स्पष्टीकरण: कर्नाटकातील हाल्मिडी येथे सापडलेला शिलालेख (Halmidi Inscription) हा कन्नड भाषेतील सर्वात जुना शिलालेख मानला जातो. हा शिलालेख कदम्व वंशाचा राजा काकुत्स वर्मा (Kakusthavarma) याच्या काळात (इ.स. 450) तयार करण्यात आला होता, यातून त्या राजघराण्याबद्दल माहिती मिळते.

स्पष्टीकरण: मेसोपोटेमिया (Mesopotamia), विशेषतः सुमेरियन (Sumerian) शिलालेखांमध्ये ‘मेलुहा’ (Meluha) नावाच्या प्रदेशाचा उल्लेख वारंवार येतो. मेलुहा हे सिंधू संस्कृतीचे नाव मानले जाते, ज्यामुळे दोन्ही संस्कृतींमध्ये व्यापारी संबंध होते याची ऐतिहासिक सूचना मिळते.

स्पष्टीकरण: चंद्रगुप्त मौर्य (Chandragupta Maurya) याने मौर्य साम्राज्याची (Maurya Empire) स्थापना केली (इ.स. पूर्व 322). हेच पहिले मोठे अखिल भारतीय साम्राज्य होते, ज्याने जवळपास संपूर्ण भारतीय उपखंडाला एका राजकीय छत्राखाली आणून एकता निर्माण केली.

स्पष्टीकरण: दिल्लीच्या सुलतानांनी (विशेषतः खिलजी आणि तुघलक काळात) विणकाम आणि वस्त्रोद्योगाला (Textile Industry) मोठा राजाश्रय दिला. शाही कारखाने (Karkhanas) स्थापन करून रेशमी आणि सुती वस्त्रांचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर केले जात असे, जे सुलतानांसाठी आणि निर्यातीसाठी महत्त्वाचे होते.

स्पष्टीकरण: कनिष्क (Kanishka I) हा कुशाण वंशातील महान राजा होता. अश्वघोष (Aswaghosa – बुद्धचरितचे लेखक), वसुमित्र (Vasumitra) आणि चरक (Charaka – वैद्य) यांसारखे विद्वान त्याचे समकालीन होते. कनिष्कानेच चौथी बौद्ध संगीती आयोजित केली होती, ज्याचे अध्यक्ष वसुमित्र होते.

स्पष्टीकरण: अलाई-दरवाजा (Alai Darwaza) ही रचना अल्लाउद्दीन खिलजी (Alauddin Khilji) याने दिल्लीतील कुतुब मिनार संकुलाचा प्रवेशद्वार म्हणून बांधली. लाल किल्ला (शाहजहान), बुलंद दरवाजा (अकबर), चार मिनार (कुली कुतुब शाह) हे इतर शासकांनी बांधले आहेत.

स्पष्टीकरण: मोगल सम्राट फर्रुखसियार याने **1717** साली ईस्ट इंडिया कंपनीला “दस्तक” नावाची **करमुक्त व्यापार करण्याची परवानगी (फरमान)** दिली होती. या परवानगीनुसार कंपनीला बंगालसह इतर प्रदेशात आपला माल *कर न देता* नेण्याची मुभा मिळाली. मात्र, त्या बदल्यात कंपनीने सम्राटाला **वार्षिक ₹ 3,000** देणे मान्य केले होते.म्हणूनच **पर्याय (4)** पूर्णपणे बरोबर आहे.

स्पष्टीकरण: नानासाहेब (धोंडू पंत) हे शेवटचे पेशवा दुसरे बाजीराव यांचे दत्तक पुत्र होते. 1857 च्या बंडात त्यांनी कानपूरमध्ये (Kanpur) स्वतःला पेशवा घोषित करून ब्रिटिशांविरुद्ध नेतृत्व केले. तात्या टोपे हे त्यांचे सेनापती होते, तर बहादूर शहा यांनी दिल्लीचे नेतृत्व केले.

स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 1986 (NEP 1986) मध्ये समानतेसाठी शिक्षणावर (Education for Equality) विशेष भर देण्यात आला. या धोरणाने अनुसूचित जाती, जमाती आणि विशेषतः महिलांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विशिष्ट उपाययोजना आणि धोरणे आखली, ज्यामुळे त्यांचा शैक्षणिक मागासलेपणा दूर होईल.

स्पष्टीकरण: ऑक्टोबर 1947 मध्ये, पाकिस्तान-समर्थित आदिवासींच्या आक्रमणांदरम्यान, जम्मू आणि काश्मीरचे तत्कालीन शासक महाराजा हरी सिंग यांनी ‘सामीलनामा’ (Instrument of Accession) करारावर स्वाक्षरी केली आणि जम्मू आणि काश्मीरचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण झाले.

स्पष्टीकरण: 1959 मध्ये चीनने तिबेट ताब्यात घेतल्यावर तेथील धार्मिक नेते दलाई लामा (Dalai Lama) यांनी भारतात आश्रय घेतला. यामुळे चीन भारतावर खूप संतप्त झाला. सीमा वाद (Boundary Dispute) हे मुख्य कारण असले तरी, दलाई लामांना आश्रय देणे हे आक्रमणाचे एक प्रमुख आणि तात्काळ राजकीय कारण होते.

स्पष्टीकरण: रझिया सुलताना (Razia Sultana) ही दिल्ली सल्तनतची (Delhi Sultanate) शासक (1236-1240) होती आणि ती मध्ययुगीन भारतातील पहिली आणि एकमेव मुस्लिम महिला शासक होती. राणी लक्ष्मीबाई आणि बेगम हजरतमहल या आधुनिक (1857 चा उठाव) काळातील होत्या.

स्पष्टीकरण: कुशाण वंशातील विमकडफिसिस हा राजा भारतात सर्वात आधी मोठ्या प्रमाणावर सोन्याची नाणी (Gold Coins) चलनात आणण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. त्याच्या नाण्यांवर शिव, नंदी आणि त्रिशूल यांचे चित्रण आढळते. त्याचा पिता कुजलकडफिसिस याने तांब्याची नाणी आणली होती.

स्पष्टीकरण: हे जैन धर्मातील पाच महाव्रते (Panch Mahavratas) आहेत: 1. अहिंसा (Non-violence) – हिंसा न करणे. (1-c) 2. अस्तेय (Non-stealing) – चोरी न करणे. (2-a) 3. अपरिग्रह (Non-possessiveness) – संपत्तीचा संचय न करणे. (3-d) 4. ब्रह्मचर्य (Celibacy) – विवाह न करणे/ इंद्रिय संयम. (4-b)

स्पष्टीकरण: पृथ्वीच्या गाभ्याला (Core) निफे (Nife) म्हणतात, कारण हा भाग मुख्यत: निकेल (Ni) आणि फेरस/लोखंड (Fe) या दोन घटकांनी बनलेला आहे.[Image of the internal structure of the Earth showing Crust, Mantle, and Core/Nife]

स्पष्टीकरण: परिवर्तन मंडळ (Troposphere) हा वायुमंडळाचा (Atmosphere) सर्वात खालचा थर आहे. वातावरणातील सर्व हवामानविषयक क्रिया (पाऊस, ढग, वारे) याच थरात होतात. त्याची उंची ध्रुवांवर 8 किमी आणि विषुववृत्तावर 18 किमी पर्यंत असते.[Image of the layers of the Earth’s atmosphere]

स्पष्टीकरण: चक्रीवादळांची विविध प्रादेशिक नावे: * चीन (China Sea) – टाईपून (Typhoon) (1-c) * अमेरिका (Atlantic/Caribbean) – हरिकेन (Hurricane) (2-d) * ऑस्ट्रेलिया – विली-विली (Willy-Willy) (3-b) * रुस – विर्लफ्लू (Cyclone) किंवा फक्त सायक्लोन, पण पर्यायात ‘a’ हा ‘सायक्लोन’ चा सामान्य अर्थ दर्शवतो. (येथे रशियासाठी विशिष्ट नाव नसले तरी, जोड्या जुळवण्यासाठी 4-a गृहीत धरले आहे. ‘सायक्लोन’ हे हिंदी महासागरातील नावांपैकी एक आहे, परंतु दिलेल्या पर्यायांपैकी (1) हा सर्वात योग्य क्रम आहे).

स्पष्टीकरण: हिंदी महासागर (Indian Ocean) हा आशियाच्या दक्षिणेला, आफ्रिकेच्या पूर्वेला आणि ऑस्ट्रेलियाच्या पश्चिमेला पसरलेला आहे.[Image of the Indian Ocean and surrounding continents]

स्पष्टीकरण: सामाजिक अध्ययनाचे (Social Studies) अंतिम उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना उत्तम नागरिक बनवणे हे आहे. इतिहास विद्यार्थ्यांना भूतकाळातील चुकांमधून शिकण्यास, वर्तमान समजून घेण्यास आणि राष्ट्रीय एकात्मता व लोकशाही मूल्यांची कदर करण्यास मदत करतो.

स्पष्टीकरण: इतिहासातील घटनांचे वर्णन (Description) करण्यासाठी, शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना ऐतिहासिक तथ्यांवर (Historical Facts) आधारित कृती (उदा. ऐतिहासिक ठिकाणांचा अहवाल, जुन्या वस्तूंचे वर्णन) करण्यास सांगितले पाहिजे, ज्यामुळे ते तथ्यांच्या आधारावर आपले मत प्रभावीपणे मांडू शकतील. पर्याय (3) वर्णनात्मक कौशल्याच्या विकासासाठी सर्वात योग्य पाया आहे.

स्पष्टीकरण: काल-रेखा (Time-line) हे एक दृश्य साधन आहे, जे विद्यार्थ्यांना ऐतिहासिक घटनांचा क्रम (Sequence) आणि कालखंडातील संबंध (Chronology) समजून घेण्यासाठी सर्वात उपयुक्त आहे. काल-रेखा स्पष्टपणे घटना, वर्षे आणि दोन घटनांमधील अंतर दर्शवते.[Image of a historical time-line]

स्पष्टीकरण: नकाशा (Map) हे स्थानिक (Spatial) माहिती दर्शविण्याचे साधन आहे. नकाशाच्या मदतीने, विद्यार्थी ठिकाणे, सीमा, प्रदेश आणि ऐतिहासिक घटनांची भौगोलिक पार्श्वभूमी (Geographical Context) समजून घेतात, ज्यामुळे त्यांचे स्थानिक ज्ञान सामर्थ्य वाढते.

स्पष्टीकरण: आधुनिक शिक्षण पद्धतीत, विशेषतः समाज विज्ञानात, मूल्यांकन हे केवळ स्मरणशक्तीवर (Memory) आधारित नसावे, तर ते विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानाचे उपयोजन, कौशल्ये (Skills) आणि क्षमता (Competencies) यावर आधारित असावे, जेणेकरून ते शिकलेल्या गोष्टींचा जीवनात वापर करू शकतील.

स्पष्टीकरण: निरंतर आणि व्यापक मूल्यांकन (CCE) ही प्रणाली गुणांच्या (Marks) ऐवजी श्रेणी (Grades) लागू करण्यासाठी ओळखली जाते. CCE मध्ये विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक (Scholastic) आणि सह-शैक्षणिक (Co-Scholastic) दोन्ही पैलूंचे मूल्यांकन केले जाते.