विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक सहलीसाठी सुरक्षा मार्गदर्शक तत्त्वे: आयोगाच्या शिफारसी

अलीकडेच म्हैसूर येथील एका खाजगी शाळेच्या सहलीदरम्यान झालेल्या दुर्दैवी अपघाताच्या पार्श्वभूमीवर, कर्नाटक राज्य बाल हक्क संरक्षण आयोगाने शालेय मुलांच्या शैक्षणिक सहलींसाठी महत्त्वाच्या शिफारसी जारी केल्या आहेत. बालकांचे हक्क आणि सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी या 40 हून अधिक मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करणे सर्व सरकारी, अनुदानित आणि विनाअनुदानित शाळांना बंधनकारक आहे.

अपघाताची नोंद: होन्नावरजवळ बस उलटून एका विद्यार्थ्याचा मृत्यू झाला आणि 40 हून अधिक विद्यार्थी जखमी झाले होते. या गंभीर घटनेची दखल घेऊन आयोगाने ‘बाल हक्क संरक्षण आयोग कायदा 2005‘ अंतर्गत या शिफारसी जारी केल्या आहेत.

सहलीसाठी आवश्यक पूर्वतयारी आणि नियम

1. सहलीला जाण्यापूर्वी सर्व शाळांनी विभागाची परवानगी घेणे बंधनकारक आहे.
2. विद्यार्थ्यांच्या पालकांकडून लेखी संमती घेणे आवश्यक.
3. सहलीच्या वाहनात सीसीटीव्ही (CCTV) बसवणे आणि त्याचे सतत निरीक्षण करणे अनिवार्य आहे.
4. सहलीसाठी निश्चित केलेल्या ठिकाणांची माहिती स्थानिक पोलीस ठाणे/एस.जे.पी.यू (SJPU) पथकाला आगाऊ द्यावी.
5. सहलीचे वाहन चांगल्या स्थितीत असल्याची खात्री करण्यासाठी तपासणी केली पाहिजे. खाजगी शाळांच्या धर्तीवर जीपीएस (GPS) बसवलेली वाहनेच वापरावीत.
6. मुलांची वयोमर्यादा निश्चित करावी आणि आसन क्षमतेपेक्षा जास्त मुले/शिक्षक नेऊ नयेत.

पालक आणि प्रशासकीय सहभाग

7. सहलीला जाण्यापूर्वी पालकांसोबत पूर्वतयारी बैठक घ्यावी. भेटीची ठिकाणे, खर्च इत्यादींची माहिती पालकांना द्यावी आणि अनावश्यकपणे जास्त रक्कम वसूल करू नये.
8. पूर्वतयारी बैठकीत मुख्याध्यापक, शिक्षक, पालक, एसडीएमसी (SDMC) प्रतिनिधी आणि शाळा सुरक्षा समितीने एकत्रित चर्चा करून निर्णय घ्यावा.
9. सहलीमध्ये एसडीएमसी (SDMC) आणि पीटीए (PTA) कडून प्रत्येकी एक प्रतिनिधी असणे आवश्यक आहे.
10. पालक आणि शिक्षकांचा व्हॉट्सॲप (WhatsApp) ग्रुप तयार करून दररोजचे तपशील शेअर करावेत.

आरोग्य आणि प्रथमोपचार

11. सहलीला जाण्यापूर्वी मुलांची वैद्यकीय तपासणी करावी आणि आरोग्य समस्या असलेल्या मुलांसाठी उपचाराची व्यवस्था ठेवावी.
12. शुद्ध पिण्याचे पाणी आणि दर्जेदार अन्नाची व्यवस्था असल्याची खात्री करावी.
13. प्रथमोपचार पेटी (First Aid Kit) उपलब्ध असल्याची खात्री करावी आणि शिक्षकांना तिच्या वापराची माहिती असावी.
14. सहलीच्या ठिकाणी आणि मार्गावरील रुग्णालयांचे तपशील आधीच मिळवून ठेवावेत.

सुरक्षा आणि शिक्षक जबाबदारी

15. मुलांच्या संख्येनुसार शिक्षक असावेत – दर 05 विद्यार्थ्यांमागे 1 शिक्षक.
16. विद्यार्थिनींसोबत महिला शिक्षिका असणे बंधनकारक आहे आणि त्यांच्या सुरक्षिततेची सतत पडताळणी करावी.
17. नदी, विहीर, तलाव, समुद्र यांसारख्या पाणी असलेल्या ठिकाणी मुले उतरणार नाहीत याची शिक्षकांनी काळजी घ्यावी. धोकादायक ठिकाणे टाळावीत.
18. शिक्षकांनी सहल सुरू झाल्यापासून परत येईपर्यंतच्या संपूर्ण दिवसाच्या सहलीची रोजनिशी (Diary) सांभाळावी.
19. सहलीत सहभागी होणाऱ्या शिक्षकांची कोणतीही गुन्हेगारी पार्श्वभूमी (POCSO प्रकरण) नसावी.
20. मुलांना आपत्कालीन संपर्क क्रमांकासह आयडी कार्ड (ID Card)/रिस्ट बँड दिले पाहिजेत.
21. कोणतीही दुर्घटना घडल्यास त्वरित 112 (112 ERSS) क्रमांकावर कॉल करावा.