पद्य ३. संतवाणी (ब) विठु माझा लेकुरवाळा
साहित्यमंथन | इयत्ता ११ वी (PUC-I)
कवयित्री: संत जनाबाई
प्रस्तावना
वारकरी संप्रदायातील थोर संत कवयित्री जनाबाई यांनी या अभंगात विठ्ठलाचे अतिशय लोभसवाणे रूप रेखाटले आहे. भक्तांच्या मेळ्यात रमणारा विठ्ठल हा केवळ देव नसून तो एक प्रेमळ पालक आहे, असा भाव या अभंगातून व्यक्त होतो. विठ्ठलाचे ‘लेकुरवाळे’ रूप येथे शब्दबद्ध केले आहे.
कवी परिचय
- नाव: संत जनाबाई (समाधी – १३५०).
- जन्मगाव: मराठवाड्यातील गंगाखेड.
- विशेष परिचय: संत नामदेवांच्या परिवारातील एक सदस्य. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य नामदेवांच्या घरी गेले, म्हणून त्या स्वतःचा उल्लेख ‘नामयाची दासी’ असा करतात.
- साहित्य रचना: नामदेवचरित्र, हरिश्चंद्रआख्यान, थाळीपाक, प्रल्हाद चरित्र, कृष्णजन्म, बालक्रीडा इत्यादी. सुमारे ३५० अभंग उपलब्ध आहेत.
- काव्यशैली: साधी, सोपी भाषा आणि भावनेचा उत्कट अविष्कार.
मूळ अभंग
अभंगाचा भावार्थ
संत जनाबाई विठ्ठलाचे वर्णन करताना म्हणतात की, माझा विठ्ठल हा एकट्या दुकट्याचा देव नसून तो ‘लेकुरवाळा’ (खूप मुलेबाळे असलेला) आहे. भक्तांचा मेळा हेच त्याचे कुटुंब आहे. भक्तांवर प्रेम करताना विठ्ठलाने त्यांना कसे साभाळले आहे, याचे वर्णन करताना जनाबाई म्हणतात:
संत निवृत्तीनाथांना विठ्ठलाने प्रेमाने खांद्यावर घेतले आहे, तर संत सोपानांचा हात आपल्या हातात धरला आहे. ज्ञानदेवांचा (ज्ञानेश्वर) हात धरून ते पुढे चालत आहेत आणि सुंदर अशी संत मुक्ताई त्यांच्या मागून चालली आहे. संत गोरा कुंभारांना विठ्ठलाने आपल्या मांडीवर बसवून घेतले आहे, तर संत चोखामेळा आणि जीवा हे त्यांच्या बरोबरीने चालत आहेत. संत बंका (बंका महार) यांना विठ्ठलाने कडेवर उचलून घेतले आहे आणि लाडक्या संत नामदेवांनी विठ्ठलाची करंगळी (Little finger) धरली आहे.
शेवटी संत जनाबाई म्हणतात, अशा प्रकारे हा गोपाळ (विठ्ठल) आपल्या भक्तांचा सोहळा करत आहे, म्हणजेच भक्तांच्या संगतीत आनंदाने रमत आहे.
मध्यवर्ती कल्पना
प्रस्तुत अभंगात विठ्ठलाच्या वात्सल्यभावाचे (Parental Love) दर्शन घडते. सर्व संत ही देवाची लेकरे आहेत आणि देव त्यांच्यावर आई-वडिलांसारखे प्रेम करतो, हा या अभंगाचा मुख्य विषय आहे. देवाचे आपल्या भक्तांशी असलेले जिव्हाळ्याचे नाते यात स्पष्ट केले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- विठ्ठलाला ‘लेकुरवाळा’ म्हटले आहे.
- विविध संतांचे (निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ताई, नामदेव, इ.) विठ्ठलाशी असलेले सानिध्य यात दाखवले आहे.
- देवाची भक्तांवर असलेली माया आणि प्रेमळ दृष्टीकोन व्यक्त होतो.
शब्दार्थ
- लेकुरवाळा: पोरबाळे असलेला (One with many children).
- बंका: संत बंका महार (Sant Banka).
- करांगुली: करंगळीचे बोट (Little finger).
- मेळा: गर्दी, समुदाय (Gathering/Crowd).
- कडियेवरी: कडेवर (On the hip/waist).
स्वाध्याय आणि प्रश्नोत्तरे
अ) खालील प्रश्नांची एक ते दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.
आ) खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा.
जनाबाई म्हणतात, माझा विठू हा ‘लेकुरवाळा’ आहे, आणि संतांचा मेळा हेच त्याचे कुटुंब आहे. या कौटुंबिक सोहळ्यात विठ्ठलाने निवृत्तीनाथांना खांद्यावर घेतले आहे, तर सोपानदेवांचा हात धरला आहे. ज्ञानदेव पुढे चालत आहेत आणि त्यांच्या मागून मुक्ताई चालत आहे. गोरा कुंभार विठ्ठलाच्या मांडीवर बसले आहेत. चोखा आणि जीवा हे विठ्ठलाच्या बरोबरीने चालत आहेत. बंका महार यांना विठ्ठलाने कडेवर घेतले आहे आणि लाडक्या नामदेवाने विठ्ठलाची करंगळी धरली आहे.
अशा प्रकारे विठ्ठल आपल्या भक्तांच्या गराड्यात आनंदाने रमत आहे, असे सुरेख चित्र जनाबाईंनी या अभंगात रेखाटले आहे.
इ) संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
स्पष्टीकरण: विठ्ठलाचे आपल्या भक्तांवर असलेल्या प्रेमाचे वर्णन करताना जनाबाई अभंगाच्या शेवटी म्हणतात की, विठ्ठल सर्व संतांना आपल्या अंगा-खांद्यावर खेळवत आहे. कुणाला खांद्यावर, कुणाला कडेवर तर कुणाला मांडीवर घेऊन तो चालला आहे. हे दृश्य पाहून जनाबाई म्हणतात की, साक्षात गोपाळ (विठ्ठल) आपल्या भक्तांचा हा आनंद सोहळा साजरा करत आहे. देव आणि भक्त यांच्यातील अतूट आणि जिव्हाळ्याचे नाते या ओळीतून स्पष्ट होते.
Designed for Student Success | Santwani | Marathi Yuvakbharati
