इयत्ता-10 वी | विषय-विज्ञान
प्रकरण 8 – अनुवंशिकता (Heredity)
सराव चाचणीपूर्वी वाचण्यासाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points for Revision):
अनुवंशिकता (Heredity):
सजीवांमध्ये एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे लक्षणांचे व गुणधर्मांचे संक्रमण होण्याच्या प्रक्रियेला अनुवंशिकता म्हणतात.
विविधता (Variations):
अलैंगिक प्रजोत्पादनात (Asexual reproduction) सूक्ष्म बदल दिसून येतात (उदा. जिवाणूंचे विभाजन), तर लैंगिक प्रजोत्पादनात (Sexual reproduction) वेगवेगळ्या व्यक्तींमध्ये स्पष्ट बदल व मोठी विविधता दिसून येते.
मेंडेलचे प्रयोग:
ग्रेगर जोहान मेंडेल यांनी अनुवंशिकतेचे नियम शोधून काढले. त्यांनी आपल्या प्रयोगांसाठी ‘वाटाण्याच्या’ (Pea) वनस्पतीची निवड केली आणि त्यात आढळणाऱ्या विरुद्ध लक्षणांचा (उदा. उंच/ठेंगणी वनस्पती, गोल/सुरकुतलेल्या बिया) अभ्यास केला.
प्रकट (Dominant) आणि अप्रकट (Recessive) गुणधर्म:
मेंडेलच्या प्रयोगात जेव्हा उंच (TT) आणि ठेंगण्या (tt) वनस्पतींचे संकरण केले गेले, तेव्हा पहिल्या (F1) पिढीत सर्व वनस्पती ‘उंच’ (Tt) होत्या. जो गुणधर्म F1 पिढीत दिसतो त्याला ‘प्रकट’ (उदा. ‘T’ उंचपणा) म्हणतात आणि जो लपून राहतो त्याला ‘अप्रकट’ (उदा. ‘t’ ठेंगणेपणा) म्हणतात.
F2 पिढीचे गुणोत्तर:
F1 पिढीतील उंच वनस्पतींमध्ये स्वपरागीभवन (Self-fertilization) घडवून आणले असता, दुसऱ्या (F2) पिढीत सर्व वनस्पती उंच नव्हत्या; त्यापैकी 1/4 वनस्पती ठेंगण्या होत्या (3:1 गुणोत्तर).
जणूके (Genes):
पेशीमध्ये प्रथिनांची निर्मिती करण्यासाठी आवश्यक माहिती पुरवणाऱ्या DNA मधील भागाला त्या प्रथिनाचा ‘जणू’ (Gene) म्हणतात. जणूके प्रथिनांवर आणि विकरांच्या (Enzymes) कार्यक्षमतेवर नियंत्रण ठेवून सजीवांची विशिष्ट लक्षणे (उदा. वनस्पतीची उंची) ठरवतात.
गुणसूत्रे (Chromosomes):
प्रत्येक पेशीत माता आणि पित्याकडून आलेली गुणसूत्रांची जोडी असते. जनन पेशी जोडीतील फक्त एकच गुणसूत्र स्वीकारतात.
लिंग निदान (Sex Determination):
मानवामध्ये बहुतांश गुणसूत्रांच्या 22 जोड्या परिपूर्ण असतात. परंतु एक जोडी ‘लिंग गुणसूत्रांची’ (Sex chromosomes) असते. स्त्रियांमध्ये ही जोडी परिपूर्ण असून ती ‘XX’ असते, तर पुरुषांमध्ये ती अपूर्ण असून ‘XY’ असते.
अपत्याचे लिंग:
अपत्य मुलगा असेल की मुलगी, हे पित्याकडून (वडिलांकडून) मिळणाऱ्या गुणसूत्रावर अवलंबून असते. पित्याकडून ‘X’ गुणसूत्र मिळाल्यास मुलगी (XX) आणि ‘Y’ गुणसूत्र मिळाल्यास मुलगा (XY) जन्म घेतो.
इतर प्राण्यांतील लिंग निश्चिती:
गोगलगायीसारखे प्राणी स्वतःचे लिंग बदलू शकतात, ज्यामुळे त्यांच्यात लिंग हे जनुकीय पद्धतीने निश्चित होत नाही हे सिद्ध होते. काही प्राण्यांमध्ये फलित झालेले अंडे ज्या तापमानात वाढते त्यावर लिंग ठरते.
Science Mock Test (Heredity)
15:00
महत्त्वाची सूचना: कृपया सर्व 15 प्रश्न सोडवा. योग्य पर्यायावर क्लिक करा. तुमची चाचणी पूर्ण झाल्यावर ‘Submit Test’ बटणावर क्लिक करा. निकाल आणि स्पष्टीकरण त्वरित उपलब्ध होईल.
Performance Analytics
Score: / 15
Percentage: %
Time Taken:
