JNVST 2027
पर्यावरण अभ्यास (EVS)
Social Surroundings – Crops (पिके)
पर्यावरण अभ्यास (EVS)
Social Surroundings – Crops (पिके)
🌾 पिके म्हणजे काय?
जमिनीत बियाणे पेरून, त्यांची योग्य काळजी घेऊन जे अन्नधान्य, फळे, भाज्या किंवा इतर उपयुक्त वनस्पती तयार केल्या जातात त्यांना पिके म्हणतात.
भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. आपल्या देशातील लाखो लोक शेती करून आपला उदरनिर्वाह करतात. आपण रोज खात असलेले तांदूळ, गहू, डाळी, भाज्या, फळे, ऊस, कापूस ही सर्व पिके आहेत.
🌱 शेतीचे महत्त्व
- आपल्याला अन्न मिळते.
- शेतकऱ्यांना रोजगार मिळतो.
- कापूस, ऊस, ज्यूट यापासून उद्योग चालतात.
- देशाच्या अर्थव्यवस्थेला मदत होते.
- प्राण्यांसाठी चारा उपलब्ध होतो.
🌿 पिके कशी घेतली जातात?
| टप्पा | काम |
|---|---|
| जमीन तयार करणे | नांगरणी करून जमीन भुसभुशीत करणे. |
| बियाणे पेरणे | चांगल्या प्रतीचे बियाणे पेरणे. |
| पाणी देणे | सिंचनाद्वारे आवश्यक पाणी देणे. |
| खते देणे | शेणखत किंवा रासायनिक खतांचा वापर. |
| तण काढणे | अनावश्यक गवत काढणे. |
| कीड नियंत्रण | पिकांचे संरक्षण करणे. |
| कापणी | पीक तयार झाल्यावर कापणी करणे. |
| साठवणूक | धान्य सुरक्षित ठेवणे. |
🌾 भारतातील पिकांचे प्रकार
1. खरीप पिके
ही पिके पावसाळ्यात घेतली जातात.
उदाहरणे :- तांदूळ
- मका
- बाजरी
- सोयाबीन
- कापूस
2. रब्बी पिके
ही पिके हिवाळ्यात घेतली जातात.
- गहू
- हरभरा
- मोहरी
- जव
3. जायद पिके
ही पिके उन्हाळ्यात घेतली जातात.
उदाहरणे :- कलिंगड
- खरबूज
- काकडी
💧 सिंचन म्हणजे काय?
पिकांना वेळेवर आणि योग्य प्रमाणात पाणी देण्याच्या प्रक्रियेला सिंचन म्हणतात.
सिंचनाची साधने- विहीर
- कालवा
- तलाव
- नदी
- ठिबक सिंचन
- तुषार सिंचन
🌿 खतांचे प्रकार
- शेणखत
- कंपोस्ट खत
- हिरवे खत
- रासायनिक खते
सेंद्रिय खतांचा वापर केल्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते.
🐛 पिकांचे संरक्षण
- तण वेळेवर काढणे.
- योग्य औषधांची फवारणी करणे.
- निरोगी बियाणे वापरणे.
- वेळेवर सिंचन करणे.
- शेत स्वच्छ ठेवणे.
🍎 उदाहरणे
रीना हिच्या वडिलांनी खरीप हंगामात तांदळाचे पीक घेतले. भरपूर पाऊस पडल्यामुळे त्यांना चांगले उत्पादन मिळाले.
राजूच्या शेतात ठिबक सिंचनामुळे कमी पाण्यात टोमॅटोचे भरघोस उत्पादन झाले.
📝 लक्षात ठेवा
- भारत कृषिप्रधान देश आहे.
- शेतीमुळे अन्न मिळते.
- खरीप पिकांना पावसाचे पाणी आवश्यक असते.
- रब्बी पिके हिवाळ्यात घेतली जातात.
- जायद पिके उन्हाळ्यात घेतली जातात.
- सेंद्रिय खते जमिनीची सुपीकता वाढवतात.
- सिंचनामुळे पिकांना आवश्यक पाणी मिळते.
🎯 JNVST 2027 Expected MCQs
| प्रश्न | उत्तर |
|---|---|
| 1. भारत हा कोणत्या प्रकारचा देश आहे? | कृषिप्रधान देश |
| 2. तांदूळ हे कोणते पीक आहे? | खरीप पीक |
| 3. गहू कोणत्या हंगामात घेतले जाते? | रब्बी |
| 4. कलिंगड कोणते पीक आहे? | जायद |
| 5. पिकांना पाणी देण्याच्या प्रक्रियेला काय म्हणतात? | सिंचन |
| 6. शेणखत कोणत्या प्रकारचे खत आहे? | सेंद्रिय खत |
| 7. पिकांमधील अनावश्यक गवताला काय म्हणतात? | तण |
| 8. कापूस हे कोणते पीक आहे? | खरीप पीक |
| 9. हरभरा कोणत्या हंगामात घेतला जातो? | रब्बी |
| 10. ठिबक सिंचनाचा मुख्य फायदा काय? | पाण्याची बचत |
| 11. पिकांचे संरक्षण कशासाठी केले जाते? | कीड व रोगांपासून बचावासाठी |
| 12. शेतीमुळे आपल्याला सर्वात महत्त्वाचे काय मिळते? | अन्न |
| 13. कंपोस्ट खत कोणत्या प्रकारात येते? | सेंद्रिय खत |
| 14. पिके कापल्यानंतर काय केले जाते? | साठवणूक |
| 15. मका कोणत्या प्रकारचे पीक आहे? | खरीप पीक |
🎓 परीक्षा टिप्स
- खरीप, रब्बी आणि जायद पिकांमधील फरक लक्षात ठेवा.
- प्रत्येक पिकाची उदाहरणे पाठ ठेवा.
- सिंचनाच्या प्रकारांचा अभ्यास करा.
- सेंद्रिय व रासायनिक खतांमधील फरक समजून घ्या.
- JNVST मध्ये चित्रावर आधारित प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

