KARTET 2025 Paper-II – भाषा 1 (मराठी) मॉडेल उत्तरे व स्पष्टीकरण
KARTET 2025 परीक्षेची तयारी करणाऱ्या सर्व इच्छुक शिक्षकांसाठी हा ब्लॉगपोस्ट अत्यंत उपयुक्त आणि महत्त्वाचा ठरणार आहे. KARTET Paper-II भाषा 1 (मराठी) या विषयावर आधारित मॉडेल उत्तरे आणि तपशीलवार स्पष्टीकरण यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना प्रश्नांची रचना, अपेक्षित उत्तरांची मांडणी आणि परीक्षेतील भाषा कौशल्याची अचूक समज मिळेल.
या ब्लॉगपोस्टमध्ये परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या व्याकरणावर आधारित प्रश्न, आकलनावर आधारित प्रश्न, भाषा कौशल्य, शब्दसंपत्ती, वाक्यरचना, अलंकार, वाक्प्रचार, म्हणी, तसेच पाठ्यपुस्तकातील विषयानुसार विचारले जाणारे प्रश्न यांचा सखोल आढावा दिलेला आहे. KARTET परीक्षेत भाषा-1 या विषयाद्वारे उमेदवाराचे अध्यापनक्षम भाषिक कौशल्य तपासले जाते. त्यामुळे या घटकांची स्पष्टता आणि सराव करणे आवश्यक असते.
या मॉडेल उत्तरांमध्ये प्रत्येक प्रश्नाचे फक्त उत्तरच नाही तर उत्तर का योग्य आहे याचे स्पष्टीकरण देखील देण्यात आले आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांना विषयाची मुळाशी समज तयार होते आणि ते एका प्रश्नाचा अर्थ ओळखून त्याच प्रकारचे इतर प्रश्न निश्चितपणे सोडवू शकतात.
तसेच पोस्टमध्ये खालील बाबींचाही समावेश करण्यात आला आहे—
- भाषा शुद्धता – शब्दलेखन, विरामचिन्हे, योग्य वाक्यरचना
- आकलन सुलभीकरण – उताऱ्यावर आधारित प्रश्नांची सोपी विश्लेषणे
- शिक्षकाची भाषिक भूमिका – बालकांच्या भाषिक विकासासाठी आवश्यक कौशल्यांची माहिती
- मॉडेल उत्तरांचे टप्प्याटप्प्याने स्पष्टीकरण
- अतिरिक्त टिप्स आणि परीक्षेपूर्व तयारी मार्गदर्शन
या पोस्टची रचना अशा प्रकारे केली आहे की विद्यार्थी कोणत्याही अवघड संकल्पना सहज पचवू शकतील. प्रत्येक उत्तरासोबत दिलेले स्पष्टीकरण त्यांच्या आत्मविश्वासात भर घालते.
KARTET 2025 Paper-II भाषा 1 (मराठी) मॉडेल उत्तरे नियमित सरावासाठी अतिशय उपयुक्त ठरतात कारण भविष्यातील प्रश्नांची दिशा आणि त्यांची सोडवणूक समजून घेण्यास मदत होते. त्यामुळे हि संपूर्ण सामग्री शिक्षकभर्ती परीक्षेच्या अभ्यासकांसाठी एक परिपूर्ण मार्गदर्शक ठरते.
शेवटी, या ब्लॉगपोस्टमधील उत्तरे, टिप्स आणि विश्लेषण हे विद्यार्थ्यांना भाषा कौशल्य अधिक प्रभावीपणे वापरून गुण मिळविण्याची संधी वाढवतात. ज्यांना KARTET मध्ये उत्तीर्ण होऊन शिक्षक म्हणून करिअर घडवायचे आहे, त्यांनी हा संपूर्ण ब्लॉग नक्कीच अभ्यासावा.
KARTET 2025 PAPER-II
विषय – मराठी (भाषा-1)
सूचना : खालील उतारा वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा. (प्रश्न क्र. 1 ते 8)
श्रीरामकृष्ण म्हणतात, शालीनता हा गुण सर्वोत्तम असून स्वभावबंधनाचे ते पारदर्शक उदाहरण आहे. शालीनतेला औपचारिकतेचे गालबोट लागल्यास मात्र स्वभावचित्र विचित्र दिसते. जीवनसिद्धीसाठी मनात, स्वभावात नम्रतेचा ओलावा जरूर असावा. शांत, तरल मनोवृत्तीचे ते द्योतक ठरावे. विनयशील शब्दकृतिने जग जिंकता येते. त्यातून साधेपणाचे सादरीकरण प्रकट होऊन, सस्नेहता, प्रसन्नतेचे लोभस दर्शन होते. अति प्रगत वातावरणात या गोष्टीचा कदाचित अभाव असेलही परंतु, ज्या स्वभावाला औषधच नसते, तिथे मितभाषीपणा, सलज्जता अधिक उपयुक्त ठरण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. सभ्यता हा त्याच पठडीतला जोड स्वभाव. हुषार लोकाना तो जास्त भावतो. सालस वृत्तीला तर त्याहूनही अधिक शोभतो. प्रतिकूल परिस्थितीत बदल घडवून आणण्याचे सामर्थ्य विनम्र वाचेत आहे. त्यामुळे मतपरिवर्तनाचाही लाभ होतो. [10] शालीनतेत मवाळपण अंशानेही असू नये कारण, त्या सौम्यपणाचा अति फायदा घेणारेच संधीसाधू समाजात पुष्कळ आहेत. शालीनता संयमी स्वभावाचे नेतृत्व करते. सुसंस्कृत आचार विचार ‘विद्या विनयेन शोभते’ असे म्हणतात. चांगुलपणात नम्र वृत्तीचा भरपूर आशय सामावलेला असतो पहा. राजकीय वर्तुळात नम्र रीतीरिवाजांचे मोठे पेव फुटलेले दिसते. स्त्रीदाक्षिण्यात विनम्रतेने तर उगाचच कळस गाठल्याचे जाणवते. शिष्टाचार व शालीनता म्हणजे दूध पाण्याचा संगम ! असो. नम्र स्वभाव ही कृत्रिम धाटणी होऊ नये. त्यात नैसर्गिकता व सहजता यांचा अजोड मिलाफ राखावा. ती लकब किंवा स्टाईलच्या स्वरूपात जोपासली, तर आपला स्वभाव भित्रा, व अति शिष्ठ होऊन काटेकोरांच्या कब्जात जाईल. फळाफुलानी लगडलेली झाडे आपल्या रूपसंपत्तीचा कधीच गर्व धरत नाहीत. हे सर्व परमेश्वराचे देणे, असे नम्र अभिवादन त्यांच्या पाळामुळात निसर्गातः च रुजलेले असल्याने, ही सर्व झाडेवृक्ष, काहीशी वाकून झुकून अदबीने रांगेत उभी असतात. इथे स्वाभिमानाची आब राखली जाते, सौजन्यपूर्ण अस्मितेचे दर्शनही इथेच घडते. स्वभावबंधनाचे पारदर्शक उदाहरण हे आहे.
1. स्वभावबंधनाचे पारदर्शक उदाहरण हे आहे.
योग्य पर्याय: (2) शालीनता
उताऱ्याच्या सुरुवातीलाच म्हटले आहे, “श्रीरामकृष्ण म्हणतात, शालीनता हा गुण सर्वोत्तम असून स्वभावबंधनाचे ते पारदर्शक उदाहरण आहे.” आणि शेवटी देखील ‘स्वभावबंधनाचे पारदर्शक उदाहरण हे आहे.’ असे म्हणून रिकामी जागा भरण्यासाठी पर्याय दिला आहे.
2. दूध पाण्याचा संगम असे याला म्हटले आहे.
योग्य पर्याय: (1) शिष्टाचार व शालीनतेला
उताऱ्यात नमूद आहे, “शिष्टाचार व शालीनता म्हणजे दूध पाण्याचा संगम !”
3. शालीनतेला याचे गालबोट लागल्यास स्वभाव चित्र विचित्र दिसते.
योग्य पर्याय: (4) औपचारिकतेचे
उताऱ्यात स्पष्टपणे दिले आहे: “शालीनतेला औपचारिकतेचे गालबोट लागल्यास मात्र स्वभावचित्र विचित्र दिसते.”
4. या शब्दकृतीने जग जिंकता येते.
योग्य पर्याय: (2) विनयशील
उताऱ्यातील वाक्य: “विनयशील शब्दकृतिने जग जिंकता येते.”
5. नम्म्र वृत्तीचा भरपूर आशय या मध्ये सामावलेला असतो.
योग्य पर्याय: (3) चांगुलपणात
उताऱ्यात असे म्हटले आहे की, “चांगुलपणात नम्र वृत्तीचा भरपूर आशय सामावलेला असतो पहा.”
6. ही झाडे आपल्या रूपसंपत्तीचा कधीच गर्व धरत नाहीत.
योग्य पर्याय: (1) फळाफुलानी लगडलेली झाडे
उताऱ्यातील वाक्य: “फळाफुलानी लगडलेली झाडे आपल्या रूपसंपत्तीचा कधीच गर्व धरत नाहीत.”
7. प्रतिकूल परिस्थितीत बदल घडवून आणण्याचे सामर्थ्य या मध्ये आहे.
योग्य पर्याय: (4) विनम्र वाचेत
उताऱ्यात उल्लेख आहे: “प्रतिकूल परिस्थितीत बदल घडवून आणण्याचे सामर्थ्य विनम्र वाचेत आहे.” [10]
8. वरील उताऱ्यास योग्य शीर्षक हे आहे.
योग्य पर्याय: (2) शालीनता
संपूर्ण उतारा ‘शालीनता’ या गुणाचे महत्त्व, त्याचे फायदे आणि तिचे स्वरूप याबद्दल आहे. त्यामुळे ‘शालीनता’ हे सर्वात योग्य शीर्षक आहे. [4, 5, 11, 14]
सूचना : खालील कविता वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा. (प्रश्न क्र. 9 ते 15)
भव्याकार समोर ठेउन उभे अस्तोदयांचे फळे [90]
रश्मीचे भरपूर लांब कृश तूं घेसी करीं कुंचले [91]
मेघांचे मग स्वच्छ जाड पडदे त्यांच्यावरी ठोकुनी [92]
चित्रे रम्य चितारिसी अनुदिनीं; जीं बिंबती लोचनीं [93]
काव्यस्फूर्ति तुझ्या हृदीं सहज हो ती पाहतां पाहतां
उद्रेकीं रचिसी अनंत कविता तूं भावनालंकृता [94]
आकाशावर ठेविसी लिहुनि त्या नक्षत्रमालामिषें
पर्णी आणि शिराक्षरीं;
अमतिला तें ज्ञात व्हावें कसें ? [95]
वीणा मंजुल वायुची तदुपरी तूं छेडिसी कौशलें
गासी गोड गळ्यावर स्वकविता आलाप घेसी खुले
वीचींचा कलनाद – तोच घुमतां आवाज भासे तुझा
नेई चित्त हरून तो;
न तसली कर्णांस लाधे मजा [96]
ईशा ! चित्रणकाव्यगान असती तीन्ही कला त्वत्सुता [97]
त्यांची मानवसंभवीं कधिंतरी होईल का एकता ?
रश्मीचे भरपूर लांब कृश तूं घेसी करीं कुंचले [91]
मेघांचे मग स्वच्छ जाड पडदे त्यांच्यावरी ठोकुनी [92]
चित्रे रम्य चितारिसी अनुदिनीं; जीं बिंबती लोचनीं [93]
काव्यस्फूर्ति तुझ्या हृदीं सहज हो ती पाहतां पाहतां
उद्रेकीं रचिसी अनंत कविता तूं भावनालंकृता [94]
आकाशावर ठेविसी लिहुनि त्या नक्षत्रमालामिषें
पर्णी आणि शिराक्षरीं;
अमतिला तें ज्ञात व्हावें कसें ? [95]
वीणा मंजुल वायुची तदुपरी तूं छेडिसी कौशलें
गासी गोड गळ्यावर स्वकविता आलाप घेसी खुले
वीचींचा कलनाद – तोच घुमतां आवाज भासे तुझा
नेई चित्त हरून तो;
न तसली कर्णांस लाधे मजा [96]
ईशा ! चित्रणकाव्यगान असती तीन्ही कला त्वत्सुता [97]
त्यांची मानवसंभवीं कधिंतरी होईल का एकता ?
9. कानास याची मजा लाधे.
योग्य पर्याय: (3) वीचींचा कलनादाची
कवितेत म्हटले आहे: “वीचींचा कलनाद – तोच घुमतां आवाज भासे तुझा, नेई चित्त हरून तो; न तसली कर्णांस लाधे मजा” [96] (कर्णांस म्हणजे कानांना).
10. रम्य चित्रे यावर काढीत असे.
योग्य पर्याय: (1) मेघांच्या स्वच्छ पडद्यावर
कवितेतील ओळी: “मेघांचे मग स्वच्छ जाड पडदे त्यांच्यावरी ठोकुनी, चित्रे रम्य चितारिसी अनुदिनीं;” [92, 93]
11. याच्यामुळे स्वकविता गोड गळ्यावर गात असे.
योग्य पर्याय: (2) विणामुळे
कवितेतील ओळी: “वीणा मंजुल वायुची तदुपरी तूं छेडिसी कौशलें, गासी गोड गळ्यावर स्वकविता आलाप घेसी खुले”[95]. येथे वायुच्या वीणेमुळे स्वकविता गाणे शक्य होते.
12. सहज पाहतां पाहतां हृदयी ही स्फूर्ती असे.
योग्य पर्याय: (4) काव्यस्फूर्ती
कवितेतील ओळी: “काव्यस्फूर्ति तुझ्या हृदीं सहज हो ती पाहतां पाहतां”[94].
13. याची कधितरी एकता होईल असे कवीला वाटते.
योग्य पर्याय: (3) तिन्ही कलांची
कवितेच्या शेवटच्या ओळीत विचारले आहे: “ईशा ! चित्रणकाव्यगान असती तीन्ही कला त्वत्सुता, त्यांची मानवसंभवीं कधिंतरी होईल का एकता ?”[97].
14. अस्तोदयांचे फळे अशी समोर उभी होती.
योग्य पर्याय: (1) भव्याकार
कवितेतील पहिली ओळ: “भव्याकार समोर ठेउन उभे अस्तोदयांचे फळे”[90].
15. या कवितेला योग्य शीर्षक हे आहे.
योग्य पर्याय: (2) तीन कला
कवितेच्या शेवटच्या कडव्यात चित्रण, काव्य आणि गान या तिन्ही कलांचा उल्लेख ‘ईश्वराचे पुत्र’ (त्वत्सुता) म्हणून केलेला आहे आणि त्यांच्या एकतेबद्दल प्रश्न विचारला आहे. “चित्रणकाव्यगान असती तीन्ही कला त्वत्सुता”[97]. त्यामुळे ‘तीन कला’ हे योग्य शीर्षक आहे.
16. ‘प्रामाणिकपणा हे आहे.
योग्य पर्याय: (4) भाववाचकनाम
‘प्रामाणिकपणा’ या शब्दातून ‘प्रामाणिक’ या विशेषणापासून बनवलेला भाव किंवा गुण दर्शविला जातो, त्यामुळे ते भाववाचक नाम आहे.
17. ‘मनोज, तू खाशी जिखलीस तुझ्या मित्रांची !’ या वाक्यातील ‘खाशी’ या शब्दाची जात ही आहे.
योग्य पर्याय: (4) क्रियाविशेषण अव्यय
‘खाशी’ हा शब्द ‘जिखलीस’ (क्रियापद) या क्रियेबद्दल अधिक माहिती देतो. ‘जिखलीस’ (जिंकणे) या क्रियेची तीव्रता (खूप, चांगली) दर्शवितो, म्हणून ते क्रियाविशेषण अव्यय आहे.
18. ‘त्याने सोने घेतले’ अधोरेखित शब्दाची विभक्ती ओळखा. (सोने हा शब्द अधोरेखित मानून)
योग्य पर्याय: (4) द्वितीया
‘सोने’ हे या वाक्यातील कर्म आहे (‘काय घेतले?’ – सोने). कर्माची विभक्ती द्वितीया असते, जरी प्रथमा आणि द्वितीया या विभक्तींचे एकवचन रूप सारखे असले तरी, कार्य म्हणून ते कर्म (द्वितीया) दर्शवते. (अनेकवेळा विभक्ती प्रत्यय नसताना सुद्धा कर्माला द्वितीया विभक्ती मानले जाते).
19. ‘अ’ किंवा ‘आ’ यापुढे ‘इ’ किंवा ‘ई’ आल्यास ‘ए’ होतो या नियमानुसार झालेली संधी ही होय.
योग्य पर्याय: (2) दिनेश
दिनेश = दिन + ईश. (अ + ई = ए) हा गुण संधीचा नियम आहे, जो ‘अ’ किंवा ‘आ’ यापुढे ‘इ’ किंवा ‘ई’ आल्यास ‘ए’ होतो असे सांगतो.
- दिनेश = दिन (अ) + ईश (ई) = दिन + एश = दिनेश
20. ‘डोळे निवणे’ हा वाक्यप्रचार खालीलपैकी या वाक्यासाठी योग्य आहे.
योग्य पर्याय: (2) शिवरायांच्या राज्याभिषेकाचा सोहळा पाहताना जिजाबाईचे डोळे निवले.
‘डोळे निवणे’ या वाक्यप्रचाराचा अर्थ आहे – मन शांत होणे, खूप समाधान वाटणे किंवा आनंद होणे. शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक सोहळा पाहणे जिजाबाईंसाठी अत्यंत आनंदाचा आणि समाधानाचा क्षण होता.
21. वर्गात विद्यार्थ्यांचे अवधान अध्यापनाकडे या प्रकारे आकर्षित करता येईल.
योग्य पर्याय: (3) विद्यार्थ्यांची जिज्ञासा जागृत करुन
अध्यापनाकडे विद्यार्थ्यांचे लक्ष (अवधान) वेधण्यासाठी, त्यांच्या मनात विषयाबद्दलची जिज्ञासा (कुतूहल) जागृत करणे सर्वात प्रभावी माध्यम आहे. यामुळे विद्यार्थी स्वयंप्रेरणेने शिकण्यास तयार होतात.
22. वर्ग अध्यापन हा शालेय व्यवस्थापनाचा आहे.
योग्य पर्याय: (4) आत्मा
शालेय व्यवस्थापनात, शिक्षण आणि अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया याला सर्वाधिक महत्त्व आहे, म्हणून ‘वर्ग अध्यापन’ हा शालेय व्यवस्थापनाचा आत्मा (मर्म/मुख्य भाग) मानला जातो.
23. अंतर्गत व बाह्य घटकांच्या प्रभावातून विद्यार्थ्यांचा हा विकास होत असतो.
योग्य पर्याय: (3) सर्वांगीण
मानवी विकास (विद्यार्थ्यांचा विकास) अंतर्गत (अनुवांशिकता, बुद्धिमत्ता) आणि बाह्य (पर्यावरण, सामाजिक) या दोन्ही घटकांच्या परस्पर प्रभावाने होतो, ज्याला सर्वांगीण विकास म्हणतात.
24. व्यक्तीत्व आणि बुद्धीमता ही अनुवांशिकतेची आहे.
योग्य पर्याय: (1) महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.
व्यक्तीचे व्यक्तीत्व आणि बुद्धिमत्ता निश्चित करण्यात अनुवांशिकतेची (Heredity) भूमिका (पालकांकडून मिळालेले गुण) महत्वपूर्ण असते, कारण ते मूलभूत क्षमता निश्चित करते, परंतु पर्यावरणाचाही (Environment) प्रभाव असतो.
25. कृती संशोधनाचे उद्दिष्ट हे आहे.
योग्य पर्याय: (1) शाळेतील व वर्गातील शैक्षणिक कार्यात सुधारणा करणे.
कृती संशोधन (Action Research) हा त्वरित उपाय शोधण्यासाठी आणि शिक्षण-प्रक्रियेत, वर्ग-पातळीवर (स्थानिक स्तरावर) सुधारणा करण्यासाठी वापरला जातो.
26. दररोज प्रतिज्ञा म्हटल्यामूळे विद्यार्थ्यांमध्ये याची भावना निर्माण होते.
योग्य पर्याय: (3) राष्ट्रीय एकात्मता
राष्ट्रीय प्रतिज्ञेमध्ये देशप्रेम, बांधिलकी आणि सर्व भारतीयांबद्दलच्या आदराची भावना असते. दररोज ती म्हटल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये राष्ट्रीय एकात्मता आणि नागरिकत्वाची भावना वाढीस लागते.
27. शिकण्याचे क्षेत्र हे आहे.
योग्य पर्याय: (4) भावनात्मक
डॉ. बेंजामिन ब्लूमच्या वर्गीकरणानुसार, शिकण्याची तीन प्रमुख क्षेत्रे (Domains of Learning) आहेत: ज्ञानात्मक (Cognitive), भावनिक (Affective/Emotional) (पर्यायातील ‘भावनात्मक’), आणि कृती/क्रियात्मक (Psychomotor). (आनुभविक/व्यवसायिक हे मुख्य वर्गीकरण नाही).
28. अध्ययन-अध्यापनात हे आणण्याने नवोपक्रम लाभदायक ठरतात.
योग्य पर्याय: (4) नावीन्य व चैतन्य
नवोपक्रम (Innovation) म्हणजे नवीन उपक्रम/पद्धती. अध्ययन-अध्यापन प्रक्रियेत नावीन्य (नवीनता) आणि चैतन्य (उत्साह/जोम) आणल्यामुळे ती अधिक प्रभावी व आकर्षक ठरते.
29. ज्ञानाची समर्पकता दाखवूनदेणारी उपपती याने मांडली
योग्य पर्याय: (3) ब्रुनर
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ जेरोम ब्रुनर यांनी ‘ज्ञानाची रचना’ (Structure of Knowledge) आणि ‘संज्ञानात्मक विकास’ (Cognitive Development) यावर भर दिला. त्यांच्या मते, ज्ञान हे उपयुक्त (समर्पक) असले पाहिजे. ‘ज्ञानाची समर्पकता’ ही संकल्पना ब्रुनरच्या शैक्षणिक उपपत्तीशी संबंधित आहे. (डॉ. ब्लूम: अध्ययन क्षेत्रांचे वर्गीकरण, स्किनर/पॅवलॉव्ह: वर्तनवाद).
30. अभिरुची नसाल्यास हे विचलीत होते.
योग्य पर्याय: (3) अवधान
अभिरुची (Interest) आणि अवधान (Attention) यांचा थेट संबंध असतो. ज्या गोष्टीत आपल्याला अभिरुची नसते, त्याकडे आपले अवधान (लक्ष) केंद्रित होत नाही आणि ते विचलीत (विचलित/नष्ट) होते.
