CTET 2024 PAPER-I विषय – मराठी (भाषा I) – प्रश्नपेढी
**टीप:** या प्रश्नपेढीतील उत्तरे आणि स्पष्टीकरणे प्रमाणित उत्तरसूचीच्या अनुपलब्धतेमुळे अध्यापनशास्त्राच्या (Pedagogy) तत्त्वांवर आधारित आहेत. अधिकृत उत्तरसूचीसाठी कृपया CTET च्या संकेतस्थळाचा संदर्भ घ्यावा.
भाग I: भाषा अध्यापनशास्त्र (Q. 91 ते 105)
91. पुढील उदाहरणासाठी अनुकूल पर्याय निवडा. ‘मी भाषेवर लक्ष केंद्रित करताना याची दखल घेतो की ते योग्य आहे.’
(1) ट्राँसलेंग्युजिंग
(2) पाठ करणे
(3) उजळणी
(4) स्व-निरीक्षण
Correct Answer: (4) स्व-निरीक्षण
Explanation: स्वतःच्या भाषेच्या वापरावर लक्ष केंद्रित करून, तो योग्य आहे की नाही हे तपासणे, याला ‘स्व-निरीक्षण’ (Self-Monitoring) म्हणतात. हे एक प्रभावी अध्ययन तंत्र आहे जे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या प्रगतीचे मूल्यांकन करण्यास मदत करते.
92. इयत्ता दुसरीचे विद्यार्थी “हेड एंड शोल्डर्स, नीस एंड टोस” हे गाणं म्हणतात. गाणं म्हणत असताना ते शरीराच्या त्या त्या अवयवांना स्पर्श करतात. शिक्षिका त्यांना कोणत्या पद्धतीने शिकवीत आहे ?
(1) निवड (Electic)
(2) दृष्यश्राव्य
(3) संवादात्मक भाषा शिक्षण
(4) समग्र शारीरिक प्रतिभाव
Correct Answer: (4) समग्र शारीरिक प्रतिभाव
Explanation: समग्र शारीरिक प्रतिभाव (Total Physical Response – TPR) या पद्धतीत भाषेतील आज्ञांचा किंवा शब्दांचा अर्थ शारीरिक हालचालींच्या माध्यमातून दिला जातो. गाणे म्हणत अवयवांना स्पर्श करणे हे TPR चे उदाहरण आहे.
93. विद्यार्थी समूहाला मागील पाठावर बेतलेल्या शब्द संग्रहावरील पाच प्रश्नांची उत्तरे देणे आहे. त्या नंतर ते दुसऱ्या समूहाला आपले प्रश्न देऊन त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देतात. असे करणे कशाचे उदाहरण आहे ?
(1) सवंगड्याकडून झालेले मूल्यमापन
(2) स्व-मूल्यमापन
(3) प्रत्याभरण
(4) वाचन मूल्यमापन
Correct Answer: (1) सवंगड्याकडून झालेले मूल्यमापन
Explanation: एका समूहाने दुसऱ्या समूहाचे किंवा एका विद्यार्थ्याने दुसऱ्या विद्यार्थ्याचे मूल्यांकन करणे याला ‘सवंगड्याकडून झालेले मूल्यमापन’ (Peer Assessment) म्हणतात. प्रश्नोत्तरांच्या देवाणघेवाणीतून हे मूल्यमापन होते.
94. माझी शिक्षिका एका कार्डावर एखादा शब्द किंवा वाक्य मला लिहून देते आणि मी वर्गासमोर अभिनय करून दाखवतो. विद्यार्थ्यांनी तो शब्द किंवा वाक्य ओळखायचे असते. ही प्रक्रिया भाषिक अध्यापनातील कोणत्या साधनाचे उदाहरण आहे?
(1) संभाषण
(2) वाचन
(3) लेखन
(4) अभिनय
Correct Answer: (4) अभिनय
Explanation: दिलेल्या शब्दावर किंवा वाक्यावर अभिनय करणे आणि इतरांनी ते ओळखणे, हे भाषा शिक्षणातील ‘अभिनय’ (Acting/Dramatisation) या उपक्रमाचे स्पष्ट उदाहरण आहे, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची आकलनक्षमता आणि अभिव्यक्ती सुधारते.
95. विधान (A) : शाळेत येणारे प्रत्येक मूल त्यांच्या वयानुरूप चांगल्या प्रकारे भाषा वापर करतात. कारण (R) : भाषिक व सांस्कृतिक वैविध्यामुळे त्यांना त्यांच्या क्षमतांचे सादरीकरण करता येत नाही. पुढीलपैकी योग्य पर्याय निवडा.
(1) (A) चूक आहे, पण (R) बरोबर आहे.
(2) (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत आणि (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
(3) (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, पण (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
(4) (A) बरोबर आहे, पण (R) चूक आहे.
Correct Answer: (4) (A) बरोबर आहे, पण (R) चूक आहे.
Explanation: विधान (A) सत्य आहे, कारण प्रत्येक मूल जन्मजात भाषिक क्षमता घेऊन शाळेत येते. कारण (R) असत्य आहे. भाषिक व सांस्कृतिक विविधता हे भाषा शिक्षणात अडथळा नसून ‘संसाधन’ (Resource) असते, ज्यामुळे क्षमतांचे सादरीकरण अधिक चांगले होऊ शकते.
96. पाचव्या इयत्तेतील मनजीत शिक्षकांशी, मित्रांशी आणि एका दोन वर्षाच्या मुलासोबत वेगवेगळ्या प्रकारे बोलतो. सामाजिक पर्यावरणात भाषा कशी वापरावी, हे मनजीतला नीट कळते. भाषेच्या संदर्भात असे मानणे म्हणजे….
(1) भाषिक वर्तन
(2) नैसर्गिकता
(3) अर्थविन्यास
(4) व्यवहारकुशलता
Correct Answer: (4) व्यवहारकुशलता
Explanation: ‘व्यवहारकुशलता’ (Pragmatics) म्हणजे सामाजिक संदर्भानुसार (Context) भाषेचा योग्य वापर करण्याची क्षमता. मनजीत वेगवेगळ्या व्यक्तींशी वेगवेगळ्या पद्धतीने बोलतो, जी त्याची व्यवहारकुशलता दर्शवते.
97. एका आईच्या लक्षात येते की मुलगा काहीवेळा अशा गोष्टी बोलतो ज्या तिने कधीही त्याच्या भावडांकडून किंवा मोठ्या माणसांकडून ऐकल्या नाहीत. ती बुचकळ्यात पडते. या विधानात भाषा शिक्षणाची कोणती संकल्पना स्पष्ट होते?
(1) अनुकरण
(2) भाषा सर्जनशीलता
(3) पुनरावृत्ती
(4) भाषा संपादन
Correct Answer: (2) भाषा सर्जनशीलता
Explanation: लहान मुले नवीन शब्द किंवा वाक्ये तयार करतात जी त्यांनी कधीही ऐकलेली नसतात. ही क्षमता ‘सर्जनशीलता’ (Creativity) म्हणून ओळखली जाते, जी भाषिक अध्ययनाचा मूलभूत भाग आहे.
Correct Answer: (3) विद्यार्थ्यांना स्वयं-वाचनास प्रोत्साहन देणे
Explanation: ‘वाचन कोपरा’ हा विद्यार्थ्यांना पुस्तके निवडण्याची आणि त्यांच्या आवडीनुसार शांतपणे वाचण्याची संधी देतो. यामुळे स्वयं-वाचन (Independent Reading) आणि वाचनाची सवय लागते.
भाग II: उतारा (प्र. 106 ते 114)
सूचना: पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 106 ते 114 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
आज प्रत्येक शहरात हिरवाई गडप झालीय. तिची जागा आता काँक्रीटच्या जंगलानं घेतलीय. शिवाय, हवेचं प्रदूषण ही भरमसाट वाढलंय. या परिस्थितीत मानवाला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो आहे. वाढत्या उष्णतेवर वृक्षारोपण हाच रामबाण उपाय आहे. वृक्ष तापमानात घट करतात. वृक्षांमुळे जमिनीची धूप कमी होते. ते ध्वनिप्रदूषण व प्रदूषण कमी करतात. त्यामुळे पर्यावरण संतुलित राहते. विविध सूक्ष्मजीव, पक्षी व किटक यांचा नैसर्गिक अधिवास वृक्षांमुळे सुरक्षित राहतो. वृक्ष हवेतील कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर टाकतात. अनेक प्रकारचे हानिकारक कण, जसे की कार्बन कण, ॲश, धुळीचे कण वृक्षांच्या पानांद्वारे शोषले जातात. वृक्षांचा औषधी म्हणूनही उपयोग होतो. वृक्षारोपणामुळे पर्यावरणातील संतुलन टिकून राहते.
106. लेखात सांगितलेल्या पर्यावरणातील असंतुलनाची प्रमुख कारणे कोणती आहेत?
(1) वाढते ध्वनिप्रदूषण आणि जमिनीची धूप
(2) हिरवाई गडप होणे आणि हवेचे प्रदूषण वाढणे
(3) तापमान वाढणे आणि वृक्षांचा औषधी उपयोग
(4) सूक्ष्मजीव आणि किटकांचा नैसर्गिक अधिवास
Correct Answer: (2) हिरवाई गडप होणे आणि हवेचे प्रदूषण वाढणे
Explanation: उताऱ्याच्या सुरुवातीलाच उल्लेख आहे की ‘आज प्रत्येक शहरात हिरवाई गडप झालीय’ आणि ‘हवेचं प्रदूषण ही भरमसाट वाढलंय’. हीच असंतुलनाची प्रमुख कारणे आहेत.
Explanation: उताऱ्यामध्ये स्पष्टपणे नमूद केले आहे: ‘वाढत्या उष्णतेवर वृक्षारोपण हाच रामबाण उपाय आहे.’
114. ‘अधिवास’ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
(1) बांधलेली भिंत
(2) नैसर्गिक निवासस्थान
(3) घराची मालकी
(4) एका जागेचा वास
Correct Answer: (2) नैसर्गिक निवासस्थान
Explanation: ‘नैसर्गिक अधिवास’ (Natural Habitat) म्हणजे नैसर्गिकरित्या राहण्याचे ठिकाण किंवा निवासस्थान. उतारा ‘नैसर्गिक अधिवास’ सुरक्षित राहतो असे म्हणतो.
भाग III: कविता (प्र. 115 ते 120)
सूचना: पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 115 ते 120 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा.
दृष्ट हिला लागली,
पडे कुणि पाप्याची सावली !
लिम्बलोण ग कोणी उतरा,
जगदम्बेचा ग अंगारा लावा,
बान्धा गन्डादोरा.
काळजी घ्या चांगली
चाफ्यापरि गोरेपण पिवळं,
काकडीपरी अंग कोवळं,
मैद्यापरि लुसलुशीत सगळं,
– दृष्ट पडुनि करपली !
ज्यांच्या पोटीं उदण्ड माया
लेकुरवाळ्या आयावाया,
पोक्त शहाण्या आणा दाया,
दावा चाफेकळी.
चिमणिसारखं तोंड जाहलं,
डोळ्यावरचं तेज चाललं,
नाक उंच वर येउं लागलं,
गत कशी ग जाहली !
115. कवितेमध्ये ‘दृष्ट’ लागलेल्या मुलीचे ‘गोरेपण पिवळे’ होण्यासाठी कशाची उपमा दिली आहे?
(1) काकडी
(2) चाफा
(3) मैदा
(4) चिमणी
Correct Answer: (2) चाफा
Explanation: कवितेत स्पष्ट उल्लेख आहे: ‘चाफ्यापरि गोरेपण पिवळं’. चाफा हे फुल गोऱ्या रंगाचे असते, त्यामुळे गोऱ्यापणाची उपमा देण्यासाठी चाफ्याचा उल्लेख केला आहे.
116. ‘मैद्यापरि लुसलुशीत सगळं’ या ओळीतून कोणता भाव व्यक्त होतो?
(1) सौंदर्य
(2) मृदुता
(3) भूक
(4) आजार
Correct Answer: (2) मृदुता
Explanation: मैदा हा खूप मऊ असतो. ‘लुसलुशीत’ या शब्दाचा अर्थ अतिशय मऊ किंवा कोमल असा होतो. त्यामुळे या ओळीतून मुलीच्या अंगाची ‘मृदुता’ (Softness) व्यक्त होते.
120. ‘गत’ या शब्दाचा अर्थ कवितेच्या संदर्भात काय आहे?
(1) गेलेला
(2) स्थिती
(3) भविष्य
(4) सवंगडी
Correct Answer: (2) स्थिती
Explanation: कवितेच्या शेवटच्या ओळीत ‘गत कशी ग जाहली!’ म्हणजे ‘परिस्थिती/हालत कशी झाली आहे’ असा अर्थ होतो. त्यामुळे ‘गत’ या शब्दाचा अर्थ ‘स्थिती’ (Condition/State) असा आहे.
**सूचना:** या प्रश्नपेढीत प्रश्न 91 ते 120 (मराठी भाषा I) समाविष्ट आहेत.
