पाठ आधारित मूल्यमापन नमुना प्रश्नपत्रिका
इयत्ता – 8वी
विषय – समाज विज्ञान
गुण – 20
LBA आधारित नमुना प्रश्नपत्रिका
16.मौर्य आणि कुशाण घराणे
17.गुप्त आणि वर्धन घराणे
22. लोकशाही
पाठ आधारित मूल्यमापन नमुना प्रश्नपत्रिका
इयत्ता – 8वी | विषय – समाज विज्ञान | गुण: 20 | वेळ: 1 तास (उदाहरणाथ)
सूचना: सर्व प्रश्न सोडवणे आवश्यक आहे.
Question Paper Blueprint (20 Marks)
| Learning Objective | Weightage (%) | Marks |
|---|---|---|
| Knowledge (ज्ञान) – Easy | 45% | 9 |
| Understanding / Application (आकलन/उपयोजन) – Average | 40% | 8 |
| Skill / High Order Thinking (कौशल्य) – Difficult | 15% | 3 |
| TOTAL MARKS | 100% | 20 |
I. योग्य पर्याय निवडून उत्तरे लिहा. (Choose the correct option.) Marks: 4
- भारतातील पहिला शिलालेख जारी करणारा राजा कोण?
(A) अशोक (B) कनिष्क (C) हर्षवर्धन (D) समुद्रगुप्त - ‘मेघदूत’ या ग्रंथाचे लेखक कोण आहेत?
(A) बाणभट्ट (B) आर्यभट्ट (C) कालिदास (D) ह्युएन त्संग - लोकशाहीची व्याख्या ‘जीवनपद्धती’ म्हणून कोणी केली?
(A) अब्राहम लिंकन (B) हमान फायनर (C) महात्मा गांधी (D) जॉन लॉक - नालंदा विद्यापीठाची सुरुवात कोणत्या शासकापासून झाली?
(A) चंद्रगुप्त मौर्य (B) नरसिंह गुप्त (C) समुद्रगुप्त (D) हर्षवर्धन
II. एका वाक्यात/शब्दात उत्तरे लिहा. (Answer in one sentence/word.) Marks: 3
- ‘अर्थशास्त्र’ हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
- हर्षवर्धन राजाच्या दरबारात असलेले दोन प्रसिद्ध कवी कोण?
- दर पाच वर्षांनी होणाऱ्या निवडणुकांना काय म्हणतात?
III. योग्य जोड्या जुळवा. (Match the following.) Marks: 2
| ‘अ’ गट | ‘ब’ गट |
|---|---|
| 1. कनिष्क | अ. प्रयाग प्रशस्ती |
| 2. समुद्रगुप्त | ब. गांधार कलाशैली |
| 3. प्रत्यक्ष लोकशाही | क. स्वित्झर्लंड |
(वरीलपैकी फक्त दोन जोड्या जुळवा.)
IV. खालील प्रश्नांची उत्तरे दोन किंवा तीन वाक्यांत लिहा. (Answer the following questions in two or three sentences.) Marks: 4 (2 x 2)
- कुशाणांच्या स्थापत्य कलेतील योगदानाचे कौतुक कशा प्रकारे केले जाते?
- लोकशाहीची दोन प्रमुख वैशिष्ट्ये लिहा.
V. खालील प्रश्नाचे उत्तर पाच किंवा सहा वाक्यांत लिहा. (Answer the following question in five or six sentences.) Marks: 3
- गुप्त साम्राज्याच्या साहित्यिक आणि वैज्ञानिक योगदानाचे विश्लेषण करा.
VI. खालील प्रश्नाचे उत्तर सात किंवा आठ वाक्यांत/मुद्द्यांत लिहा. (Answer the following question in seven or eight sentences/points.) Marks: 5
- तुमच्या मते, आजच्या प्रशासकीय व्यवस्थेशी मौर्य आणि कुशाणांच्या प्रशासकीय व्यवस्थेची तुलना करणे का आवश्यक आहे?
एकूण गुण: 20
उत्तरसूची (Answer Key)
I. योग्य पर्याय निवडून उत्तरे लिहा.
- (A) अशोक
- (C) कालिदास
- (B) हमान फायनर
- (B) नरसिंह गुप्त
II. एका वाक्यात/शब्दात उत्तरे लिहा.
- चाणक्य (कौटिल्य)
- बाणभट्ट आणि पुष्यभूती
- सार्वत्रिक निवडणुका
III. योग्य जोड्या जुळवा.
- कनिष्क – गांधार कलाशैली
- समुद्रगुप्त – प्रयाग प्रशस्ती
- प्रत्यक्ष लोकशाही – स्वित्झर्लंड
IV. दोन/तीन वाक्यात उत्तरे लिहा.
- कुशाणांच्या काळात गांधार कलाशैली आणि मथुरा कलाशैली यांचा विकास झाला. कनिष्काच्या काळात बुद्ध मूर्तींना अधिक मानवी रूप दिले गेले, ज्याला गांधार कलाशैली म्हणतात. या स्थापत्यकलेतील योगदानामुळेच ते प्रसिद्ध झाले.
-
लोकशाहीची दोन प्रमुख वैशिष्ट्ये:
- लोकशाही म्हणजे लोकांचे सरकार असते.
- यात नागरिकांना हक्क आणि स्वातंत्र्य मिळते.
- प्रतिनिधी लोकांच्या वतीने कायदे करतात. (कोणतेही दोन अपेक्षित.)
V. पाच/सहा वाक्यात उत्तरे लिहा.
-
गुप्त साम्राज्याचे साहित्यिक आणि वैज्ञानिक योगदान महत्त्वाचे आहे:
- साहित्यिक योगदान: या काळात संस्कृत साहित्य भरभराटीला आले. कालिदास (मेघदूत, अभिज्ञान शाकुंतल) यांसारखे महान कवी आणि नाटककार याच काळात होऊन गेले.
- वैज्ञानिक योगदान: आर्यभट्ट यांनी ‘आर्यभट्टीय’ हा ग्रंथ लिहिला आणि गणितात शून्याचा आणि ‘पाय’ (π) च्या मूल्याचा शोध लावला. वराहमिहिर (बृहत्संहिता) यांनीही ज्योतिषशास्त्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
VI. सात/आठ वाक्यात उत्तरे लिहा.
-
आजच्या प्रशासकीय व्यवस्थेशी मौर्य आणि कुशाणांच्या प्रशासकीय व्यवस्थेची तुलना करणे खालील कारणांसाठी आवश्यक आहे:
- सातत्य आणि बदल समजून घेणे: प्राचीन प्रशासनातून (उदा. मौर्य-कौटिल्य अर्थशास्त्र) आजच्या प्रशासनात कोणते बदल झाले आणि कोणती तत्त्वे आजही पाळली जातात, हे समजते.
- कल्याणकारी राज्याच्या संकल्पनेचा अभ्यास: सम्राट अशोकाची धम्म नीती लोकांच्या कल्याणावर (उदा. आरोग्य सुविधा) आधारित होती. आजच्या कल्याणकारी राज्याच्या संकल्पनेचा पाया या धोरणांशी तुलना करून अभ्यासता येतो.
- प्रशासकीय विकेंद्रीकरण: मौर्यांच्या ग्राम प्रशासन पद्धतीची तुलना आजच्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांशी (उदा. ग्रामपंचायत) करता येते.
- संघटित कर प्रणाली: मौर्यांची अत्यंत संघटित कर प्रणाली अभ्यासल्यास सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनाची मूलतत्त्वे कळतात.
- सांस्कृतिक प्रभाव: कुशाणांनी विकसित केलेली गांधार कलाशैली आणि त्याचे सांस्कृतिक परिणाम यातून आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे महत्त्व कळते.
