इयत्ता 6वी गणित विषयासाठी SA-2 परीक्षा मार्च 2026 साठी ही उत्तरपत्रिका विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल. ही परीक्षा Semester 1 आणि Semester 2 या दोन्ही अभ्यासक्रमावर आधारित असून, प्रश्नपत्रिका DSERT Bengaluru द्वारे Lesson Based Assessment (LBA) पद्धतीनुसार तयार करण्यात आली आहे.
या उत्तरपत्रिकेमध्ये 40 गुणांच्या परीक्षेसाठी सर्व प्रश्नांची सविस्तर, सोपी आणि अचूक उत्तरे दिलेली आहेत. विद्यार्थ्यांना प्रश्नांचा प्रकार समजून घेण्यासाठी, गणितीय पद्धती योग्यरित्या मांडण्यासाठी आणि परीक्षेची तयारी प्रभावीपणे करण्यासाठी ही सामग्री मार्गदर्शक ठरेल.
शिक्षकांसाठीही ही उत्तरपत्रिका मूल्यांकन करताना संदर्भ म्हणून उपयुक्त आहे. LBA पद्धतीनुसार विचारलेल्या प्रश्नांचे स्वरूप, उत्तरांची रचना आणि गुणांकन पद्धती याबाबत स्पष्ट मार्गदर्शन या पोस्टमध्ये दिलेले आहे.
ही उत्तरपत्रिका डाउनलोड करून नियमित सराव केल्यास विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढेल आणि SA-2 परीक्षेत अधिक गुण मिळवणे सोपे होईल.
SmartGuruji Educational Portal
इयत्ता 6 वी: गणित – द्वितीय संकलनात्मक मूल्यमापन (SA-2) उत्तरतालिका
मार्च 2026
प्र. 1. खाली दिलेल्या चार पर्यायांमधून अचूक उत्तर निवडा.
1. प्रत्येक चौरसाची बाजू 1 cm असल्यास रंगविलेल्या भागाची परिमिती
उत्तर: b) 8 cm
स्पष्टीकरण: आकृतीत एकूण 4 चौरस आहेत आणि ते अशा प्रकारे जोडले आहेत की रंगवलेल्या आकृतीची बाह्य कडा (परिमिती) 12 बाजूंच्या लांबीइतकी आहे. प्रत्येक बाजू 1 cm असल्याने, परिमिती 12 × 1 = 12 cm होईल.
2. 10 cm बाजू असणाऱ्या चौरसाचे क्षेत्रफळ
उत्तर: a) 100 cm²
स्पष्टीकरण: चौरसाचे क्षेत्रफळ = बाजू × बाजू. म्हणून, 10 cm × 10 cm = 100 cm².
3. 16/9 या अपूर्णांकाचा मिश्र अपूर्णांक
उत्तर: c) 1 7/9
स्पष्टीकरण: 16 ला 9 ने भागल्यास भागाकार 1 येतो आणि बाकी 7 उरते. म्हणून मिश्र अपूर्णांक 1 7/9 असा लिहिला जातो.
4. चौरसातील प्रत्येक कोनाचे माप
उत्तर: c) 90°
स्पष्टीकरण: चौरसाचा प्रत्येक कोन हा काटकोन असतो, म्हणजेच त्याचे माप 90° असते.
प्र. 2. रिकाम्या जागी योग्य पदे भरा.
5. समभूज चौकोनातील सममितीय रेषा म्हणजे त्याचे …………
उत्तर: कर्ण
स्पष्टीकरण: समभुज चौकोनामध्ये (Rhombus) त्याचे कर्ण हेच त्याचे सममिती अक्ष (lines of symmetry) असतात.
6. धन पूर्णांक हे नेहमी शून्यापेक्षा …………
उत्तर: मोठे असतात
स्पष्टीकरण: संख्यारेषेवर धन पूर्णांक शून्याच्या उजवीकडे असतात, त्यामुळे ते नेहमी शून्यापेक्षा मोठे असतात.
7. त्रिकोणाच्या दोन बाजू अनुक्रमे 14 cm आणि 16 cm असून त्याची परिमिती 36 cm असेल तर त्रिकोणाची तिसरी बाजू ………… आहे.
उत्तर: 6 cm
स्पष्टीकरण: त्रिकोणाची परिमिती = तीनही बाजूंची बेरीज.
36 = 14 + 16 + तिसरी बाजू
36 = 30 + तिसरी बाजू
तिसरी बाजू = 36 – 30 = 6 cm.
36 = 14 + 16 + तिसरी बाजू
36 = 30 + तिसरी बाजू
तिसरी बाजू = 36 – 30 = 6 cm.
8. 1 4/5 या मिश्र अपुर्णांकाचा विषम अपूर्णांक ………… हा आहे.
उत्तर: 9/5
स्पष्टीकरण: मिश्र अपूर्णांकाचे विषम अपूर्णांकात रूपांतर करण्यासाठी: (पूर्णांक × छेद) + अंश.
येथे, (1 × 5) + 4 = 9. आणि छेद तोच राहतो. म्हणून उत्तर 9/5.
येथे, (1 × 5) + 4 = 9. आणि छेद तोच राहतो. म्हणून उत्तर 9/5.
प्र. 3. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या. / उदाहरणे सोडवा.
9. एका वर्तुळात असणाऱ्या जास्तीत जास्त त्रिज्यांची संख्या किती?
उत्तर: असंख्य
स्पष्टीकरण: वर्तुळाच्या केंद्रापासून परिघावरील कोणत्याही बिंदूपर्यंत काढलेली रेषा म्हणजे त्रिज्या. परिघावर असंख्य बिंदू असल्याने, त्रिज्यांची संख्याही असंख्य असते.
10. कोणती आकृती तिच्या व्यासावरून सममितीय असते?
उत्तर: वर्तुळ
स्पष्टीकरण: वर्तुळ त्याच्या व्यासावर दुमडले असता त्याचे दोन समान भाग एकमेकांवर तंतोतंत जुळतात.
11. संख्यारेषेचा वापर करून +3 मधून -8 वजा करा.
उत्तर: +11
स्पष्टीकरण: +3 – (-8). वजाबाकी करताना दुसऱ्या संख्येचे चिन्ह बदलते, म्हणून ते +3 + 8 होते. संख्यारेषेवर +3 पासून उजवीकडे 8 घरे गेल्यास आपण +11 वर पोहोचतो.
12. सर्वात लहान ऋण पूर्णांक कोणता?
उत्तर: अनंत (सांगता येणार नाही)
स्पष्टीकरण: ऋण पूर्णांक संख्यारेषेवर डावीकडे अमर्यादपणे वाढत जातात, त्यामुळे सर्वात लहान ऋण पूर्णांक सांगता येत नाही.
प्र. 4. खालील उदाहरणे सोडवा.
13. 3 cm लांबी असणाऱ्या चौरसाची परिमिती काढा.
उत्तर: 12 cm
स्पष्टीकरण: चौरसाची परिमिती = 4 × बाजूची लांबी.
= 4 × 3 cm = 12 cm.
= 4 × 3 cm = 12 cm.
14. 5/3 चे दोन सममूल्य अपूर्णांक लिहा.
उत्तर: 10/6, 15/9 (इतरही अनेक असू शकतात)
स्पष्टीकरण: अपूर्णांकाच्या अंशाला व छेदाला समान संख्येने गुणल्यास सममूल्य अपूर्णांक मिळतात.
उदा. (5 × 2) / (3 × 2) = 10/6 आणि (5 × 3) / (3 × 3) = 15/9.
उदा. (5 × 2) / (3 × 2) = 10/6 आणि (5 × 3) / (3 × 3) = 15/9.
15. एका आयताचे क्षेत्रफळ 30 चौ. cm आणि लांबी 6 cm आहे. तर आयताची रुंदी काढा.
उत्तर: 5 cm
स्पष्टीकरण: आयताचे क्षेत्रफळ = लांबी × रुंदी.
30 = 6 × रुंदी
रुंदी = 30 / 6 = 5 cm.
30 = 6 × रुंदी
रुंदी = 30 / 6 = 5 cm.
16. 3/4 आणि 1/5 यांची बेरीज ब्रम्हगुप्ताच्या पद्धतीने काढा.
उत्तर: 19/20
स्पष्टीकरण: प्रथम छेद समान करावेत. 4 आणि 5 चा लसावि 20 आहे.
3/4 = (3 × 5) / (4 × 5) = 15/20
1/5 = (1 × 4) / (5 × 4) = 4/20
बेरीज: 15/20 + 4/20 = (15 + 4) / 20 = 19/20
3/4 = (3 × 5) / (4 × 5) = 15/20
1/5 = (1 × 4) / (5 × 4) = 4/20
बेरीज: 15/20 + 4/20 = (15 + 4) / 20 = 19/20
17. 5/10 आणि 30/80 हे सममूल्य अपूर्णांक आहेत का तपासा.
उत्तर: नाही
स्पष्टीकरण: दोन्ही अपूर्णांकांचे अतिसंक्षिप्त रूप काढू.
5/10 = 1/2
30/80 = 3/8
1/2 आणि 3/8 समान नाहीत, म्हणून ते सममूल्य अपूर्णांक नाहीत.
5/10 = 1/2
30/80 = 3/8
1/2 आणि 3/8 समान नाहीत, म्हणून ते सममूल्य अपूर्णांक नाहीत.
18. आयत आणि चौरस यामधील एक साम्य ओळखा.
उत्तर: आयत आणि चौरस दोन्हीमध्ये प्रत्येक कोन 90° (काटकोन) असतो.
स्पष्टीकरण: आयत आणि चौरस या दोन्ही चौकोनांचे चारही कोन काटकोन असतात हा त्यांच्यातील मुख्य समान गुणधर्म आहे.
19. खालील आकृत्यांसाठी सममितीय रेषा काढा आणि गाळलेली छिद्रे दाखवा.
उत्तर: (रचनात्मक प्रश्न)
स्पष्टीकरण: विद्यार्थ्याने आकृतीमध्ये योग्य ठिकाणी सममिती अक्ष काढून विरुद्ध बाजूला छिद्रे रंगवणे अपेक्षित आहे.
* पहिल्या आकृतीत (अधिकचे चिन्ह) उभा किंवा आडवा अक्ष काढून त्यानुसार छिद्रे दाखवता येतील.
* दुसऱ्या आकृतीत (रेषा आणि ठिपका) उभ्या अक्षाभोवती सममिती दाखवता येईल.
* पहिल्या आकृतीत (अधिकचे चिन्ह) उभा किंवा आडवा अक्ष काढून त्यानुसार छिद्रे दाखवता येतील.
* दुसऱ्या आकृतीत (रेषा आणि ठिपका) उभ्या अक्षाभोवती सममिती दाखवता येईल.
20. सीमांत बेरीज 0 येईल अशाप्रकारे संख्या लिहून कोष्टक पूर्ण करा.
उत्तर:
| -3 | 1 | 2 |
| 4 | 0 | -4 |
| -1 | -1 | 2 |
स्पष्टीकरण: वरील कोष्टकात प्रत्येक ओळ, स्तंभ आणि कर्णाची बेरीज 0 येते.
प्र. 5. खालील उदाहरणे सोडवा.
21. दियाने एका 200 पानी पुस्तकातील 50 पाने वाचली. तर तिने न वाचलेली पाने अपूर्णांकात लिहा.
उत्तर: 3/4
स्पष्टीकरण: एकूण पाने = 200
वाचलेली पाने = 50
न वाचलेली पाने = 200 – 50 = 150
अपूर्णांकात: 150/200
संक्षिप्त रूप: (150 ÷ 50) / (200 ÷ 50) = 3/4
वाचलेली पाने = 50
न वाचलेली पाने = 200 – 50 = 150
अपूर्णांकात: 150/200
संक्षिप्त रूप: (150 ÷ 50) / (200 ÷ 50) = 3/4
22. सकाळचे तापमान -3°C होते, ते 7°C ने कमी झाले. तर आता असणारे तापमान किती?
उत्तर: -10°C
स्पष्टीकरण: तापमान कमी झाले म्हणजे वजाबाकी करावी लागेल.
-3°C – 7°C = -10°C.
-3°C – 7°C = -10°C.
23. लांबी 4 cm आणि कर्ण 8 cm असणाऱ्या आयताची रचना करा.
उत्तर: (रचनात्मक प्रश्न)
स्पष्टीकरण:
1. मोजपट्टीच्या साहाय्याने 4 cm लांबीचा रेषाखंड AB काढा.
2. A आणि B बिंदूंवर कोनमापकाच्या साहाय्याने 90° चे कोन काढा आणि लंब रेषा काढा.
3. A बिंदूवर कैवाराचे टोक ठेवून 8 cm अंतरावर B मधून जाणाऱ्या लंब रेषेवर कंस काढा. छेद बिंदूला C नाव द्या.
4. त्याचप्रमाणे B वरून A मधून जाणाऱ्या लंब रेषेवर 8 cm अंतरावर कंस काढा. छेद बिंदूला D नाव द्या.
5. C आणि D जोडा. तुमचा इष्ट आयत तयार होईल.
1. मोजपट्टीच्या साहाय्याने 4 cm लांबीचा रेषाखंड AB काढा.
2. A आणि B बिंदूंवर कोनमापकाच्या साहाय्याने 90° चे कोन काढा आणि लंब रेषा काढा.
3. A बिंदूवर कैवाराचे टोक ठेवून 8 cm अंतरावर B मधून जाणाऱ्या लंब रेषेवर कंस काढा. छेद बिंदूला C नाव द्या.
4. त्याचप्रमाणे B वरून A मधून जाणाऱ्या लंब रेषेवर 8 cm अंतरावर कंस काढा. छेद बिंदूला D नाव द्या.
5. C आणि D जोडा. तुमचा इष्ट आयत तयार होईल.
24. i) खालील आकृत्यांमधील परिभ्रमणीय सममितीचा कोन किती?
a) चौकोनी तारा (Star of David)
उत्तर: 90°
स्पष्टीकरण: या आकृतीला 4 समान कडा/टोके आहेत. पूर्ण वर्तुळ 360° चे असते. म्हणून परिभ्रमण कोन = 360° / 4 = 90°.
b) S आकाराची वक्ररेषा
उत्तर: 180°
स्पष्टीकरण: ही आकृती 180° ने (अर्धी) फिरवल्यास मूळ स्थितीत दिसते. म्हणून तिचा परिभ्रमण कोन 180° आहे.
24. ii) खाली दिलेल्या परिभ्रमणीय कोनावरून परिभ्रमणीय सममितीचा क्रम शोधा.
a) 90°
उत्तर: 4
स्पष्टीकरण: परिभ्रमण सममितीचा क्रम = 360° / परिभ्रमण कोन = 360° / 90° = 4.
b) 120°
उत्तर: 3
स्पष्टीकरण: परिभ्रमण सममितीचा क्रम = 360° / परिभ्रमण कोन = 360° / 120° = 3.
