KARTET 2022 पेपर-1: मराठी भाषा-1
KARTET 2022 पेपर-1: मराठी भाषा-1 (इयत्ता 1-5) प्रश्नपत्रिका विश्लेषण – यशस्वी तयारीसाठी मार्गदर्शन!
KARTET 2022 पेपर-1 मधील मराठी भाषा-१ (Language 1) च्या संपूर्ण प्रश्नपत्रिकेचे सखोल आणि उपयुक्त विश्लेषण (in-depth analysis) देण्यात आले आहे.
प्राथमिक स्तराच्या (इयत्ता १ ते ५) शिक्षक पात्रता परीक्षेची तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी हे विश्लेषण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या पोस्टद्वारे तुम्हाला परीक्षेच्या मराठी भाषा-१ विभागाचा नेमका स्वरूप, प्रश्नांची काठिण्य पातळी (difficulty level) आणि कोणत्या अभ्यासक्रमावर (syllabus) अधिक लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे, हे समजेल.
- मुख्य विश्लेषण विभाग:
- भाषिक आकलन (Comprehension): गद्य उतारा (Prose Passage) आणि पद्य उतारा (Poem/Verse) यांवर आधारित प्रश्नांचे स्वरूप आणि त्यांना सोडवण्याच्या सोप्या पद्धती.
- व्याकरण (Grammar): शुद्धलेखन, शब्दसंग्रह, समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द, शब्दांच्या जाती (नाम, सर्वनाम, क्रियापद) आणि सामान्य व्याकरणावर विचारलेल्या मूलभूत प्रश्नांचे विश्लेषण.
- भाषा अध्यापनशास्त्र (Language Pedagogy): प्राथमिक स्तरावरील भाषा शिकवण्याच्या पद्धती (methods of teaching), भाषेचे स्वरूप, भाषा कौशल्ये (श्रवण, भाषण, वाचन, लेखन), अध्ययन-अध्यापन साधने (TLM), मूल्यमापन (evaluation) आणि उपचारात्मक अध्यापन (remedial teaching) यावर आधारित प्रश्नांचे सखोल स्पष्टीकरण.
- पोस्टचा उद्देश आणि फायदा:
- KARTET 2022 च्या मूळ प्रश्नांचे विश्लेषण करून, उमेदवारांना आगामी परीक्षेसाठी त्यांच्या अभ्यासाची अचूक दिशा (right direction) ठरवता येईल.
- शिक्षणशास्त्रातील (Pedagogy) संकल्पना कशा प्रकारे विचारल्या जातात, हे जाणून घेऊन तयारी अधिक मजबूत करता येते.
- आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी आणि अधिक गुण मिळवण्यासाठी आवश्यक असणारी सर्वसमावेशक माहिती या ब्लॉग पोस्टमध्ये उपलब्ध असेल.
येथे उमेदवारांना केवळ प्रश्नांची उत्तरेच मिळणार नाहीत, तर त्यामागील संकल्पना स्पष्ट होऊन भविष्यातील कोणत्याही प्रश्नप्रकाराला सामोरे जाण्यासाठी योग्य तयारी करता येईल.
KARTET – मराठी प्रश्नसंच
भाग – १ (उतारा वाचन)
सूचना : खालील उतारा वाचा आणि त्यावरिल प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा. (प्रश्न क्र. 1-8):
अनेक लोक अतिशयोक्तीवर आधारलेल्या विनोदाला नाके मुरडतात. पण हा गैरसमज अज्ञानावर आधारलेला आहे. माझी त्यासंबंधीची भूमिका वेगळी आहे. सत्याचे आकलन केवळ वास्तव दृष्टीनेच त्याच्याकडे पाहून होते असे नव्हे. कधी कधी सत्याकडे अवास्तव किंवा विपर्यस्त दृष्टीने बघावे लागते. म्हणजे त्याच्या मर्यादा समजतात. पुष्कळ माणसे स्वतःचा चेहरा आरशात न्याहाळून पाहताना वेडेवाकडे विक्षेप करीत असतात. ते काय आपल्या चेहऱ्याचे विडंबन करतात ? नाही. पण तसे विक्षेप केल्याखेरीज त्यांना आपल्या चेहऱ्याची यथार्थ कल्पना येत नाही. फुगीर किंवा खोलगट आरशासमोर आपण अगदी शांतपणे आणि गंभीरपणे उभे राहिलो तर आपल्या आकृतीचे भयानक रूप आपल्याला आपल्या डोळ्यांनीच पाहावयास सापडते. तथापि, त्यामुळे आपल्याला त्या आरशाचा तिरस्कार वाटत नाही. किंबहुना तासन् तास त्या आरशासमोर उभे राहून आत्मरंजन करण्याचा मोह आपल्याला अनावर होतो. याचे रहस्य काय आहे ? तेच विनोदात अतिशयोक्तीचे महत्त्व आहे. केवळ विनोदातच नव्हे तर सामान्य जीवनातही अतिशयोक्तीला फार मोठे स्थान आहे. कारण त्याखेरीज वास्तवाची आपणांस कल्पनाच येऊ शकत नाही. ‘माझ्या सर्वांगाची आग झाली’, ‘लाथ मारीन तेथे पाणी काढीन’, ‘माझ्या पोटात कावळे ओरडू लागले आहेत’ अशी भाषा आपण सहज बोलतो किंवा ऐकतो अतिशयोक्ती काय याहून वेगळी असते ?
अनेक लोक अतिशयोक्तीवर आधारलेल्या विनोदाला नाके मुरडतात. पण हा गैरसमज अज्ञानावर आधारलेला आहे. माझी त्यासंबंधीची भूमिका वेगळी आहे. सत्याचे आकलन केवळ वास्तव दृष्टीनेच त्याच्याकडे पाहून होते असे नव्हे. कधी कधी सत्याकडे अवास्तव किंवा विपर्यस्त दृष्टीने बघावे लागते. म्हणजे त्याच्या मर्यादा समजतात. पुष्कळ माणसे स्वतःचा चेहरा आरशात न्याहाळून पाहताना वेडेवाकडे विक्षेप करीत असतात. ते काय आपल्या चेहऱ्याचे विडंबन करतात ? नाही. पण तसे विक्षेप केल्याखेरीज त्यांना आपल्या चेहऱ्याची यथार्थ कल्पना येत नाही. फुगीर किंवा खोलगट आरशासमोर आपण अगदी शांतपणे आणि गंभीरपणे उभे राहिलो तर आपल्या आकृतीचे भयानक रूप आपल्याला आपल्या डोळ्यांनीच पाहावयास सापडते. तथापि, त्यामुळे आपल्याला त्या आरशाचा तिरस्कार वाटत नाही. किंबहुना तासन् तास त्या आरशासमोर उभे राहून आत्मरंजन करण्याचा मोह आपल्याला अनावर होतो. याचे रहस्य काय आहे ? तेच विनोदात अतिशयोक्तीचे महत्त्व आहे. केवळ विनोदातच नव्हे तर सामान्य जीवनातही अतिशयोक्तीला फार मोठे स्थान आहे. कारण त्याखेरीज वास्तवाची आपणांस कल्पनाच येऊ शकत नाही. ‘माझ्या सर्वांगाची आग झाली’, ‘लाथ मारीन तेथे पाणी काढीन’, ‘माझ्या पोटात कावळे ओरडू लागले आहेत’ अशी भाषा आपण सहज बोलतो किंवा ऐकतो अतिशयोक्ती काय याहून वेगळी असते ?
1. याला लोक नाके मुरडतात
उत्तर: (3) अतिशयोक्ती विनोदाला
स्पष्टीकरण: उताऱ्याच्या पहिल्याच ओळीत उल्लेख आहे: “अनेक लोक अतिशयोक्तीवर आधारलेल्या विनोदाला नाके मुरडतात.”
2. सत्याकडे या दृष्टीने बघावे लागते
उत्तर: (1) अवास्तव किंवा विपर्यस्त
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात म्हटले आहे: “कधी कधी सत्याकडे अवास्तव किंवा विपर्यस्त दृष्टीने बघावे लागते.”
3. ‘लाथ मारीन तेथे पाणी काढीन’ म्हणजे
उत्तर: (4) जिद्दीने यश मिळवीन
स्पष्टीकरण: ‘लाथ मारीन तेथे पाणी काढीन’ ही एक अतिशयोक्ती असून याचा अर्थ प्रचंड आत्मविश्वास किंवा कोणत्याही परिस्थितीत जिद्दीने आपले उद्दिष्ट साध्य करणे असा आहे.
4. या आरशासमोर उभे राहिले असता आपले भयानक रूप पाहावयास सापडते
उत्तर: (2) फुगीर किंवा खोलगट आरशासमोर
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्टपणे नमूद आहे: “फुगीर किंवा खोलगट आरशासमोर आपण अगदी शांतपणे आणि गंभीरपणे उभे राहिलो तर आपल्या आकृतीचे भयानक रूप आपल्याला आपल्या डोळ्यांनीच पाहावयास सापडते.”
5. अंगाची आग होणे म्हणजे
उत्तर: (3) अतिशय संताप येणे
स्पष्टीकरण: ‘माझ्या सर्वांगाची आग झाली’ याचा अर्थ शारीरिक आग नसून, अतिशय संताप येणे किंवा राग येणे हा आहे.
6. पुष्कळ माणसे स्वतःचा चेहरा आरशात न्याहाळून पाहताना असे विक्षेप करीत असतात.
उत्तर: (1) वेडेवाकडे
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात उल्लेख आहे: “पुष्कळ माणसे स्वतःचा चेहरा आरशात न्याहाळून पाहताना वेडेवाकडे विक्षेप करीत असतात.”
7. अतिशयोक्ती विनोद या वर आधारलेला आहे.
उत्तर: (2) गैरसमज व अज्ञानावर
स्पष्टीकरण: उताऱ्याच्या सुरुवातीला म्हटले आहे: “अनेक लोक अतिशयोक्तीवर आधारलेल्या विनोदाला नाके मुरडतात. पण हा गैरसमज अज्ञानावर आधारलेला आहे.” (म्हणजेच लोक अतिशयोक्ती विनोदाकडे गैरसमज आणि अज्ञानावर आधारित दृष्टिकोनातून पाहतात.)
8. वरिल उताऱ्यास योग्य शिर्षक हा आहे.
उत्तर: (4) अतिशयोक्ती
स्पष्टीकरण: संपूर्ण उताऱ्यात अतिशयोक्तीचे महत्त्व आणि सामान्य जीवनातील तिचे स्थान यावर भर दिला आहे, म्हणून ‘अतिशयोक्ती’ हे सर्वात योग्य शीर्षक आहे.
भाग – २ (कविता वाचन)
सूचना: पुढील कविता वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य तो पर्याय निवडा (प्र.क्र. 9-15):
उभविलेस घरकुल, दोन चिमण्या पाखरांचे
नटविलेस नील नभ, छत देऊनी चांदण्याचे
नव नव्या पालवीने, मोहरती तरूवर
शीत छाया भुवरी, मऊ तृणाचा पसर.
मोकळेच वावर, अनिल खेळे मोकळा
डुले पिकांचे शिवार, बाजे शेंगाचा खुळखुळा
खळखळा तीर वाहे, तीर नदीचे नादते
रुणझुण गोपाळांचे, अंतरंग नाचते
वाजवती गोड वेणू गोंजारून वासरा
कुजबुजती पांखरे, चोच देती लेकरां
पांखरे ही वासरे ही थोड गोपाळ नाजरे
आणि इथे झोपडीत, बाळ हांसे गोजिरे.
थकलेले विसावती, गोड यांचा सहवास
सदा यांच्या सांगती, घडो माझा निवात
उभविलेस घरकुल, दोन चिमण्या पाखरांचे
नटविलेस नील नभ, छत देऊनी चांदण्याचे
नव नव्या पालवीने, मोहरती तरूवर
शीत छाया भुवरी, मऊ तृणाचा पसर.
मोकळेच वावर, अनिल खेळे मोकळा
डुले पिकांचे शिवार, बाजे शेंगाचा खुळखुळा
खळखळा तीर वाहे, तीर नदीचे नादते
रुणझुण गोपाळांचे, अंतरंग नाचते
वाजवती गोड वेणू गोंजारून वासरा
कुजबुजती पांखरे, चोच देती लेकरां
पांखरे ही वासरे ही थोड गोपाळ नाजरे
आणि इथे झोपडीत, बाळ हांसे गोजिरे.
थकलेले विसावती, गोड यांचा सहवास
सदा यांच्या सांगती, घडो माझा निवात
9. झाडे मोहरली आहेत.
उत्तर: (3) नव्या पालवीने
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “नव नव्या पालवीने, मोहरती तरूवर” (झाडे).
10. या कवितेत ‘वारा’ या शब्दाला समानार्थी शब्द हा आलेला आहे.
उत्तर: (2) अनिल
स्पष्टीकरण: ‘वारा’ या शब्दासाठी कवितेत “अनिल खेळे मोकळा” हा शब्द वापरला आहे. (‘पवन’ हा समानार्थी शब्द आहे, पण तो कवितेत आलेला नाही.)
11. थकलेले येथे काय करतात ?
उत्तर: (4) विसावतात
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “थकलेले विसावती, गोड यांचा सहवास”.
12. चांदण्याच्या छताने हे नटविले आहे.
उत्तर: (1) नीळे आकाश
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “नटविलेस नील नभ, छत देऊनी चांदण्याचे”.
13. बाळ येथे हसत आहे.
उत्तर: (3) झोपडीत
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “आणि इथे झोपडीत, बाळ हांसे गोजिरे.”
14. शेंगाचा खुळखुळा येथे वाजत आहे.
उत्तर: (2) शिवारात
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “डुले पिकांचे शिवार, बाजे शेंगाचा खुळखुळा.”
15. या कवितेला हे योग्य शीर्षक आहे.
उत्तर: (4) घडो माझा निवास
स्पष्टीकरण: कवितेच्या शेवटच्या ओळीत कवीने “सदा यांच्या सांगती, घडो माझा निवात (निवास)” अशी इच्छा व्यक्त केली आहे. संपूर्ण कविता निसर्गाच्या साध्या आणि गोड सहवासाचे वर्णन करते, म्हणून ‘घडो माझा निवास’ (या सहवासात माझा निवास घडो) हे शीर्षक योग्य आहे.
भाग – ३ (शिक्षण मानसशास्त्र आणि व्याकरण)
16. या अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञाने अध्ययनविषयक उपपत्ती मांडण्याचा पहिला बहुमान मिळविला.
उत्तर: (3) थॉर्नडाईक
स्पष्टीकरण: एडवर्ड एल. थॉर्नडाईक (Edward L. Thorndike) हे अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ आहेत. त्यांनी ‘प्रयत्न आणि चूक’ (Trial and Error) ही अध्ययन उपपत्ती मांडली आणि अध्ययनविषयक नियम (Laws of Learning) दिले. त्यांना अध्ययनविषयक उपपत्ती मांडण्याचा पहिला बहुमान मिळविला जातो. (पॅव्हलॉव्ह रशियन, स्क्रिनर नंतरचे अमेरिकन).
17. बुद्ध्यांक काढण्यासाठी हे सूत्र वापरतात-
उत्तर: 1) बुद्ध्यांक = मानसिक वय (M.A.) / शारीरिक वय (C.A.) x 100
स्पष्टीकरण:
18. पूर्व किशोरावस्थेचा कालावधी साधारणतः हा असतो.
उत्तर: (3) 9 ते 12 वर्षे
स्पष्टीकरण: किशोरावस्था (Adolescence) साधारणपणे 12-19 वर्षांपर्यंत मानली जाते. ‘पूर्व किशोरावस्था’ (Pre-adolescence) ही साधारणपणे 9 ते 12 वर्षे या वयोगटात येते, ज्यामध्ये लैंगिक परिपक्वता (Puberty) सुरू होते.
19. शिक्षणात हा केंद्रस्थानी आहे.
उत्तर: (4) विद्यार्थी
स्पष्टीकरण: आधुनिक शिक्षण पद्धती (Child-Centred Education) नुसार, विद्यार्थी हा शिक्षण प्रक्रियेचा केंद्रबिंदू (Centre) असतो.
20. एक शिक्षक साधन संपन्न असला पाहिजे याचा अर्थ
उत्तर: (3) त्यांना आपल्या विद्यार्थ्यांच्या समस्या सोडविण्याचे पर्याप्त ज्ञान असावे
स्पष्टीकरण: शिक्षण मानसशास्त्रानुसार, ‘साधन संपन्न’ (Resourceful) याचा अर्थ केवळ आर्थिक नसून, शिक्षकाकडे अध्यापनासाठी आवश्यक असलेले ज्ञान, कौशल्ये आणि माहिती उपलब्ध असावी, ज्यामुळे ते विद्यार्थ्यांच्या अडचणी प्रभावीपणे सोडवू शकतील.
21. वंश परंपरेनुसार आईवडिलांकडून प्राप्त होणाऱ्या गुणदोषांना म्हणतात.
उत्तर: (1) अनुवंशिकता
स्पष्टीकरण: आई-वडिलांकडून त्यांच्या अपत्यांना जनुकांच्या (Genes) माध्यमातून गुणदोषांचे संक्रमण होणे यास अनुवंशिकता (Heredity) म्हणतात.
22. बालकांच्या व्यक्तीमत्वाचे मापन करण्याची सर्वाधिक वस्तुनिष्ठ पद्धत कोणती ?
उत्तर: (4) प्रश्नावली पद्धत
स्पष्टीकरण: व्यक्तीमत्व मापन (Personality Measurement) मध्ये प्रश्नावली पद्धत (Questionnaire Method) ही एक प्रमाणित (Standardized) आणि संख्यात्मक डेटा देणारी पद्धत असल्यामुळे, ती मुलाखत किंवा प्रकल्पीय पद्धतीपेक्षा अधिक वस्तुनिष्ठ (Objective) मानली जाते.
23. विद्यार्थ्यांमध्ये श्रमस्फूर्तीचा विकास करण्यासाठी
उत्तर: (4) वेळोवेळी विद्यार्थ्यांना श्रम करण्याची संधी प्रदान करतील
स्पष्टीकरण: केवळ भाषणे देणे किंवा उदाहरणे देणे पुरेसे नाही. श्रमस्फूर्ती (Dignity of Labour) विकसित करण्यासाठी, विद्यार्थ्यांना स्वतः श्रम करण्याचा अनुभव देणे (उदा. शाळेच्या बागेत काम करणे, साफसफाईत मदत करणे) ही सर्वात प्रभावी पद्धत आहे.
24. किण्डर गार्टेन या शिक्षण प्रणालीचे प्रतिपादन ______ ने केले.
उत्तर: (3) फ्रोबेल
स्पष्टीकरण: फ्रेडरिक फ्रोबेल (Friedrich Fröbel) या जर्मन शिक्षणतज्ज्ञाने ‘किण्डरगार्टेन’ (Kindergarten, अर्थ: मुलांची बाग) या प्रणालीचे प्रतिपादन केले. ही प्रणाली खेळ आणि गाण्यांच्या माध्यमातून बालकांच्या शिक्षणावर भर देते.
25. बालकाचे ‘नापास’ होणे म्हणजे
उत्तर: (1) व्यवस्था अयशस्वी ठरली
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा (NCF) 2005 आणि आधुनिक शिक्षण सिद्धांतानुसार, जर एखादे मूल शाळेत नापास झाले, तर ते मुलाचे अपयश नसून, शिक्षण प्रणाली, शाळेची व्यवस्था किंवा अध्यापन पद्धती अयशस्वी ठरल्याचे द्योतक आहे.
26. ‘ख’ आणि ‘झ’ या वर्णांना असे म्हणतात.
उत्तर: (3) महाप्राण
स्पष्टीकरण: ज्या व्यंजनांचा उच्चार करताना फुफ्फुसातील हवा (प्राण) जास्त प्रमाणात बाहेर पडतो, त्यांना महाप्राण (Aspirates) म्हणतात. ‘ख’, ‘घ’, ‘छ’, ‘झ’, ‘ठ’, ‘ढ’, ‘थ’, ‘ध’, ‘फ’, ‘भ’, ‘श’, ‘ष’, ‘स’, ‘ह’ ही महाप्राण व्यंजने आहेत. ‘ह’ चा उच्चार ज्या व्यंजनात मिसळतो, ते महाप्राण.
27. खालीलपैकी दंड नसलेले व्यंजन हे आहे.
उत्तर: (2) र
स्पष्टीकरण: दंड म्हणजे वर्णाच्या बाजूला दिलेली उभी रेषा. ‘र’ (र्) या व्यंजनाला दंड नाही. (छ, ळ, ड यांना उभी रेषा/दंड असतो).
28. उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे वर्णन असेल तर तो ______ असतो.
उत्तर: (1) व्यतिरेक अलंकार
स्पष्टीकरण:
* व्यतिरेक अलंकार: उपमेय (ज्याची तुलना करायची) हे उपमानापेक्षा (ज्याशी तुलना करायची) श्रेष्ठ किंवा सरस दाखवले जाते. (उदा. अमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा).
* उपमा अलंकार: उपमेय उपमानासारखे आहे.
29. ‘तळ्यात कमळे उमलली होती.’ या वाक्यातील अधोरेखित शब्दातील सामान्यरूप ओळखा.
उत्तर: (4) तळ्या
स्पष्टीकरण: ‘तळ्यात’ या शब्दातील विभक्ती प्रत्यय ‘त’ आहे. प्रत्यय लागण्यापूर्वी मूळ शब्द ‘तळे’ याचे रूप ‘तळ्या’ असे झाले आहे. म्हणून तळ्या हे सामान्यरूप आहे.
30. तोंडातोंडी चालत आलेली गोष्ट शब्दसमूहास योग्य शब्द निवडून लिहा-
उत्तर: (2) दंतकथा
स्पष्टीकरण: ‘तोंडातोंडी चालत आलेली गोष्ट’ किंवा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली गोष्ट यासाठी दंतकथा (Legend/Folklore) हा शब्द वापरतात.
