पद्य ३. संतवाणी (क) हीन याती माझी देवा
इयत्ता ११ वी (PUC-I) | साहित्यमंथन
कवी: संत चोखामेळा
प्रस्तावना
वारकरी संप्रदायातील थोर संत चोखामेळा यांनी या अभंगातून तत्कालीन समाजातील अस्पृश्यतेचे आणि विषमतेचे वास्तव चित्रण केले आहे. जन्माने अस्पृश्य असल्यामुळे देवाची सेवा करण्याची इच्छा असूनही, त्यांना मंदिरात प्रवेश मिळत नाही, याची खंत या अभंगात व्यक्त केली आहे.
कवी परिचय
- नाव: संत चोखामेळा (१४ वे शतक)
- मूळ गाव: पंढरपूर जवळील ‘मंगळवेढा’.
- परिचय: संत ज्ञानेश्वरांच्या पंथातील संतकवी.
- मृत्यू: कामगार म्हणून कामावर असताना गावकुसाची भिंत कोसळून त्यांचा अपघाती मृत्यू झाला.
- समाधी: पंढरपुरातील विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारात संत नामदेवांनी त्यांची समाधी बांधली.
- काव्यविषय: त्यांच्या अभंगात विठ्ठलभक्ती बरोबरच पद-दलितांचे दुःख चित्रित झाले आहे.
मूळ अभंग
मज दूर दूर हो म्हणती । तुज भेटूं कवण्या रीती ।।
माझा लागतांची कर । सिंतोडा घेताती करार ।।
माझ्या गोविंदा गोपाळा । करुणा भाकी चोखामेळा ।।
अभंगाचा भावार्थ
संत चोखामेळा विठ्ठलाला आपली व्यथा सांगताना म्हणतात:
हे देवा, माझा जन्म दलित (अस्पृश्य) जातीत झाला आहे. माझी जात हीन मानली जात असल्यामुळे मला तुझी प्रत्यक्ष सेवा करण्याची संधी मिळत नाही, मग तुझी सेवा माझ्याकडून कशी घडणार?
समाजातील लोक मला मंदिराजवळ आले की ‘दूर हो, दूर हो’ असे म्हणून हिणवतात आणि लांब हाकलतात. अशा परिस्थितीत मी तुझी भेट कोणत्या प्रकारे घेऊ?
जर चुकून माझा हात (स्पर्श) त्यांना झाला, तर ते स्वतःवर पाणी शिंपडून (सिंतोडा घेऊन) स्वतःला पवित्र करून घेतात. माझ्या स्पर्शाने ते अशुद्ध होतात असे ते मानतात.
शेवटी संत चोखामेळा म्हणतात, “हे माझ्या गोविंदा, गोपाळा! आता तूच माझ्यावर दया कर. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी मी तुझ्याकडे करुणा भाकत आहे (विनवणी करत आहे).”
मध्यवर्ती कल्पना
प्रस्तुत अभंगाची मध्यवर्ती कल्पना ही ‘भक्ती आणि सामाजिक विषमता’ यावर आधारित आहे. दलित समाजात जन्म घेतल्यामुळे तत्कालीन समाजात अस्पृश्यतेचे चटके सहन करावे लागत असत. देव आपला असूनही पुजारी आणि समाज त्याला ‘दूर’ ठेवतात, स्पर्श सुद्धा पाप मानतात, याची तीव्र खंत (Sorrow) आणि देवाला भेटण्याची तळमळ या अभंगात व्यक्त झाली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- संत चोखामेळा हे संत ज्ञानेश्वरांच्या काळातील एक महत्त्वाचे संत कवी होते.
- त्यांनी आपल्या अभंगातून पद-दलितांच्या वेदना मांडल्या.
- जातिभेदाची भिंत भक्ताला देवापासून कशी दूर ठेवते, याचे वास्तव वर्णन येथे येते.
- देवाची करुणा आणि दया हेच त्यांच्यासाठी एकमेव आश्रयस्थान आहे.
शब्दार्थ
- याती: जात (Caste)
- कवण्या रीती: कोणत्या रीतीने / कशा प्रकारे (In what way) 41
- कर: हात (Hand)
- करुणा: दया (Compassion/Mercy)
- भाकी: विनवणी करतो / आश्वासन मागतो (Begs/Pleads)
- सिंतोडा: अंगावर पाणी उडवून घेणे / शिंपडणे (Sprinkling water for purification).
स्वाध्याय आणि प्रश्नोत्तरे
अ) खालील प्रश्नांची एक ते दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.
आ) खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा.
ते देवाला सांगतात की, माझा जन्म तथाकथित हीन जातीत झाल्यामुळे मला समाजात सन्मानाने वागवले जात नाही. मला देवाची मनापासून सेवा करायची आहे, पण लोक मला मंदिराच्या जवळही फिरकू देत नाहीत. ते मला ‘दूर हो’ असे म्हणून अपमानित करतात.
समाजातील अस्पृश्यतेची तीव्रता इतकी आहे की, जर माझा हात कुणाला चुकून लागला, तर ते स्वतःला अशुद्ध मानतात आणि पाणी शिंपडून (सिंतोडा घेऊन) शुद्ध होतात. अशा परिस्थितीत मी तुझ्यापर्यंत कसा पोहोचू आणि तुझी सेवा कशी करू? अशी हतबलता आणि खंत संत चोखामेळा या अभंगातून व्यक्त करतात.
इ) संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
स्पष्टीकरण: आपल्या मनातील दुःख विठ्ठलासमोर मांडताना संत चोखामेळा म्हणतात की, हे देवा, माझा जन्म दलित समाजात झाला आहे. तत्कालीन समाजात या जातीला ‘हीन’ (कमी दर्जाची) मानले जात असे.
त्यामुळे, मला तुझी भक्ती करण्याची ओढ असूनही, समाज मला तुझ्या मूर्तीजवळ येऊ देत नाही. अस्पृश्यतेच्या बंधनामुळे मला तुझी पूजा-अर्चा किंवा प्रत्यक्ष सेवा करणे अशक्य झाले आहे. “माझी जात हीन असल्यामुळे तुझी सेवा माझ्या हातून कशी घडेल?” असा प्रश्न ते या ओळीतून देवाला विचारत आहेत. यात त्यांची भक्ती आणि सामाजिक परिस्थितीमुळे आलेली असहायता दिसून येते.
अभ्यास करा, पुढे वाढा! | Santvani – Sant Chokhamela
