स्पष्टीकरण: वाढ (Growth) हे मापन करण्यायोग्य (Quantifiable) असते, म्हणजेच त्याची उंची, वजन, आकार यांसारख्या शारीरिक पैलूमध्ये स्थिरता आढळते. वाढ एका विशिष्ट वयानंतर थांबते, तर विकास (Development) निरंतर चालतो (निरंतरता), प्रगतशील (प्रगतशीलता) असतो आणि व्यापक असतो.

स्पष्टीकरण: औपचारिक शाळेत प्रवेश घेण्यासाठी बालकाची शारीरिक आणि मानसिक परिपक्वता (Maturity) अत्यंत महत्त्वाची आहे. 5 वर्षांचे मूल पहिल्या इयत्तेसाठी पुरेसे परिपक्व आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी सूचना परिपक्वतेवर आधारित असाव्यात. RTE नुसार, 6 वर्षे पूर्ण झालेल्या मुलांना इयत्ता 1 ली मध्ये प्रवेश मिळतो.

स्पष्टीकरण:IQ = (मानसिक वय (MA) / कालक्रमानुसार वय (CA)) x 100 येथे: MA = 8 वर्षे, CA = 10 वर्षे. IQ = (8/10 ) X 100 = 0.8 X 100 = 80 मोहनचा बौद्धांक 80 आहे, म्हणजेच तो सामान्य बुद्धिमत्तेपेक्षा (Average Intelligence: 90-110) कमी आहे.

स्पष्टीकरण: जन्यू (Genes) हे गुणसूत्रांवर (Chromosomes) असलेले अतिसूक्ष्म भाग आहेत, जे आनुवंशिक माहिती (Hereditary traits) एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीत घेऊन जातात. ते आनुवंशिकतेचे मूलभूत आणि कार्यात्मक एकक आहेत. गुणसूत्रे जन्यूंचा संग्रह असतात.

स्पष्टीकरण: प्रायोगिक पद्धत ही मानसशास्त्रातील सर्वात वस्तूनिष्ठ (Objective) आणि वैज्ञानिक (Scientific) पद्धत आहे, कारण यात संशोधक नियंत्रणामध्ये (Control) बदल करून, कारण आणि परिणाम (Cause and Effect) संबंध स्थापित करू शकतो. आत्मपरीक्षण ही सर्वात व्यक्तिनिष्ठ (Subjective) पद्धत आहे.

स्पष्टीकरण: लेव्ह व्यगोटस्की (Lev Vygotsky) यांनी समाज-सांस्कृतिक विकासाचा सिद्धांत (Socio-Cultural Theory) मांडला. या सिद्धांतानुसार, बालकाचा विकास हा सामाजिक संवाद (Social Interaction) आणि सांस्कृतिक साधनांद्वारे (Cultural Tools) होतो.

स्पष्टीकरण: लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg) यांनी जीन पियाजेच्या कार्यावर आधारित नैतिक विकासाचा सिद्धांत (Theory of Moral Development) मांडला. यात त्यांनी नैतिक विकासाच्या तीन पातळ्या (Levels) आणि सहा अवस्था (Stages) स्पष्ट केल्या.

स्पष्टीकरण: लिंग भेदाचे संस्कार (Gender Stereotyping) हे बालकाच्या कुटुंब (पालक) आणि शाळा (शिक्षक) या दोन प्रमुख सामाजिकरण एजंट्सकडून (Agents of Socialization) अधिक प्रमाणात शिकले जातात. दोन्ही घटक मुलांच्या लिंग-आधारित भूमिकेच्या (Gender Roles) अपेक्षांना आकार देतात, ज्यामुळे लिंग भेद वाढतो.

स्पष्टीकरण: गरीब मुलांना शाळेकडे आकर्षित करण्यासाठी आणि त्यांची उपस्थिती टिकवून ठेवण्यासाठी (Retention) आर्थिक आणि सामाजिक दोन्ही प्रकारचे प्रोत्साहन आवश्यक आहे. मोफत शिक्षण (RTE), मध्यान्ह आहार (Mid-day Meal Scheme) आणि मोफत साहित्य पुरवठा ही सर्व प्रोत्साहनपर योजना आहेत.

स्पष्टीकरण: जीन पियाजेच्या ज्ञानात्मक विकासाच्या (Cognitive Development) चार अवस्थांचा क्रम: 1. संवेदनशील गतीची अवस्था (जन्म ते 2 वर्षे) 2. पूर्व क्रियाशील अवस्था (2 ते 7 वर्षे) 3. ठोस क्रियाशील अवस्था (7 ते 11 वर्षे) – तिसरी पायरी 4. औपचारिक क्रियाशील अवस्था (11 वर्षांवरील)

स्पष्टीकरण: इव्हान पावलोव्ह (Ivan Pavlov) या रशियन शरीरशास्त्रज्ञाने कुत्र्यांवर प्रयोग करून शास्त्रीय संस्कार (Classical Conditioning) सिद्धांताचे प्रतिपादन केले. याला ‘प्रतिसादात्मक संस्कार’ (Respondent Conditioning) असेही म्हणतात.

स्पष्टीकरण: स्मृती प्रक्रियेचा (Memory Process) योग्य क्रम: 1. नोंद करणे/संकेतीकरण (Encoding): माहितीला स्मृतीत साठवण्यासाठी तयार करणे. 2. टिकवून ठेवणे/धारण करणे (Storage): माहितीला स्मृतीत सुरक्षित ठेवणे. 3. आठविणे/पुनर्प्राप्ती (Retrieval/Recall): माहितीला स्मृतीतून बाहेर काढणे. 4. ओळखणे (Recognition): आठवलेल्या माहितीची सत्यता पडताळणे.

स्पष्टीकरण: बुद्ध्यांक वितरण (IQ Distribution), तसेच अनेक मानवी गुणांचे वितरण, हे सामान्य संभाव्यता वक्ररेषा (NPC) द्वारे दर्शविले जाते. हा वक्र घंटाकृती (Bell-Shaped) असतो आणि दर्शवतो की बहुतेक लोक (सुमारे 68%) सरासरी बुद्ध्यांकाच्या (Average IQ: 90-110) श्रेणीत येतात.

स्पष्टीकरण: पियाजेच्या औपचारिक क्रियाशील अवस्थेत (11 वर्षांवरील), किशोरवयीन मुलांमध्ये अमूर्त (Abstract) विचार करण्याची क्षमता आणि तार्किक (Logical) व वैज्ञानिक (Hypothetical-Deductive) पद्धतीने विचार करण्याची क्षमता पूर्णपणे विकसित होते. ठोस क्रियाशील अवस्थेत (2) तार्किक विचार विकसित होतो, पण तो केवळ ठोस वस्तूंशी (Concrete Objects) संबंधित असतो.

स्पष्टीकरण: तारुण्यवस्था (Adolescence) ही ‘गट निष्ठा’ (Group Loyalty) किंवा मित्र समूहाची (Peer Group) निष्ठा वाढवण्याची अवस्था आहे. किशोरवयीन व्यक्तींसाठी सामाजिक ओळख (Social Identity) महत्त्वाची असते आणि ते आपल्या समवयस्क गटांमध्ये अधिक वेळ घालवतात. साहसिक प्रवृत्ती, लैंगिक इच्छा (शारीरिक) आणि चिकित्सक सामर्थ्य (बौद्धिक) हे इतर विकासाचे घटक आहेत, परंतु ‘गट रचना’ हा प्रमुख सामाजिक घटक आहे.

स्पष्टीकरण: अल्फ्रेड बिनेट (Alfred Binet) आणि त्याचे सहकारी सायमन यांनी 1905 मध्ये पहिली बुद्धिमत्ता चाचणी विकसित केली. या चाचणीत त्यांनी मानसिक वय (MA) ही संकल्पना मांडली, ज्याचा उपयोग मुलाच्या बौद्धिक कार्यक्षमतेचे (Intellectual Performance) त्याच्या क्रमिक वयाच्या (CA) संदर्भात मापन करण्यासाठी होतो. विलीयम स्टर्नने IQ चा फॉर्म्युला दिला.

स्पष्टीकरण: सिग्मंड फ्रॉइडच्या (Sigmund Freud) व्यक्तिमत्व सिद्धांतानुसार, अत्यहम् (Superego) हे व्यक्तिमत्त्वाचा नैतिक भाग आहे. ते नैतिकतेच्या तत्त्वावर (Morality Principle) आधारित आहे आणि चांगले-वाईट, बरोबर-चूक यांसारख्या सामाजिक आणि नैतिक नियमांनुसार कार्य करते.

स्पष्टीकरण: व्यक्ती अध्ययन (Case Study) पद्धत विशिष्ट मुलाच्या वर्तणुकीच्या समस्यांची सखोल (In-depth) माहिती मिळविण्यासाठी वापरली जाते. यात मुलाचा भूतकाळ, कुटुंब, सामाजिक वातावरण, आरोग्य आणि शिक्षणाचा विस्तृत आणि तपशीलवार अभ्यास केला जातो, ज्यामुळे समस्येचे मूळ कारण शोधता येते.

स्पष्टीकरण: बौद्धिकतेच्या कार्यक्षमता चाचण्या (Performance Tests) मध्ये भाषेचा वापर न करता, वस्तू किंवा साधनांच्या मदतीने समस्या सोडवाव्या लागतात. त्यामुळे, हे चाचण्या हस्त कौशल्य (Manual Dexterity), अवकाशीय संबंध (Spatial Relation) आणि समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेवर आधारित असतात. भाषा आणि सांख्यिक संबंध हे शाब्दिक चाचण्यांचे (Verbal Tests) सामर्थ्य आहे.

स्पष्टीकरण: वादळी विचार (Brainstorming) हे सृजनशीलता (Creativity) विकसित करण्याचे आणि बहुमुखी चिंतन (Divergent Thinking) वाढवण्याचे तंत्र आहे. यात एका समस्येवर त्वरित, टीका न करता जास्तीत जास्त कल्पना (Ideas) मांडण्यास प्रोत्साहन दिले जाते.

स्पष्टीकरण: TAT (Thematic Apperception Test) ही प्रक्षेपीय (Projective) व्यक्तिमत्व मापन चाचणी आहे, जी व्यक्तीचे सुप्त हेतू, प्रेरणा, भावना आणि गरजा (Needs) मोजण्यासाठी वापरली जाते.

स्पष्टीकरण: बी.एफ. स्किनरच्या परिणामकारक संस्कार (Operant Conditioning) मध्ये प्रबलन (Reinforcement) आणि शिक्षा (Punishment) वापरून विशिष्ट वर्तणूक वाढवण्यासाठी किंवा कमी करण्यासाठी व्यवहारात सुधारणा (Behaviour Modification) केली जाते.

स्पष्टीकरण: परिपक्वता (Maturity) आणि अध्ययन/प्रेरणा (Learning/Motivation) हे विकासाचे दोन मुख्य आधारस्तंभ आहेत. परिपक्वतेमुळे शरीर अध्ययनासाठी तयार होते आणि प्रेरणा (Motivation) अध्ययनाला गती देते. एकाशिवाय दुसरा अपूर्ण असतो; म्हणून त्यांना ‘एकाच नाण्याच्या दोन बाजू’ मानले जाते.

स्पष्टीकरण: सायकल शिकताना व्यक्ती वारंवार प्रयत्न (Trials) करते आणि संतुलन बिघडल्यास चुका (Errors) होतात. कालांतराने, या चुका कमी होतात आणि योग्य वर्तन (Balance) स्थापित होते. हे थॉर्नडाईकच्या प्रयत्न आणि चूक (Trial and Error) सिद्धांताचे उत्तम उदाहरण आहे.

स्पष्टीकरण: शून्य बदल (Zero Transfer) तेव्हा होतो, जेव्हा पूर्वीचे अध्ययन (यंत्र दुरुस्ती) नवीन अध्ययन (कार चालवणे) मदतही करत नाही किंवा अडथळाही आणत नाही. दोन अध्ययनांमध्ये कोणतेही स्पष्ट संबंध आढळत नाही.

स्पष्टीकरण: समावेशक शिक्षण (Inclusive Education) म्हणजे सर्व मुलांना (सामान्य आणि विशेष गरजा असलेल्या मुलांना) एकाच छताखाली समान शिक्षण देणे. विशेष शिक्षण (1) केवळ विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी असते.

स्पष्टीकरण: डायसकॅलक्यूलिया (Dyscalculia) हा एक अध्ययन अक्षमतेचा (Learning Disability) प्रकार आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीला संख्या समजून घेणे, आकडेमोड करणे आणि अंकगणिताचे नियम वापरणे कठीण होते.

स्पष्टीकरण: सृजनशीलता (Creativity) हे बहुमुखी चिंतनाशी (Divergent Thinking) थेट जोडलेले आहे. बहुमुखी चिंतनामध्ये एका समस्येसाठी अनेक भिन्न आणि नवीन उपाय (Multiple and Novel Solutions) शोधले जातात, जे सृजनशीलतेचे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे.

स्पष्टीकरण: जी. स्टॅनले हॉल (G. Stanley Hall) यांना किशोरावस्थेच्या मानसशास्त्राचा (Psychology of Adolescence) जनक मानले जाते. त्यांनी किशोरावस्थेचे वर्णन ‘तणाव आणि वादळाची अवस्था’ (Period of Storm and Stress) असे केले, ज्यामुळे या अवस्थेचा स्वतंत्र विकासात्मक शब्द म्हणून परिचय झाला.

स्पष्टीकरण: गृहीतक/क्रिया सिद्धांत (Hypothesis) याला ‘संशोधनाचा डोळा’ म्हणतात, कारण ते संशोधकाला काय शोधायचे आहे आणि कोणत्या दिशेने जायचे आहे याचे मार्गदर्शन (Direction) करते. गृहीतक हे संशोधन समस्येचे तात्पुरते उत्तर किंवा संभाव्य कारण-परिणाम संबंध दर्शवते.