भारतातील प्रमुख क्रांती : KARTET, MAHATET,CTET, GPSTR परीक्षांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शन

Table of Contents
भारतातील प्रमुख क्रांती: KARTET, CTET, GPSTR

भारतातील प्रमुख क्रांती: KARTET, CTET, GPSTR परीक्षेसाठी संपूर्ण माहिती | Major Revolutions in India in Marathi

2. प्रस्तावना (Introduction)

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR, HSTR सारख्या स्पर्धा परीक्षांची तयारी करताना ‘सामान्य ज्ञान’ (General Knowledge) आणि ‘स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास व भूगोल’ या विषयांवर विशेष भर द्यावा लागतो. यातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि हमखास गुण मिळवून देणारा घटक म्हणजे “भारतातील प्रमुख क्रांती” (Major Revolutions in India).

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताला अनेक आर्थिक, कृषी आणि औद्योगिक आव्हानांचा सामना करावा लागला. वाढत्या लोकसंख्येला अन्न पुरवणे आणि देशाची अर्थव्यवस्था बळकट करणे यासाठी भारत सरकारने वेगवेगळ्या उत्पादनांमध्ये वाढ करण्यासाठी अनेक नाविन्यपूर्ण योजना आणि मोहिमा राबवल्या. याच मोहिमांना आपण ‘क्रांती’ म्हणून ओळखतो. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण भारतातील सर्व प्रमुख क्रांती, त्यांचे जनक, आणि संबंधित उत्पादने यांची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

3. विषयाची पार्श्वभूमी (Background of the Topic)

1947 मध्ये जेव्हा भारत स्वतंत्र झाला, तेव्हा देशाची अर्थव्यवस्था अत्यंत कमकुवत होती. कृषी क्षेत्र पूर्णपणे पारंपारिक पद्धतींवर आणि पावसावर अवलंबून होते. 1960 च्या दशकात भारताला भीषण अन्नटंचाईचा सामना करावा लागला. या समस्येवर मात करण्यासाठी आणि देशाला अन्नधान्य उत्पादनात स्वयंपूर्ण बनवण्यासाठी तत्कालीन सरकारने विज्ञानाची जोड देऊन शेतीमध्ये आमूलाग्र बदल घडवून आणले. यातूनच ‘हरित क्रांतीची’ (Green Revolution) सुरुवात झाली.

हरित क्रांतीच्या अभूतपूर्व यशानंतर, सरकारने दूध, मत्स्यपालन, तेलबिया, फळे आणि इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये अशाच प्रकारच्या मोहिमा राबवल्या. या सर्व प्रयत्नांमुळे भारत आज जगात अनेक उत्पादनांमध्ये आघाडीवर आहे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये या विविध रंगांच्या क्रांती आणि त्यांच्या जनकांवर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.

4. सविस्तर माहिती (Detailed Information)

भारतातील विविध क्षेत्रांतील प्रमुख क्रांती खालीलप्रमाणे आहेत:

1. हरित क्रांती (Green Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: अन्नधान्य उत्पादन (विशेषतः गहू आणि तांदूळ)
  • जनक: भारतात डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन (Dr. M. S. Swaminathan) आणि जगात डॉ. नॉर्मन बोरलॉग.
  • कालावधी: 1965 ते 1968
  • महत्त्व: या क्रांतीमुळे भारतात उच्च दर्जाचे बियाणे (HYV seeds), आधुनिक खते आणि सिंचन सुविधांचा वापर वाढला. यामुळे भारत अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण झाला.

2. धवल क्रांती / पांढरी क्रांती (White Revolution / Operation Flood)

  • संबंधित उत्पादन: दूध उत्पादन (Milk Production)
  • जनक: डॉ. वर्गीस कुरियन (Dr. Verghese Kurien) – ज्यांना ‘Milkman of India’ म्हटले जाते.
  • कालावधी: 1970 (ऑपरेशन फ्लड)
  • महत्त्व: अमूल (AMUL) च्या यशावर आधारित या क्रांतीमुळे भारत जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश बनला.

3. नील क्रांती (Blue Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: मत्स्य उत्पादन आणि जलचर पालन (Fish Production)
  • जनक: डॉ. हिरालाल चौधरी आणि डॉ. अरुण कृष्णन
  • महत्त्व: देशातील किनारपट्टी आणि गोड्या पाण्यातील मत्स्य व्यवसायाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देण्यात आली.

4. पिवळी क्रांती (Yellow Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: तेलबिया उत्पादन (Oilseeds – मोहरी, सूर्यफूल, भुईमूग इ.)
  • जनक: सॅम पित्रोदा (Sam Pitroda)
  • महत्त्व: खाद्यतेलाच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून देशातच तेलबियांचे उत्पादन वाढवणे हा यामागचा उद्देश होता.

5. सुवर्ण क्रांती (Golden Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: फलोत्पादन, मध आणि सफरचंद उत्पादन (Horticulture & Honey)
  • जनक: निरपख तुतेज (Nirpakh Tutej)
  • कालावधी: 1991 ते 2003

6. लाल क्रांती (Red Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: मांस आणि टोमॅटो उत्पादन (Meat & Tomato Production)
  • जनक: विशाल तिवारी (Vishal Tewari)

7. गुलाबी क्रांती (Pink Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: कांदा उत्पादन, झिंगे (Prawns) उत्पादन आणि औषधनिर्माण (Pharmaceuticals)
  • जनक: दुर्गेश पटेल (Durgesh Patel)

8. गोल क्रांती (Round Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: बटाटा उत्पादन (Potato Production)
  • महत्त्व: केंद्रीय बटाटा संशोधन संस्था, शिमला यांच्या प्रयत्नांतून बटाटा उत्पादनात वाढ करण्यात आली.

9. रौप्य क्रांती (Silver Revolution)

  • संबंधित उत्पादन: अंडी आणि पोल्ट्री उत्पादन (Egg & Poultry Production)
  • जनक: इंदिरा गांधी (Indira Gandhi)

10. इतर महत्त्वाच्या क्रांती (Other Important Revolutions)

क्रांतीचे नाव (Revolution)संबंधित उत्पादन (Related Product)
सुवर्ण तंतू क्रांती (Golden Fiber)ताग उत्पादन (Jute Production)
रौप्य तंतू क्रांती (Silver Fiber)कापूस उत्पादन (Cotton Production)
तपकिरी क्रांती (Brown)चामडे (Leather), कोको उत्पादन
काळी क्रांती (Black)पेट्रोलियम / खनिज तेल (Petroleum / Crude Oil)
करडी क्रांती (Grey)खत उत्पादन (Fertilizers)
सदाहरित क्रांती (Evergreen)सर्वांगीण कृषी विकास (Overall Agriculture Development)

ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम (Timeline of Major Revolutions)

  • 1965-1968: हरित क्रांतीची सुरुवात (अन्नधान्य उत्पादनात वाढ).
  • 1970: धवल क्रांती (ऑपरेशन फ्लड) सुरु – राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाची (NDDB) स्थापना.
  • 1973: नील क्रांतीची सुरुवात (पाचव्या पंचवार्षिक योजनेदरम्यान).
  • 1986-1990: पिवळी क्रांती (तेलबिया तंत्रज्ञान मिशनची सुरुवात).
  • 1991-2003: सुवर्ण क्रांतीचा सुवर्णकाळ (फलोत्पादन विकास).
  • 2000: सदाहरित क्रांतीची संकल्पना डॉ. एम.एस. स्वामिनाथन यांनी मांडली.

5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)

🎯 KARTET, MAHATET, CTET आणि GPSTR साठी विशेष बॉक्स (VIMP Points):

  • जगातील हरित क्रांतीचे जनक नॉर्मन बोरलॉग (Norman Borlaug) आहेत, तर भारतातील हरित क्रांतीचे जनक डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन आहेत.
  • धवल क्रांतीला ‘ऑपरेशन फ्लड’ (Operation Flood) असेही म्हणतात. डॉ. वर्गीस कुरियन यांनी याची सुरुवात केली.
  • ताग (Jute) ला सुवर्ण तंतू (Golden Fiber) म्हणतात, म्हणून त्या क्रांतीचे नाव सुवर्ण तंतू क्रांती आहे.
  • सॅम पित्रोदा हे पिवळ्या क्रांतीचे (तेलबिया) जनक मानले जातात.
  • 26 नोव्हेंबर हा डॉ. वर्गीस कुरियन यांचा जन्मदिवस भारतात ‘राष्ट्रीय दूध दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

परीक्षेत गोंधळ टाळण्यासाठी रंग आणि उत्पादनांचा सहसंबंध जोडणारी ही सोपी Trick लक्षात ठेवा:

  • हरित (Green): वनस्पती हिरव्या असतात → अन्नधान्य / शेती
  • धवल (White): दुधाचा रंग पांढरा असतो → दूध उत्पादन
  • नील (Blue): पाण्याचा रंग निळा (समुद्र) → मत्स्य उत्पादन
  • पिवळी (Yellow): मोहरी आणि सूर्यफुलाचा रंग पिवळा → तेलबिया
  • लाल (Red): टोमॅटो आणि रक्ताचा (मांस) रंग लाल → टोमॅटो / मांस
  • काळी (Black): कच्चे तेल काळे असते → पेट्रोलियम
  • गोल (Round): बटाट्याचा आकार गोल → बटाटा उत्पादन
  • सुवर्ण तंतू (Golden Fiber): तागाचा रंग सोनेरी असतो → ताग
  • रौप्य तंतू (Silver Fiber): कापूस पांढरा/चांदीसारखा असतो → कापूस

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न

  • 1. खालीलपैकी कोणत्या क्रांतीचा संबंध अंडी उत्पादनाशी आहे?
  • 2. ‘ऑपरेशन फ्लड’ कशाशी संबंधित आहे?
  • 3. जोड्या जुळवा: (क्रांतीचे नाव आणि संबंधित उत्पादन).
  • 4. भारतातील हरित क्रांतीचे जनक म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
  • 5. गुलाबी क्रांतीचे जनक कोण आहेत?

अशा प्रकारचे प्रश्न थेट (Direct) किंवा जोड्या जुळवा (Match the following) स्वरूपात विचारले जातात.

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

1. भारतातील हरित क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
  • A) डॉ. वर्गीस कुरियन
  • B) डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन
  • C) नॉर्मन बोरलॉग
  • D) सॅम पित्रोदा
उत्तर: B) डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन
2. ‘धवल क्रांती’ (White Revolution) खालीलपैकी कशाशी संबंधित आहे?
  • A) मत्स्य उत्पादन
  • B) अन्नधान्य उत्पादन
  • C) दूध उत्पादन
  • D) रेशीम उत्पादन
उत्तर: C) दूध उत्पादन
3. जगात हरित क्रांतीची सुरुवात कोणी केली?
  • A) डॉ. वर्गीस कुरियन
  • B) एम. एस. स्वामिनाथन
  • C) नॉर्मन बोरलॉग
  • D) हिरालाल चौधरी
उत्तर: C) नॉर्मन बोरलॉग
4. ‘नील क्रांती’ (Blue Revolution) कशाशी संबंधित आहे?
  • A) पाणी शुद्धीकरण
  • B) मत्स्य उत्पादन
  • C) पोल्ट्री
  • D) अवकाश संशोधन
उत्तर: B) मत्स्य उत्पादन
5. पिवळी क्रांती (Yellow Revolution) मुख्यत्वे कोणत्या उत्पादनावर केंद्रित होती?
  • A) सोने उत्पादन
  • B) ऊस उत्पादन
  • C) फळ उत्पादन
  • D) तेलबिया उत्पादन
उत्तर: D) तेलबिया उत्पादन
6. ‘सुवर्ण तंतू क्रांती’ (Golden Fiber Revolution) कशाशी संबंधित आहे?
  • A) कापूस
  • B) ताग (Jute)
  • C) लोकर
  • D) रेशीम
उत्तर: B) ताग (Jute)
7. रौप्य क्रांती (Silver Revolution) चे जनक कोणाला मानले जाते?
  • A) इंदिरा गांधी
  • B) लाल बहादूर शास्त्री
  • C) जवाहरलाल नेहरू
  • D) डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन
उत्तर: A) इंदिरा गांधी
8. गुलाबी क्रांती (Pink Revolution) खालीलपैकी कोणत्या उत्पादनाशी संबंधित नाही?
  • A) कांदा उत्पादन
  • B) झिंगे (Prawns) उत्पादन
  • C) औषधनिर्माण
  • D) टोमॅटो उत्पादन
उत्तर: D) टोमॅटो उत्पादन (टोमॅटो लाल क्रांतीशी संबंधित आहे)
9. बटाटा उत्पादनातील वाढीसाठी कोणती क्रांती ओळखली जाते?
  • A) करडी क्रांती
  • B) गोल क्रांती
  • C) लाल क्रांती
  • D) तपकिरी क्रांती
उत्तर: B) गोल क्रांती
10. ‘ऑपरेशन फ्लड’ (Operation Flood) ची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
  • A) 1960
  • B) 1970
  • C) 1985
  • D) 1991
उत्तर: B) 1970
11. लाल क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
  • A) विशाल तिवारी
  • B) दुर्गेश पटेल
  • C) निरपख तुतेज
  • D) सॅम पित्रोदा
उत्तर: A) विशाल तिवारी
12. पेट्रोलियम आणि खनिज तेलाच्या उत्पादनाशी कोणती क्रांती संबंधित आहे?
  • A) करडी क्रांती
  • B) काळी क्रांती
  • C) निळी क्रांती
  • D) तपकिरी क्रांती
उत्तर: B) काळी क्रांती
13. ‘करडी क्रांती’ (Grey Revolution) कशाशी निगडित आहे?
  • A) सिमेंट
  • B) कोळसा
  • C) खते (Fertilizers)
  • D) लोखंड
उत्तर: C) खते (Fertilizers)
14. ‘सुवर्ण क्रांती’ (Golden Revolution) कशाशी संबंधित आहे?
  • A) फलोत्पादन आणि मध
  • B) सोने खाणकाम
  • C) ताग उत्पादन
  • D) कडधान्ये
उत्तर: A) फलोत्पादन आणि मध
15. भारतातील दूध उत्पादनाचे जनक आणि ‘Milkman of India’ कोण आहेत?
  • A) अमर्त्य सेन
  • B) डॉ. वर्गीस कुरियन
  • C) एम. एस. स्वामिनाथन
  • D) मोरारजी देसाई
उत्तर: B) डॉ. वर्गीस कुरियन
16. कापूस उत्पादनाशी संबंधित क्रांतीचे नाव काय?
  • A) सुवर्ण तंतू क्रांती
  • B) पांढरी क्रांती
  • C) रौप्य तंतू क्रांती (Silver Fiber)
  • D) गोल क्रांती
उत्तर: C) रौप्य तंतू क्रांती (Silver Fiber)
17. ‘सदाहरित क्रांती’ (Evergreen Revolution) ही संकल्पना कोणी मांडली?
  • A) नॉर्मन बोरलॉग
  • B) डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन
  • C) डॉ. मनमोहन सिंग
  • D) इंदिरा गांधी
उत्तर: B) डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन
18. तपकिरी क्रांती (Brown Revolution) कशाशी संबंधित आहे?
  • A) चहा आणि कॉफी
  • B) चामडे आणि कोको
  • C) लाकूड उत्पादन
  • D) खते
उत्तर: B) चामडे आणि कोको
19. ‘राष्ट्रीय दूध दिन’ (National Milk Day) कधी साजरा केला जातो?
  • A) 26 जानेवारी
  • B) 26 नोव्हेंबर
  • C) 1 जून
  • D) 15 ऑगस्ट
उत्तर: B) 26 नोव्हेंबर
20. नील क्रांतीचे जनक म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
  • A) हिरालाल चौधरी आणि अरुण कृष्णन
  • B) विशाल तिवारी
  • C) दुर्गेश पटेल
  • D) निरपख तुतेज
उत्तर: A) हिरालाल चौधरी आणि अरुण कृष्णन

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-Mark Questions)

1. प्रश्न: भारतात हरित क्रांतीची सुरुवात कोणत्या दशकात झाली?
उत्तर: 1960 च्या दशकात (1965-1968).
2. प्रश्न: हरित क्रांतीचा सर्वात जास्त फायदा कोणत्या पिकांना झाला?
उत्तर: गहू आणि तांदूळ.
3. प्रश्न: ‘ऑपरेशन फ्लड’ कशासाठी राबवले गेले?
उत्तर: दूध उत्पादनात वाढ करण्यासाठी.
4. प्रश्न: ‘मिल्कमॅन ऑफ इंडिया’ (Milkman of India) कोणाला म्हणतात?
उत्तर: डॉ. वर्गीस कुरियन.
5. प्रश्न: जगात हरित क्रांतीचे प्रणेते कोण आहेत?
उत्तर: डॉ. नॉर्मन बोरलॉग.
6. प्रश्न: निळी क्रांती कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
उत्तर: मत्स्य उत्पादन आणि जलचर पालन.
7. प्रश्न: पिवळ्या क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
उत्तर: सॅम पित्रोदा.
8. प्रश्न: तेलबियांच्या उत्पादनातील वाढीला कोणती क्रांती म्हणतात?
उत्तर: पिवळी क्रांती.
9. प्रश्न: लाल क्रांतीचे मुख्य विषय कोणते?
उत्तर: मांस आणि टोमॅटो उत्पादन.
10. प्रश्न: बटाटा उत्पादनासाठी कोणती क्रांती ओळखली जाते?
उत्तर: गोल क्रांती.
11. प्रश्न: अंडी आणि पोल्ट्री उत्पादनाशी संबंधित क्रांती कोणती?
उत्तर: रौप्य क्रांती (Silver Revolution).
12. प्रश्न: रौप्य क्रांतीच्या जनक कोण मानल्या जातात?
उत्तर: तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी.
13. प्रश्न: फलोत्पादन (Horticulture) आणि मध उत्पादनाशी कोणती क्रांती संबंधित आहे?
उत्तर: सुवर्ण क्रांती (Golden Revolution).
14. प्रश्न: सुवर्ण क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
उत्तर: निरपख तुतेज.
15. प्रश्न: गुलाबी क्रांती कशाशी संबंधित आहे?
उत्तर: कांदा, झिंगे (Prawns) आणि औषधनिर्माण.
16. प्रश्न: गुलाबी क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
उत्तर: दुर्गेश पटेल.
17. प्रश्न: खत (Fertilizers) उत्पादनाशी संबंधित क्रांतीचे नाव काय?
उत्तर: करडी क्रांती (Grey Revolution).
18. प्रश्न: खनिज तेल किंवा पेट्रोलियम उत्पादनाशी संबंधित क्रांती कोणती?
उत्तर: काळी क्रांती (Black Revolution).
19. प्रश्न: ताग (Jute) उत्पादनासाठी कोणती क्रांती ओळखली जाते?
उत्तर: सुवर्ण तंतू क्रांती (Golden Fiber Revolution).
20. प्रश्न: कापूस उत्पादनासाठी कोणती क्रांती राबवली गेली?
उत्तर: रौप्य तंतू क्रांती (Silver Fiber Revolution).
21. प्रश्न: तपकिरी क्रांती (Brown Revolution) कशाशी संबंधित आहे?
उत्तर: चामडे आणि कोको उत्पादन.
22. प्रश्न: कृषी क्षेत्राचा सर्वांगीण विकास करण्यासाठी कोणती क्रांती प्रस्तावित आहे?
उत्तर: सदाहरित क्रांती (Evergreen Revolution).
23. प्रश्न: ‘अमूल’ (AMUL) ची स्थापना कोणाच्या प्रयत्नातून यशस्वी झाली?
उत्तर: डॉ. वर्गीस कुरियन.
24. प्रश्न: भारतातील नील क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
उत्तर: डॉ. हिरालाल चौधरी आणि डॉ. अरुण कृष्णन.
25. प्रश्न: लाल क्रांतीचे जनक म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
उत्तर: विशाल तिवारी.

10. सारांश (Summary)

भारताच्या अर्थव्यवस्थेला कृषी आणि औद्योगिक पातळीवर स्वयंपूर्ण बनवण्यात विविध ‘क्रांती’ किंवा मोहिमांचा मोठा वाटा आहे. हरित क्रांतीने देशाला अन्नधान्याच्या बाबतीत सुरक्षित केले, तर धवल क्रांतीने भारताला जगातील आघाडीचा दूध उत्पादक देश बनवले. याव्यतिरिक्त नील, पिवळी, लाल आणि सुवर्ण क्रांतीने विविध क्षेत्रांत रोजगार आणि उत्पादन वाढीला चालना दिली. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टिकोनातून या क्रांती, त्यांचे जनक आणि संबंधित उत्पादने लक्षात ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.

11. निष्कर्ष (Conclusion)

शिक्षक भरती आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये ‘भारतातील प्रमुख क्रांती’ या घटकावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात. वर दिलेली माहिती, ट्रिक्स, MCQs आणि एक मार्काचे प्रश्न तुम्हाला या घटकाची सखोल उजळणी करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरतील. नियमित वाचन आणि सराव केल्यास या घटकातील तुमचे गुण निश्चित होतील. तुम्हाला तुमच्या आगामी परीक्षांसाठी खूप खूप शुभेच्छा!

📝 KARTET | CTET | GPSTR Quick Revision Notes

  • हरित क्रांती: अन्नधान्य (गहू/तांदूळ) – डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन.
  • धवल क्रांती: दूध उत्पादन (ऑपरेशन फ्लड) – डॉ. वर्गीस कुरियन.
  • नील क्रांती: मत्स्य उत्पादन – डॉ. हिरालाल चौधरी व डॉ. अरुण कृष्णन.
  • पिवळी क्रांती: तेलबिया उत्पादन – सॅम पित्रोदा.
  • सुवर्ण क्रांती: फलोत्पादन व मध – निरपख तुतेज.
  • लाल क्रांती: मांस आणि टोमॅटो – विशाल तिवारी.
  • गुलाबी क्रांती: कांदा व झिंगे – दुर्गेश पटेल.
  • रौप्य क्रांती: अंडी व पोल्ट्री – इंदिरा गांधी.
  • गोल क्रांती: बटाटा उत्पादन.
  • काळी क्रांती: पेट्रोलियम / खनिज तेल.
  • करडी क्रांती: खते (Fertilizers).
  • सुवर्ण तंतू: ताग (Jute).
  • रौप्य तंतू: कापूस (Cotton).
  • लक्षात ठेवा: जागतिक हरित क्रांतीचे जनक ‘नॉर्मन बोरलॉग’ आहेत.
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts