृष्ठभागावर लंब (Perpendicular) दिशेने प्रयुक्त होणाऱ्या एकूण बलाला (Total Force) ‘प्रणोद’ म्हणतात.
या प्रणोदाचा प्रभाव किती क्षेत्रावर पडतो, हे मोजण्याचे परिमाण म्हणजे Pressure (दाब).

4. सविस्तर माहिती (Detailed Information)

4.1 Definition (व्याख्या)

महत्त्वाची व्याख्या (Definition Note Box):
एकक क्षेत्रफळावर लंब दिशेने प्रयुक्त होणाऱ्या बलास Pressure (दाब) असे म्हणतात.
(The perpendicular force acting per unit area of a surface is called Pressure.)

4.2 Characteristics (वैशिष्ट्ये)

Scalar Quantity (अदिश राशी): दाब ही अदिश राशी आहे; कारण वायूंमध्ये किंवा द्रवांमध्ये दाब सर्व दिशांनी समान असतो, त्याला विशिष्ट दिशा नसते.
Dependence (अवलंबित्व): दाब हा प्रामुख्याने दोन गोष्टींवर अवलंबून असतो:
- Force (बल): दाब हा बलाशी समानुपाती (Directly proportional) असतो. (बल वाढले की दाब वाढतो).
- Area (क्षेत्रफळ): दाब हा क्षेत्रफळाशी व्यस्तानुपाती (Inversely proportional) असतो. (क्षेत्रफळ वाढले की दाब कमी होतो).

4.3 Types of Pressure (दाबाचे प्रकार)

Atmospheric Pressure (वातावरणीय दाब): पृथ्वीच्या सभोवतालच्या हवेच्या वजनामुळे पृष्ठभागावर जो दाब पडतो, त्याला वातावरणीय दाब म्हणतात. समुद्रसपाटीवर हा दाब 1 atm असतो.
Liquid Pressure (द्रवाचा दाब): द्रवाच्या वजनामुळे पात्राच्या तळावर आणि भिंतीवर जो दाब निर्माण होतो, त्याला द्रवाचा दाब म्हणतात.
Absolute Pressure (निरपेक्ष दाब): परिपूर्ण निर्वात (Perfect Vacuum) स्थितीच्या संदर्भात मोजल्या गेलेल्या दाबाला Absolute Pressure म्हणतात.
Gauge Pressure (गेज दाब): वातावरणीय दाबाच्या संदर्भात मोजलेला दाब. (उदा. गाडीच्या टायरमधील हवा मोजताना).

4.4 Important Facts (महत्त्वाची तथ्ये)

समुद्रसपाटीपासून जसजसे उंचावर जावे, तसतसा Atmospheric Pressure (वातावरणीय दाब) कमी होतो. म्हणूनच उंच पर्वतावर अन्न शिजायला वेळ लागतो.
द्रवाचा दाब हा द्रवाची खोली (Depth) आणि घनता (Density) यावर अवलंबून असतो.

5. आवश्यक सूत्रे (Formula Box)

1. दाबाचे मुख्य सूत्र:
P = F / A
(P = Pressure, F = Force in Newton, A = Area in m²)

2. द्रवाचा दाब (Liquid Pressure):
P = h × ρ × g
(h = Depth/खोली, ρ = Density/घनता, g = Acceleration due to gravity/गुरुत्वीय त्वरण)

3. Absolute Pressure:
Absolute Pressure = Gauge Pressure + Atmospheric Pressure

6. SI Unit (एकके आणि परिमाणे)

SI Unit: Pascal (Pa) किंवा N/m²
CGS Unit: dyne/cm²
इतर एकके: Bar, Torr, atm
रूपांतर:
- 1 atm = 1.013 × 10⁵ Pa
- 1 Bar = 10⁵ Pa
- 1 Torr = 1 mm of Hg
Dimensional Formula (मितीय सूत्र): [M¹ L^-1 T^-2]

7. आवश्यक आकृत्या किंवा Diagram Suggestions

परीक्षेत खालील आकृत्यांवर आधारित प्रश्न येऊ शकतात, त्यामुळे या कल्पना डोळ्यांसमोर ठेवा:

Diagram 1: एकच वीट (Brick) एकदा उभी आणि एकदा आडवी ठेवलेली. (उभ्या स्थितीत Area कमी असल्याने दाब जास्त असतो).
Diagram 2: पाण्याने भरलेली बाटली, जिला वेगवेगळ्या उंचीवर छिद्रे पाडली आहेत. (सर्वात खालच्या छिद्रातून पाणी सर्वाधिक दूर उडते, कारण खोलीनुसार दाब वाढतो).
Diagram 3: U-tube Manometer (U-आकाराची नळी), जी वायूचा दाब मोजण्यासाठी वापरतात.

8. महत्त्वाचे वैज्ञानिक (Important Scientists)

Blaise Pascal (ब्लेज पास्कल): यांनी द्रवाच्या दाबाविषयी नियम (Pascal’s Law) मांडला. त्यांच्या सन्मानार्थ दाबाच्या एककाला ‘Pascal’ हे नाव दिले.
Evangelista Torricelli (इव्हँजेलिस्ता टोरिसेली): यांनी 1643 मध्ये Barometer (बॅरोमीटर) या वातावरणीय दाब मोजणाऱ्या उपकरणाचा शोध लावला.

9. आवश्यक ठिकाणी तक्ते (Difference Table)

वैशिष्ट्य	Solid Pressure (स्थायूचा दाब)	Liquid Pressure (द्रवाचा दाब)
दिशा	फक्त खालच्या दिशेने (वजनामुळे) कार्य करतो.	सर्व दिशांनी (पात्राच्या भिंतीवरही) कार्य करतो.
अवलंबित्व	वजन आणि तळाचे क्षेत्रफळ यावर अवलंबून.	खोली (Depth) आणि द्रवाची घनता यावर अवलंबून.
नियम	P = F/A हे सूत्र वापरले जाते.	Pascal’s Law (पास्कलचा नियम) लागू होतो.

10. दैनंदिन जीवनातील उपयोग (Daily Life Applications)

CTET आणि GPSTR परीक्षांसाठी हा विभाग सर्वात महत्त्वाचा आहे:

School Bags (शाळेच्या दप्तराचे पट्टे): दप्तराचे पट्टे रुंद (Broad) ठेवले जातात, जेणेकरून खांद्यावरील Area (क्षेत्रफळ) वाढून Pressure (दाब) कमी होईल.
Knife (चाकू): चाकूची धार तीक्ष्ण असते, कारण Area कमी केल्याने कमी बल लावूनही जास्त Pressure निर्माण होतो आणि वस्तू सहज कापली जाते.
Camel (उंट): उंटाचे पाय पसरट असतात. Area जास्त असल्याने वाळूवर पडणारा दाब कमी होतो आणि त्याचे पाय वाळूत रुतत नाहीत.
Dams (धरणे): धरणाची भिंत तळाशी खूप जाड (Broad) बांधली जाते, कारण खोलीनुसार (Depth) पाण्याचा दाब वाढत जातो; जाड भिंत तो दाब सहन करू शकते.
Syringe / Needle (इंजेक्शनची सुई): सुईचे टोक अत्यंत बारीक असते, ज्यामुळे अत्यंत कमी Area मिळून त्वचेवर जास्त Pressure निर्माण होतो.

11. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Box)

🎯 Exam Focus Box:

Barometer (बॅरोमीटर) चे वाचन:
- वाचन अचानक वेगाने खाली आल्यास: वादळ (Storm) येण्याची शक्यता.
- वाचन हळूहळू खाली आल्यास: पाऊस (Rain) येण्याची शक्यता.
- वाचन हळूहळू वर गेल्यास: हवामान स्वच्छ (Clear Weather) राहण्याची शक्यता.
हायड्रॉलिक लिफ्ट (Hydraulic Lift) आणि हायड्रॉलिक ब्रेक्स (Hydraulic Brakes) हे Pascal’s Law वर काम करतात.

12. लक्षात ठेवण्यासाठी Tricks / Mnemonics

Trick 1: दाबाचे सूत्र लक्षात ठेवण्यासाठी “PFA” (Please Find Attached) हा शब्द लक्षात ठेवा.
Pressure = Force / Area
Trick 2: Area आणि Pressure मधील संबंध (Inverse):
“जास्त जागा, कमी राग (दाब)” -> Area जास्त तर Pressure कमी.
“कमी जागा, जास्त राग (दाब)” -> Area कमी तर Pressure जास्त.

13. KARTET, CTET, GPSTR मध्ये वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे

पास्कलच्या नियमावरील उपयोजनात्मक प्रश्न.
बॅरोमीटरमधील पाऱ्याची (Mercury) पातळी आणि हवामानाचा अंदाज.
उंच पर्वतावर स्वयंपाक करताना येणारी अडचण आणि Atmospheric Pressure चा संबंध.
P = F/A सूत्रावरील साधी गणिते (उदा. 100 N बल 2 m² क्षेत्रावर लावल्यास दाब किती?).

14. अभ्यासक्रम 12वी पर्यंतचा आणि काठिण्य पातळी डिग्री पर्यंतची

Degree पातळीवरील काही महत्त्वाच्या संकल्पना ज्या HSTR ला विचारल्या जाऊ शकतात:

Buoyant Force (प्लावक बल): द्रवामध्ये वस्तू बुडवली असता, द्रवाच्या दाबामुळे वस्तूवर वरच्या दिशेने कार्य करणाऱ्या बलाला Buoyant Force म्हणतात (Archimedes’ Principle).
Surface Tension (पृष्ठतान) आणि Pressure: पाण्याच्या थेंबाच्या (Drop) आत बाहेरील दाबापेक्षा जास्त दाब असतो. या वाढीव दाबाचे सूत्र: ΔP = 2T/R (जिथे T = पृष्ठतान, R = त्रिज्या).
Bernoulli’s Principle (बर्नोलीचे तत्त्व): जेव्हा द्रवाचा वेग (Velocity) वाढतो, तेव्हा त्याचा दाब (Pressure) कमी होतो. विमानाचे उड्डाण याच तत्त्वावर अवलंबून आहे.

15. Previous Year Pattern Based Notes

गेल्या 5 वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांनुसार (PYQ):

CTET Paper 2: नेहमी उदाहरणांवर (उदा. ट्रॅक्टरचे मागचे टायर रुंद का असतात?) प्रश्न विचारले आहेत.
KARTET: सूत्रावर आधारित Numerical (उदा. Force आणि Area ची किंमत देऊन Pressure काढणे).
GPSTR: Atmospheric Pressure आणि Altitude (उंची) मधील व्यस्त संबंधावर (Inverse Relation) विधानात्मक (Statement based) प्रश्न.

16. 20 Expected MCQs उत्तरांसह (20 Expected MCQs)

1. दाबाचे SI एकक (Unit) कोणते आहे?
A) Newton
B) Joule
C) Pascal
D) Watt

उत्तर: C) Pascal

2. 1 Pascal म्हणजे किती?
A) 1 N/m
B) 1 N/m²
C) 1 kg/m²
D) 1 N/cm²

उत्तर: B) 1 N/m²

3. बल (Force) स्थिर ठेवून पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ (Area) दुप्पट केल्यास दाब (Pressure) किती होईल?
A) दुप्पट होईल
B) अर्धा होईल
C) चौपट होईल
D) कोणताही बदल होणार नाही

उत्तर: B) अर्धा होईल (कारण दाब हा क्षेत्रफळाच्या व्यस्तानुपाती असतो).

4. वातावरणीय दाब (Atmospheric Pressure) मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरतात?
A) Thermometer
B) Barometer
C) Lactometer
D) Hygrometer

उत्तर: B) Barometer

5. हायड्रॉलिक लिफ्ट (Hydraulic Lift) कोणत्या नियमावर आधारित आहे?
A) न्यूटनचा नियम
B) आर्किमिडीजचे तत्त्व
C) पास्कलचा नियम
D) बॉयलचा नियम

उत्तर: C) पास्कलचा नियम

6. समुद्रसपाटीपासून उंच पर्वतावर गेल्यास वातावरणीय दाब…
A) वाढतो
B) कमी होतो
C) स्थिर राहतो
D) शून्यावर येतो

उत्तर: B) कमी होतो

7. खालीलपैकी दाब ही कोणती राशी आहे?
A) सदिश राशी (Vector)
B) अदिश राशी (Scalar)
C) वरील दोन्ही
D) यापैकी नाही

उत्तर: B) अदिश राशी (Scalar)

8. उंटाला वाळवंटात चालणे सोपे जाते कारण…
A) पायांचे क्षेत्रफळ कमी असते
B) पायांचे क्षेत्रफळ जास्त असते, त्यामुळे वाळूवर दाब कमी पडतो
C) उंटाचे वजन कमी असते
D) वरील सर्व

उत्तर: B) पायांचे क्षेत्रफळ जास्त असते, त्यामुळे वाळूवर दाब कमी पडतो

9. बॅरोमीटरमध्ये पाऱ्याची पातळी अचानक वेगाने खाली आल्यास कशाचा अंदाज मिळतो?
A) स्वच्छ हवामान
B) कडक ऊन
C) वादळ येण्याची शक्यता
D) अतिवृष्टी

उत्तर: C) वादळ येण्याची शक्यता

10. मानवी शरीराचा रक्तदाब (Blood Pressure) मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरतात?
A) Sphygmomanometer
B) Anemometer
C) Barometer
D) Galvanometer

उत्तर: A) Sphygmomanometer

11. द्रवाचा दाब (Liquid Pressure) खालीलपैकी कोणत्या घटकावर अवलंबून नसतो?
A) द्रवाची खोली (Depth)
B) द्रवाची घनता (Density)
C) गुरुत्वीय त्वरण (Gravity)
D) पात्राचा आकार (Shape of container)

उत्तर: D) पात्राचा आकार (Shape of container)

12. धरणाची भिंत तळाशी जाड का असते?
A) दिसायला चांगली दिसते म्हणून
B) तळाशी पाण्याचा दाब सर्वाधिक असतो
C) तळाशी पाण्याचा दाब सर्वात कमी असतो
D) बांधकाम सोपे जाते

उत्तर: B) तळाशी पाण्याचा दाब सर्वाधिक असतो

13. जर 50 N चे बल 10 m² क्षेत्रफळावर लावले, तर दाब किती असेल?
A) 500 Pa
B) 60 Pa
C) 5 Pa
D) 0.2 Pa

उत्तर: C) 5 Pa (P = 50 / 10)

14. एकक क्षेत्रफळावर लंब दिशेने प्रयुक्त होणाऱ्या बलास काय म्हणतात?
A) वेग (Velocity)
B) कार्य (Work)
C) दाब (Pressure)
D) ऊर्जा (Energy)

उत्तर: C) दाब (Pressure)

15. विमानात बसताना शाईच्या पेनातून शाई बाहेर का गळते?
A) विमानाचा वेग जास्त असल्याने
B) उंचावर वातावरणीय दाब कमी झाल्यामुळे
C) उंचावर वातावरणीय दाब वाढल्यामुळे
D) तापमान वाढल्यामुळे

उत्तर: B) उंचावर वातावरणीय दाब कमी झाल्यामुळे

16. बर्फाचे दोन तुकडे एकमेकांवर दाबले असता ते एकमेकांना का चिकटतात?
A) दाब वाढल्यामुळे वितळण बिंदू (Melting Point) कमी होतो
B) दाब कमी झाल्यामुळे
C) बर्फाची घनता कमी असल्याने
D) घर्षणामुळे

उत्तर: A) दाब वाढल्यामुळे वितळण बिंदू कमी होतो (Regelation)

17. वायूचा दाब (Gas Pressure) मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरले जाते?
A) Barometer
B) Manometer
C) Calorimeter
D) Ammeter

उत्तर: B) Manometer

18. 1 Bar म्हणजे किती पास्कल?
A) 10³ Pa
B) 10⁴ Pa
C) 10⁵ Pa
D) 10⁶ Pa

उत्तर: C) 10⁵ Pa

19. चाकूची धार तीक्ष्ण ठेवल्यास काय होते?
A) क्षेत्रफळ वाढते, दाब कमी होतो
B) क्षेत्रफळ कमी होते, दाब वाढतो
C) बल कमी होते
D) दाब शून्य होतो

उत्तर: B) क्षेत्रफळ कमी होते, दाब वाढतो

20. Absolute Pressure (निरपेक्ष दाब) काढण्याचे सूत्र कोणते?
A) Gauge Pressure – Atmospheric Pressure
B) Atmospheric Pressure + Gauge Pressure
C) Atmospheric Pressure – Gauge Pressure
D) 2 x Gauge Pressure

उत्तर: B) Atmospheric Pressure + Gauge Pressure

17. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One Liner Questions)

1. प्रश्न: दाब (Pressure) काढण्याचे सूत्र काय आहे?

उत्तर: P = F/A

2. प्रश्न: दाबाचे SI एकक कोणते आहे?

उत्तर: पास्कल (Pascal) किंवा N/m².

3. प्रश्न: 1 पास्कल म्हणजे काय?

उत्तर: 1 चौरस मीटर (1 m²) क्षेत्रावर 1 न्यूटन (1 N) बल प्रयुक्त केल्यास निर्माण होणारा दाब.

4. प्रश्न: वातावरणीय दाब कशामुळे निर्माण होतो?

उत्तर: हवेच्या वजनामुळे (Weight of Air).

5. प्रश्न: Barometer चा शोध कोणी लावला?

उत्तर: इव्हँजेलिस्ता टोरिसेली (Torricelli).

6. प्रश्न: समुद्रसपाटीवर सामान्य वातावरणीय दाब किती असतो?

उत्तर: 1 atm (किंवा 760 mm of Hg).

7. प्रश्न: द्रवाच्या खोलीनुसार (Depth) दाबात काय बदल होतो?

उत्तर: दाब वाढतो.

8. प्रश्न: पास्कलचा नियम कशाशी संबंधित आहे?

उत्तर: बंदिस्त द्रवावर प्रयुक्त केलेल्या दाबाच्या प्रसाराशी.

9. प्रश्न: हायड्रॉलिक ब्रेक्स कोणत्या तत्त्वावर काम करतात?

उत्तर: पास्कलच्या नियमावर.

10. प्रश्न: दाब ही कोणती राशी आहे?

उत्तर: अदिश राशी (Scalar Quantity).

11. प्रश्न: ट्रॅक्टरचे मागचे टायर रुंद का ठेवतात?

उत्तर: जमिनीवरील दाब कमी करून टायर मऊ मातीत रुतू नयेत म्हणून.

12. प्रश्न: उंचावर पाणी लवकर का उकळते?

उत्तर: उंचावर वातावरणीय दाब कमी असल्याने पाण्याचा उत्कलन बिंदू (Boiling point) कमी होतो.

13. प्रश्न: Manometer कशासाठी वापरतात?

उत्तर: बंदिस्त वायूचा दाब मोजण्यासाठी.

14. प्रश्न: रक्तदाब (Blood Pressure) मोजण्याचे उपकरण कोणते?

उत्तर: Sphygmomanometer.

15. प्रश्न: द्रवाचा दाब पात्राच्या आकारावर अवलंबून असतो का?

उत्तर: नाही, तो फक्त खोली आणि घनतेवर अवलंबून असतो.

16. प्रश्न: पूर्ण निर्वात (Perfect Vacuum) स्थितीतील दाब किती असतो?

उत्तर: शून्य (Zero).

17. प्रश्न: Gauge Pressure म्हणजे काय?

उत्तर: वातावरणीय दाबाच्या वरील किंवा खालील मोजलेला दाब.

18. प्रश्न: सुईचे टोक अत्यंत निमुळते का असते?

उत्तर: क्षेत्रफळ कमी करून जास्तीत जास्त दाब निर्माण करण्यासाठी.

19. प्रश्न: दाब आणि क्षेत्रफळ यांच्यात कोणता संबंध आहे?

उत्तर: व्यस्तानुपाती (Inverse Proportion).

20. प्रश्न: प्रणोद (Thrust) चे SI एकक काय आहे?

उत्तर: न्यूटन (Newton).

21. प्रश्न: लाकडी फळीवर उभ्या असलेल्या माणसाचा की झोपलेल्या माणसाचा दाब जास्त असेल?

उत्तर: उभ्या असलेल्या माणसाचा (कारण क्षेत्रफळ कमी).

22. प्रश्न: 1 Torr म्हणजे किती?

उत्तर: 1 mm of Hg.

23. प्रश्न: पृष्ठतान (Surface Tension) मुळे द्रवाच्या थेंबाच्या आतील दाब बाहेरच्या दाबापेक्षा कसा असतो?

उत्तर: जास्त असतो.

24. प्रश्न: वाहत्या द्रवाचा वेग वाढल्यास दाबात काय बदल होतो (बर्नोलीच्या तत्त्वानुसार)?

उत्तर: दाब कमी होतो.

25. प्रश्न: वातावरणीय दाब मोजताना पाऱ्याचा (Mercury) वापर का केला जातो?

उत्तर: पाऱ्याची घनता जास्त असल्याने बॅरोमीटरची उंची कमी लागते.

18. 10 True / False प्रश्न (बरोबर की चूक ओळखा)

दाब ही सदिश (Vector) राशी आहे. (चूक – अदिश आहे)
पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ कमी केल्यास दाब वाढतो. (बरोबर)
हायड्रॉलिक लिफ्ट पास्कलच्या नियमावर कार्य करते. (बरोबर)
उंचावर गेल्यावर वातावरणीय दाब वाढतो. (चूक – कमी होतो)
द्रवाचा दाब सर्व दिशांनी समान कार्य करतो. (बरोबर)
1 Pascal म्हणजे 1 kg/m² होय. (चूक – 1 N/m² होय)
धरणाच्या भिंती तळाशी जाड बांधल्या जातात. (बरोबर)
Manometer हे रक्ताचा दाब मोजण्यासाठी वापरतात. (चूक – वायूचा दाब)
बंदिस्त पात्रातील द्रवावर लावलेला दाब सर्व दिशांना समान पसरतो. (बरोबर)
Thrust (प्रणोद) हे एक प्रकारचे बल (Force) आहे. (बरोबर)

19. 5 Match the Following (जोड्या लावा)

गट अ (Group A)	गट ब (Group B)
1. वातावरणीय दाब	A. पास्कलचा नियम
2. रक्तदाब (Blood Pressure)	B. बॅरोमीटर (Barometer)
3. द्रवाचा दाब प्रसारण	C. मॅनोमीटर (Manometer)
4. बंदिस्त वायूचा दाब	D. Sphygmomanometer
5. दाबाचे SI एकक	E. पास्कल (Pascal)

उत्तरे: 1 – B, 2 – D, 3 – A, 4 – C, 5 – E

20. 5 Fill in the Blanks (रिकाम्या जागा भरा)

एकक क्षेत्रफळावर लंब दिशेने प्रयुक्त होणाऱ्या बलाला ________ म्हणतात. (दाब)
समुद्रसपाटीवर वातावरणीय दाब ________ atm असतो. (1)
बॅरोमीटरमध्ये साधारणतः ________ हा धातू द्रवरूपात वापरला जातो. (पारा / Mercury)
दाब हा क्षेत्रफळाशी ________ असतो. (व्यस्तानुपाती)
द्रवाची खोली वाढली की द्रवाचा दाब ________. (वाढतो)

21. Quick Revision Table

संकल्पना (Concept)	सूत्र / एकक (Formula/Unit)	महत्त्वाचा मुद्दा (Key Point)
Pressure (दाब)	P = F/A	Area वाढला की Pressure कमी होतो.
SI Unit	Pascal (Pa) किंवा N/m²	1 Pa = 1 N/m²
Liquid Pressure	P = h ρ g	खोली (Depth) वाढल्यास दाब वाढतो.
Atmospheric Pressure	Barometer ने मोजतात	उंचावर गेल्यास वातावरणीय दाब कमी होतो.
Pascal’s Law	F₁/A₁ = F₂/A₂	हायड्रॉलिक मशीन्स यावरच काम करतात.

22. Timeline (ऐतिहासिक घटनाक्रम)

1643: Evangelista Torricelli यांनी जगात पहिल्यांदा वातावरणीय दाब मोजण्यासाठी Barometer चा शोध लावला.
1647: Blaise Pascal यांनी सिद्ध केले की उंचावर गेल्यावर वातावरणीय दाब कमी होतो आणि द्रवाच्या दाबाचा नियम (Pascal’s Law) मांडला.

23. विद्यार्थ्यांच्या सामान्य चुका (Common Mistakes)

Force आणि Pressure मधील गोंधळ: विद्यार्थी अनेकदा बल आणि दाब यांना एकच समजतात. (बल = पुश किंवा पुल, दाब = ठराविक क्षेत्रफळावर पडणारा बलाचा प्रभाव).
Mass ऐवजी Force: P = F/A या सूत्रात F च्या जागी वस्तूचे Mass (kg) घेण्याची चूक करतात. नेहमी F = m × g वापरून न्यूटन (N) मध्ये बल काढावे.
Unit Conversion: cm² चे रूपांतर m² मध्ये करायला विसरणे (1 cm² = 10^-4 m²).
बॅरोमीटरचे वाचन: वाचन खाली येणे म्हणजे वादळ की पाऊस यात विद्यार्थी हमखास गोंधळतात. (वेगाने खाली आले = वादळ, हळू आले = पाऊस).

24. Smart Study Tips

Visualize Application: सूत्रांचे पाठांतर करण्यापेक्षा दैनंदिन उदाहरणे डोळ्यासमोर आणा. (उदा. सुई टोचताना Area कमी लागतो, दाब जास्त मिळतो).
Formula Practice: P = F/A आणि P = h ρ g यावर किमान 10 गणिते (Numericals) सोडवा.
Units Master करा: Pressure चे units (Pascal, atm, bar, torr) यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध चार्टवर लिहून अभ्यासिकेत लावा.

25. सारांश (Summary)

‘दाब’ (Pressure) हा भौतिकशास्त्रातील असा पायाभूत घटक आहे जो स्थायू, द्रव आणि वायू या तिन्ही अवस्थांमध्ये कार्य करतो. P = F/A हे त्याचे मूळ सूत्र असून क्षेत्रफळ आणि दाब यांच्यातील व्यस्त संबंधावर अनेक दैनंदिन तंत्रज्ञाने अवलंबून आहेत. पास्कलचा नियम (Hydraulic Lift) आणि वातावरणीय दाबाचे परिणाम (Barometer) हे स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने सर्वाधिक गुण देणारे उपघटक आहेत.

26. निष्कर्ष (Conclusion)

शिक्षक भरती (KARTET, CTET, GPSTR, HSTR) परीक्षांमध्ये घोकंपट्टीपेक्षा ‘संकल्पनात्मक आकलनाला’ (Conceptual Understanding) अधिक महत्त्व दिले जाते. दाबाचे नियम आणि त्याचे मानवी जीवनातील उपयोग यांचा सखोल अभ्यास केल्यास या घटकावरील एकही प्रश्न तुमचा चुकणार नाही. वरील सराव प्रश्न आणि One Liners ची वारंवार उजळणी करा.

27. FAQ (वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न)

Q1. दाब आणि प्रणोद (Thrust) यात काय फरक आहे?
Ans: कोणत्याही पृष्ठभागावर लंब दिशेने लावलेल्या एकूण बलाला Thrust म्हणतात, तर एकक क्षेत्रफळावर पडणाऱ्या Thrust ला दाब म्हणतात.

Q2. धार नसलेल्या चाकूने भाजी कापणे कठीण का जाते?
Ans: धार नसल्यामुळे चाकूचे क्षेत्रफळ (Area) वाढलेले असते, त्यामुळे समान बल लावूनही पुरेसा दाब (Pressure) निर्माण होत नाही.

Q3. अंतराळवीर विशेष स्पेस सूट (Space Suit) का घालतात?
Ans: अंतराळात वातावरणीय दाब नसतो. शरीराच्या आतील रक्तदाबामुळे रक्तवाहिन्या फुटू नयेत म्हणून बाहेरील दाब संतुलित करण्यासाठी स्पेस सूट आवश्यक असतो.

Q4. पाण्यातील बुडबुडा जसजसा वर येतो, तसतसा त्याचा आकार का वाढतो?
Ans: वर येताना पाण्याची खोली (Depth) कमी होते, ज्यामुळे पाण्याचा दाब कमी होतो आणि बुडबुड्याचा आकार वाढतो.

Q5. 1 atm म्हणजे किती पास्कल?
Ans: 1 atm = 1.013 × 10⁵ Pascal.

Q6. हायड्रॉलिक मशीन्स कोणत्या नियमावर काम करतात?
Ans: पास्कलच्या नियमावर (Pascal’s Law).

Q7. पर्वतावर नाकातून रक्त का येऊ शकते?
Ans: उंचावर वातावरणीय दाब कमी होतो, परंतु शरीराचा रक्तदाब तेवढाच राहतो. दाबातील या फरकामुळे नाकातील सूक्ष्म रक्तवाहिन्या फुटू शकतात.

Q8. वातावरणीय दाबाचा पाण्याचा उत्कलन बिंदूवर (Boiling Point) काय परिणाम होतो?
Ans: वातावरणीय दाब कमी झाल्यास पाण्याचा उत्कलन बिंदू कमी होतो (पाणी 100°C च्या आधीच उकळू लागते).

Q9. मॅनोमीटर (Manometer) आणि बॅरोमीटर (Barometer) यात काय फरक आहे?
Ans: मॅनोमीटर बंदिस्त पात्रातील वायूचा दाब मोजतो, तर बॅरोमीटर उघड्या वातावरणाचा दाब मोजतो.

Q10. दाबाचे CGS एकक कोणते?
Ans: dyne/cm².

28. 📌 KARTET | CTET | GPSTR | HSTR | PST Quick Revision Notes

• 25 अतिमहत्त्वाचे Points (Last Minute Revision Notes)

दाब = बल / क्षेत्रफळ (P = F/A).
SI एकक: Pascal (Pa).
1 Pa = 1 N/m².
दाब ही अदिश (Scalar) राशी आहे.
क्षेत्रफळ (Area) दुप्पट केल्यास दाब निम्मा (Half) होतो.
क्षेत्रफळ निम्मे केल्यास दाब दुप्पट (Double) होतो.
वातावरणीय दाब मोजण्याचे साधन: Barometer.
रक्तदाब मोजण्याचे साधन: Sphygmomanometer.
वायूचा दाब मोजण्याचे साधन: Manometer.
हायड्रॉलिक लिफ्ट, हायड्रॉलिक ब्रेक पास्कलच्या नियमावर चालतात.
उंचावर गेल्यावर हवेचा दाब कमी होतो.
उंचावर दाब कमी झाल्याने पाण्याचा Boiling Point कमी होतो, म्हणून अन्न शिजायला वेळ लागतो.
विमानात शाईचा पेन गळण्याचे कारण: उंचावर हवेचा दाब कमी होणे.
बॅरोमीटर वाचन वेगाने खाली येणे = वादळाची (Storm) पूर्वसूचना.
बॅरोमीटर वाचन हळूहळू खाली येणे = पावसाची (Rain) शक्यता.
बॅरोमीटर वाचन हळूहळू वर जाणे = हवामान स्वच्छ राहण्याची खून.
द्रवाचा दाब पात्राच्या खोलीनुसार (Depth) वाढतो (P = h ρ g).
एकाच खोलीवर द्रवाचा दाब सर्व दिशांना समान असतो.
धरण तळाशी जाड असते कारण तळाशी पाण्याचा दाब सर्वाधिक असतो.
सुई, चाकू, खिळे यांचे टोक अणकुचीदार असते जेणेकरून कमी Area मिळून जास्त Pressure निर्माण होईल.
उंटाचे पाय आणि ट्रॅक्टरचे टायर रुंद असतात जेणेकरून जास्त Area मुळे Pressure कमी होईल आणि ते मातीत रुतणार नाहीत.
Absolute Pressure = Gauge Pressure + Atmospheric Pressure.
द्रवामध्ये वस्तू बुडवल्यावर वरच्या दिशेने लागू होणाऱ्या दाबाच्या बलाला Buoyant Force (प्लावक बल) म्हणतात.
हवेचा दाब 1 atm म्हणजे 760 mm of Hg असतो.
Exam Booster Trick: PFA (Pressure = Force/Area) आणि “कमी जागा – जास्त दाब, जास्त जागा – कमी दाब”.

(मित्रांनो, SmartGuruji च्या या नोट्सचा वारंवार सराव करा. तुम्हाला आगामी परीक्षेसाठी खूप खूप शुभेच्छा!)

Join WhatsApp Channel Join Now

Telegram Group Join Now