JNVST 2027 – पर्यावरण अभ्यास (EVS)
Science in Daily Life
Food Preservation (अन्न संरक्षक पद्धती)
Science in Daily Life
Food Preservation (अन्न संरक्षक पद्धती)
अन्न हे आपल्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाचे घटक आहे. आपण रोज विविध प्रकारचे अन्न खातो. परंतु सर्व अन्नपदार्थ कायम ताजे राहत नाहीत. काही दिवसांनी ते खराब होतात. त्यामुळे अन्न जास्त काळ सुरक्षित ठेवण्यासाठी विशेष पद्धती वापरल्या जातात. यालाच अन्न संरक्षक पद्धती (Food Preservation) असे म्हणतात.
अन्न संरक्षण म्हणजे काय?
अन्न खराब होऊ नये, त्याचा स्वाद, रंग, सुगंध आणि पोषणमूल्य टिकून राहावे तसेच ते जास्त काळ वापरता यावे यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्व पद्धतींना अन्न संरक्षण म्हणतात.
अन्न खराब का होते?
अन्न खराब होण्याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
- जीवाणू (Bacteria)
- बुरशी (Fungus)
- यीस्ट (Yeast)
- उष्ण हवामान
- हवेतील आर्द्रता
- कीटक व माश्या
- अयोग्य साठवण
उदाहरणदूध उन्हात ठेवले तर काही तासांत आंबते.भाजी काही दिवस ठेवली तर कुजते.ब्रेडवर हिरवी बुरशी येते.
अन्न संरक्षणाची गरज
- अन्न जास्त दिवस टिकते.
- अन्न वाया जात नाही.
- पोषणमूल्य टिकून राहते.
- अन्न सुरक्षित राहते.
- दुष्काळ किंवा आपत्तीच्या काळात उपयोगी पडते.
- शेतकऱ्यांना आर्थिक फायदा होतो.
अन्न संरक्षणाच्या पारंपरिक पद्धती
| पद्धत | उदाहरण |
|---|---|
| वाळवणे | मिरची, पापड, मासे |
| मीठ घालणे | लोणचे, मासे |
| साखर घालणे | जॅम, जेली |
| तेल वापरणे | लोणचे |
| मसाले वापरणे | लोणचे |
आधुनिक अन्न संरक्षण पद्धती
| पद्धत | उदाहरण |
|---|---|
| रेफ्रिजरेटर | दूध, फळे, भाज्या |
| फ्रीझिंग | आईस्क्रीम, मटार |
| कॅनिंग | फळांचा रस |
| व्हॅक्यूम पॅकिंग | चिप्स, ड्रायफ्रूट |
| पाश्चरायझेशन | दूध |
आपल्या घरातील अन्न संरक्षण
- दूध फ्रीजमध्ये ठेवणे.
- धान्य हवाबंद डब्यात ठेवणे.
- भाजी स्वच्छ धुवून ठेवणे.
- लोणचे तेलामध्ये ठेवणे.
- सुकामेवा हवाबंद डब्यात ठेवणे.
लक्षात ठेवागरम अन्न लगेच फ्रीजमध्ये ठेवू नये.शिळे अन्न पुन्हा गरम करूनच खावे.स्वच्छ हातांनी अन्न हाताळावे.अन्न नेहमी झाकून ठेवावे.
JNVST साठी महत्त्वाचे मुद्दे
- Food Preservation म्हणजे अन्न संरक्षण.
- जीवाणू, बुरशी आणि यीस्ट अन्न खराब करतात.
- मीठ, साखर, तेल, वाळवणे या पारंपरिक पद्धती आहेत.
- रेफ्रिजरेशन, फ्रीझिंग, कॅनिंग या आधुनिक पद्धती आहेत.
- पाश्चरायझेशनचा उपयोग दूध सुरक्षित ठेवण्यासाठी होतो.
JNVST 2027 अपेक्षित MCQs
1. अन्न संरक्षण म्हणजे काय?
A) अन्न शिजवणे
B) अन्न खराब होऊ न देणे
C) अन्न विकणे
D) अन्न धुणे
2. खालीलपैकी अन्न खराब करणारा सूक्ष्मजीव कोणता?
A) जीवाणू
B) दगड
C) वाळू
D) लाकूड
3. लोणचे टिकवण्यासाठी कोणाचा वापर होतो?
A) तेल
B) पाणी
C) दूध
D) रस
4. दूध जास्त दिवस सुरक्षित ठेवण्यासाठी कोणती पद्धत वापरतात?
A) वाळवणे
B) पाश्चरायझेशन
C) भाजणे
D) धुणे
5. जॅम तयार करताना कोणता पदार्थ वापरला जातो?
A) मीठ
B) साखर
C) माती
D) वाळू
6. खालीलपैकी आधुनिक अन्न संरक्षण पद्धत कोणती?
A) रेफ्रिजरेटर
B) उन्हात वाळवणे
C) धूर देणे
D) मसाले वापरणे
7. ब्रेडवर हिरवा थर येणे म्हणजे काय?
A) मीठ
B) बुरशी
C) तेल
D) साखर
8. अन्न झाकून ठेवण्याचा मुख्य फायदा कोणता?
A) कीटकांपासून संरक्षण
B) वजन वाढते
C) रंग बदलतो
D) चव कमी होते
9. खालीलपैकी कोणते अन्न वाळवून टिकवले जाते?
A) मिरची
B) दूध
C) ताक
D) पाणी
10. अन्न संरक्षणाचा सर्वात मोठा फायदा कोणता?
A) अन्न जास्त दिवस टिकते
B) अन्न लगेच संपते
C) अन्नाचा रंग बदलतो
D) अन्नाची चव नष्ट होते
A) अन्न शिजवणे
B) अन्न खराब होऊ न देणे
C) अन्न विकणे
D) अन्न धुणे
उत्तर : B
2. खालीलपैकी अन्न खराब करणारा सूक्ष्मजीव कोणता?
A) जीवाणू
B) दगड
C) वाळू
D) लाकूड
उत्तर : A
3. लोणचे टिकवण्यासाठी कोणाचा वापर होतो?
A) तेल
B) पाणी
C) दूध
D) रस
उत्तर : A
4. दूध जास्त दिवस सुरक्षित ठेवण्यासाठी कोणती पद्धत वापरतात?
A) वाळवणे
B) पाश्चरायझेशन
C) भाजणे
D) धुणे
उत्तर : B
5. जॅम तयार करताना कोणता पदार्थ वापरला जातो?
A) मीठ
B) साखर
C) माती
D) वाळू
उत्तर : B
6. खालीलपैकी आधुनिक अन्न संरक्षण पद्धत कोणती?
A) रेफ्रिजरेटर
B) उन्हात वाळवणे
C) धूर देणे
D) मसाले वापरणे
उत्तर : A
7. ब्रेडवर हिरवा थर येणे म्हणजे काय?
A) मीठ
B) बुरशी
C) तेल
D) साखर
उत्तर : B
8. अन्न झाकून ठेवण्याचा मुख्य फायदा कोणता?
A) कीटकांपासून संरक्षण
B) वजन वाढते
C) रंग बदलतो
D) चव कमी होते
उत्तर : A
9. खालीलपैकी कोणते अन्न वाळवून टिकवले जाते?
A) मिरची
B) दूध
C) ताक
D) पाणी
उत्तर : A
10. अन्न संरक्षणाचा सर्वात मोठा फायदा कोणता?
A) अन्न जास्त दिवस टिकते
B) अन्न लगेच संपते
C) अन्नाचा रंग बदलतो
D) अन्नाची चव नष्ट होते
उत्तर : A
स्पर्धा परीक्षेची टिपJNVST मध्ये अन्न संरक्षण या घटकावरून पारंपरिक व आधुनिक पद्धती, पाश्चरायझेशन, रेफ्रिजरेशन, अन्न खराब होण्याची कारणे, लोणचे, जॅम, वाळवलेले पदार्थ आणि दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे यांवर प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता जास्त असते.
