KARTET 2025 Paper-I – बालविकास व मानसशास्त्र नमूना उत्तरे व स्पष्टीकरण
KARTET 2025 परीक्षेतील बालविकास व अध्यापन मानसशास्त्र (Child Development & Pedagogy) हा संपूर्ण प्रश्नपत्रिकेचा पाया मानला जातो. शिक्षक प्रशिक्षणास सर्वात आवश्यक असलेली बालसमज, शिकणाऱ्या प्रक्रियेची जाण, विद्यार्थ्यांचे वर्तन, मनोवैज्ञानिक गरजा, प्रेरणा, विकासाचे टप्पे आणि अध्यापनाच्या पद्धती या सर्व गोष्टींचे मूल्यमापन ह्या विभागातून केले जाते. त्यामुळे KARTET Paper-I मध्ये जास्तीत जास्त गुण मिळवण्यासाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
या पोस्टमध्ये आम्ही KARTET 2025 Paper-I बालविकास व मानसशास्त्र विषयासाठी नमुना उत्तरे, विस्तृत स्पष्टीकरणे आणि परीक्षाभिमुख टिप्स दिल्या आहेत. विद्यार्थ्यांना बालविकासाच्या संकल्पना समजावून घेण्यासाठी व अध्यापन मानसशास्त्राची प्रभावी शिकवण मिळवण्यासाठी ही सामग्री उपयुक्त ठरेल.
या पोस्टमध्ये नेमके काय आढळेल?
१) बालविकासाशी संबंधित मूलभूत संकल्पना
– शारीरिक विकास
– संज्ञानात्मक विकास (Piaget)
– सामाजिक व भावनिक विकास
– नैतिक विकास (Kohlberg)
– भाषा विकास (Vygotsky)
या सर्व संकल्पनांची सविस्तर व सोप्या भाषेतील माहिती दिली आहे.
2) अध्यापन मानसशास्त्रातील महत्त्वाचे सिद्धांत
विद्यार्थी कसे शिकतात? कोणते घटक शिक्षणावर प्रभाव टाकतात? शिक्षकाने शिकवतानाचा दृष्टिकोन कसा असावा?
यासंबंधी महत्त्वाचे सिद्धांतांसह उदाहरणे समाविष्ट केली आहेत.
3) नमुना प्रश्नांसोबत सखोल स्पष्टीकरण
प्रत्येक प्रश्नानंतर फक्त योग्य उत्तरच नव्हे, तर उत्तर का योग्य आहे याची सविस्तर कारणमीमांसा दिली आहे. यामुळे विद्यार्थी संकल्पना समजून शिकू शकतात.
4) KARTET मध्ये वारंवार विचारले जाणारे प्रश्नप्रकार
– विकास टप्पे
– शिकण्याच्या अडचणी
– प्रेरणा सिद्धांत
– वर्ग व्यवस्थापन
– पुनर्बलन (Reinforcement)
– बुद्धिमत्ता प्रकार
– समुपदेशनाचे महत्त्व
हे मुद्दे परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
५) अभ्यासासाठी प्रभावी टिप्स
– संकल्पनांचा चार्ट व माइंड-मॅप तयार करणे
– मागील वर्षांचे प्रश्न सोडवणे
– मानसशास्त्रातील उदाहरणे दैनंदिन जीवनाशी जोडून समजून घेणे
– प्रश्नातील कीवर्ड्स ओळखण्याची पद्धत
या टिप्समुळे अभ्यास अधिक प्रभावी व परिणामकारक होतो.
हा ब्लॉगपोस्ट का उपयुक्त आहे?
KARTET 2025 Paper-I च्या अभ्यासक्रमानुसार तयार
प्रत्येक प्रश्नासोबत विस्तृत व परीक्षाभिमुख स्पष्टीकरण
शिक्षकांसाठी अध्यापनाची समज वाढवणारी माहिती
बालविकासाच्या संकल्पना स्पष्ट करणारी साधी भाषा
तयारीसाठी पूर्णतः विश्वसनीय, अचूक व सोपी सामग्री
KARTET 2025 मध्ये यश मिळवण्यासाठी बालविकास व मानसशास्त्र हा विषय सर्वाधिक गुण मिळवून देणारा आहे. या पोस्टमधील नमुना उत्तरे आणि स्पष्टीकरणे विद्यार्थ्यांना संकल्पना पक्क्या करण्यास मदत करतील. शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांच्या मनोवैज्ञानिक गरजा समजून घेण्यासाठीही हे ज्ञान अतिशय उपयोगी ठरेल.
सूचना: पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्र. 60 व 61 साठी योग्य पर्याय निवडा (नमुना)
**उतारा:** अध्यापनशास्त्राचा विचार करताना, जॉन ड्युई (John Dewey) यांनी शिक्षणात ‘अनुभवावर आधारित अध्ययन’ (Learning by Doing) या तत्त्वाला महत्त्व दिले आहे. त्यांच्या मते, शाळा हे एक लघु समाज (Miniature Society) आहे, जिथे विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृती आणि सहभागातून ज्ञान मिळवता येते. केवळ पुस्तकी ज्ञानावर अवलंबून न राहता, समस्या निराकरण (Problem Solving) आणि टीकात्मक विचार (Critical Thinking) विकसित करणे आवश्यक आहे. मुलांमध्ये नैसर्गिक जिज्ञासूवृत्ती असते, आणि शिक्षकांनी त्यांच्या क्षमतांना वाव देऊन त्यांना स्व-शोध घेण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे. हेच प्रगतीशील शिक्षणाचे (Progressive Education) मूळ आहे.
Q.60: जॉन ड्युई यांच्या मते ‘शाळा’ म्हणजे काय?
बरोबर उत्तर: (2) लघु समाज (Miniature Society)
स्पष्टीकरण: उतारानुसार, जॉन ड्युई यांनी शाळांना ‘लघु समाज’ (Miniature Society) मानले आहे, जिथे विद्यार्थी सक्रिय सहभागातून शिकतात.
सूचना: पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्र. 62 व 63 साठी योग्य पर्याय निवडा (नमुना)
**कविता:**
किती छान आहे जगावे, सारे बंध तोडावे.
नवीन क्षितिजे शोधावी, नव्या वाटेने जावे.
बालपण पुन्हा मिळावे, निष्पाप होऊन खेळावे.
चिंतामुक्त होऊन, प्रत्येक क्षण जगावा.
बालविकास आणि अध्यापनशास्त्र (CDP) प्रश्न
Q.61: मुलांना पंचतंत्र, गितोपनिशत, रामायण आणि महाभारत यांच्या गोष्टीपासून अध्ययन करणे हे याचा भाग आहे.
बरोबर उत्तर: (3) निती विकासाचा
स्पष्टीकरण: पंचतंत्र, रामायण आणि महाभारत यांसारख्या कथा प्रामुख्याने नैतिक मूल्ये, योग्य-अयोग्य आचरण आणि मूल्याधिष्ठित जीवनशैली शिकवतात. म्हणून, हे ‘नीती विकासाचा’ (Moral Development) भाग आहे.
Q.62: IQ चा विस्तार
बरोबर उत्तर: (3) बुद्ध्यांक [Intelligence Quotient]
स्पष्टीकरण: IQ चे पूर्ण रूप ‘Intelligence Quotient’ (बुद्ध्यांक) आहे.
Q.63: घन पदार्थ घेणे, चालणे आणि बोलणे हे या विकासात्मक कार्याचे अध्ययन आहे.
बरोबर उत्तर: (1) पूर्व बाल्यावस्था
स्पष्टीकरण: वस्तू पकडणे (घन पदार्थ घेणे), चालणे आणि बोलणे यांसारखी मूलभूत शारीरिक आणि भाषिक कौशल्ये ‘पूर्व बाल्यावस्थे’मध्ये (Early Childhood) विकसित होतात.
Q.64: संकल्पनांची निर्मिती हा याचा महत्वाचा मुद्दा आहे.
बरोबर उत्तर: (2) बौद्धिक विकास
स्पष्टीकरण: संकल्पनांची निर्मिती करणे (Concept Formation) ही विचारांशी आणि ज्ञानाशी संबंधित प्रक्रिया आहे, जी ‘बौद्धिक विकासाचा’ (Cognitive/Intellectual Development) गाभा आहे.
Q.65: व्यक्तीमत्वाचा मनोविश्लेषण सिद्धांताचा विकास यांनी केला.
बरोबर उत्तर: (4) सिगमंड फ्राइड
स्पष्टीकरण: ‘मनोविश्लेषण सिद्धांत’ (Psychoanalytic Theory) हा विख्यात मानसशास्त्रज्ञ सिगमंड फ्राइड (Sigmund Freud) यांनी विकसित केला.
Q.66: या पायरीमध्ये दिवसा स्वप्ने पाहणे दिसून येते.
बरोबर उत्तर: (4) तारुण्यावस्था
स्पष्टीकरण: दिवसा स्वप्ने पाहणे (Daydreaming) हे ‘तारुण्यावस्थेचे’ (Adolescence) एक सामान्य मानसिक वैशिष्ट्य आहे, कारण या काळात किशोरवयीन मुले भविष्याबद्दल आणि स्वतःच्या भूमिकेबद्दल विचार करत असतात.
Q.67: मानवामध्ये लैंगिक विकास या पायरीत शिखरावर पोहोचतो.
बरोबर उत्तर: (3) तारुण्यावस्था
स्पष्टीकरण: हार्मोनल बदलांमुळे लैंगिक विकास (Sexual Development) ‘तारुण्यावस्थे’त (Adolescence) शिखरावर पोहोचतो, ज्यामुळे शारीरिक आणि लैंगिक परिपक्वता येते.
Q.82: ब्लुमच्या सुधारीत वर्गीकरणशास्त्रात संश्लेषित हे पुनर्नामकरण असे केले आहे.
बरोबर उत्तर: (2) निर्माण करणे
स्पष्टीकरण: ब्लूमच्या सुधारित वर्गीकरणशास्त्रात (Bloom’s Revised Taxonomy), ‘Synthesis’ (संश्लेषित) या उच्च-स्तरीय संज्ञानात्मक क्रियेचे पुनर्नामकरण ‘Creating’ (निर्माण करणे) असे करण्यात आले आहे.
Q.84: मुलांच्या अध्ययन समस्या जाणून घेण्यासाठी वापरलेले मौल्यमापन हे आहे.
बरोबर उत्तर: (3) नैदानिक मौल्यमापन
स्पष्टीकरण: ‘नैदानिक मौल्यमापन’ (Diagnostic Evaluation) चा उद्देश विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन समस्या (Learning Problems) किंवा त्रुटींचे मूळ कारण ओळखणे हा असतो.
Q.85: शिक्षकाला त्याच्या अध्यापन तंत्रामध्ये सुधारणा करण्यासाठी मदत करणारे मौल्यमापन हे आहे.
बरोबर उत्तर: (3) आकलनात्मक मौल्यमापन
स्पष्टीकरण: ‘आकलनात्मक मौल्यमापन’ (Formative Evaluation) अध्यापन प्रक्रियेदरम्यान केले जाते, जे शिक्षकांना त्वरित अभिप्राय देऊन अध्यापन पद्धती (Teaching Technique) सुधारण्यास मदत करते.
Q.86: प्रतिभावंत मुलाचे खालीलपैकी हे एक गुणलक्षण नाही.
बरोबर उत्तर: (4) एकाग्रतेची व्याप्ती फारच कमी (गरिब) असते.
स्पष्टीकरण: प्रतिभावंत मुलांमध्ये एकाग्रतेची व्याप्ती (Span of Concentration) उच्च असते. ‘फारच कमी’ एकाग्रता असणे हे त्यांचे गुणलक्षण नाही.
