१. ऋतू म्हणजे काय? (What are Seasons?)

बालमित्रांनो! आपल्या सभोवतालचे हवामान वर्षभरात एकाच प्रकारचे राहते का? अजिबात नाही! कधी खूप उष्णता वाटते, कधी मुसळधार पाऊस पडतो, तर कधी कडाक्याची थंडी वाजते.

वर्षभरातील विशिष्ट कालावधीत हवामानात होणाऱ्या नियमित बदलांच्या चक्राला ‘ऋतू’ (Season) असे म्हणतात. भारतात मुख्यत्वे 3 प्रमुख ऋतू अनुभवले जातात, तर आपल्या पारंपरिक भारतीय कॅलेंडरनुसार 6 ऋतू (षड्रतू) मानले जातात.

२. ऋतू का बदलतात? (Why do Seasons Change?)

ऋतू बदलण्यामागे मुख्यत्वे 2 महत्त्वाची कारणे आहेत:

1. पृथ्वीचे परिक्रमण (Earth’s Revolution): पृथ्वी सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी तब्बल 365 दिवस आणि 6 तास घेते (म्हणजेच 1 वर्ष).
2. पृथ्वीचा झुकलेला अक्ष (Tilted Axis): पृथ्वीचा अक्ष 23.5 अंशाने कललेला आहे. सूर्याभोवती फिरताना पृथ्वीचा जो भाग सूर्याच्या जवळ झुकलेला असतो, तिथे उन्हाळा असतो; तर जो भाग सूर्यापासून दूर असतो, तिथे हिवाळा असतो.

३. भारतातील ३ प्रमुख ऋतू (3 Main Seasons of India)

भारतात प्रामुख्याने खालील 3 ऋतू आढळतात:

४. भारतीय पारंपरिक ६ ऋतू (Indian Traditional 6 Seasons / षड्रतू)

भारतीय संस्कृतीमध्ये आणि हवामानाच्या सूक्ष्म बदलांनुसार 1 वर्षातील 12 महिन्यांचे 6 ऋतूंमध्ये विभाजन केले आहे. प्रत्येक ऋतू साधारणपणे 2 महिन्यांचा असतो:

५. ऋतूंचा आपल्या जीवनावरील प्रभाव (Impact of Seasons on Life)

ऋतूंचा प्रभाव केवळ मानवावरच नाही, तर पक्षी, प्राणी आणि वनस्पतींवरही पडतो:

• कपडे (Clothes): उन्हाळ्यात सुती कपडे, पावसाळ्यात रेनकोट/छत्री आणि हिवाळ्यात लोकरीचे गरम कपडे वापरले जातात.
• अन्न (Food): ऋतूनुसार शेतीत वेगवेगळी पिके येतात. (उदा. उन्हाळ्यात आंबा व टरबूज, हिवाळ्यात गाजर, आवळा व तीळ).
• सण व उत्सव (Festivals): वसंत ऋतूत होळी, वर्षा ऋतूत नागपंचमी/पोळा, शरद ऋतूत नवरात्र/दिवाळी व शिशिर ऋतूत मकर संक्रांत साजरी केली जाते.
• प्राणी व पक्षी (Animals & Birds): काही पक्षी हिवाळ्यात उबदार प्रदेशात स्थलांतर (Migration) करतात. तर काही प्राणी (उदा. अस्वल, बेडूक) अत्यंत थंडीच्या काळात सुप्तावस्थेत (Hibernation) जातात.

६. सरावासाठी संभाव्य बहुपर्यायी प्रश्न (Expected MCQs for Practice)

JNVST 2027 प्रवेश परीक्षेत या घटकावर खालीलप्रमाणे प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्यांची उत्तरे देऊन स्वतःची परीक्षा घ्या!