KARTET 2021 पेपर-2: बाल विकास आणि अध्यापनशास्त्र (CDP) विश्लेषण!

KARTET 2021 पेपर-2: बाल विकास आणि अध्यापनशास्त्र (CDP) विश्लेषण!


KARTET 2021 (पेपर-2) च्या ‘बाल विकास आणि अध्यापनशास्त्र’ (Child Development and Pedagogy) या विभागाचे (प्रश्न 61 ते 90) सखोल विश्लेषण व प्रश्नांची अचूक उत्तरे –

शिक्षक पात्रता परीक्षेची तयारी करणाऱ्या प्रत्येक उमेदवारासाठी बालकाचा विकास, अध्ययन प्रक्रिया आणि शिक्षणातील प्रभावी पद्धती यांचे ठोस आकलन असणे आवश्यक आहे. या विश्लेषणामध्ये, आम्ही खालील मुख्य संकल्पनांवर आधारित प्रश्नांचा समावेश केला आहे:

  • बालविकास आणि शिक्षकाची भूमिका: बालकांच्या वाढीचे आणि विकासाचे ज्ञान वर्गशिक्षकांना बालकांची कार्यक्षमता व अपेक्षा कशा प्रकारे योग्य रीतीने समजून घेण्यास मदत करते.
  • विकासाचे आधारस्तंभ: आनुवंशिकता आणि पर्यावरण यांसारख्या घटकांचा विकासावर होणारा परिणाम आणि सामाजिक विकासाचे महत्त्वाचे दर्शक.
  • सामाजिक आणि ज्ञानात्मक सिद्धांत: व्हिगोत्स्कीचा सामाजिक आंतरक्रिया सिद्धांत आणि गार्डनरचा बहु-परिमाणाचा बुद्धिमत्ता सिद्धांत यावर आधारित प्रश्नांचे स्पष्टीकरण.
  • मूल्यमापन आणि CCE: निरंतर आणि सर्वकष मूल्यमापन (CCE) चा मुख्य केंद्रबिंदू, म्हणजे चिंतन प्रक्रिया आणि पाठांतरापासून मुक्ती देणे, यावर विशेष भर.
  • समावेशन आणि संवेदनशीलता: समावेशक शिक्षणाची (Inclusive Education) संकल्पना, लिंगभेदाचे वर्गातील परिणाम आणि सामाजिक रचनेत आढळणाऱ्या रूढीवादी कल्पना.
  • अध्ययन आणि प्रेरणा: अध्ययनासाठी आवश्यक असलेला मूलभूत आंतरिक घटक (सिद्धता), आंतर प्रेरणा (Intrinsic Motivation), समस्या निवारण कौशल्ये आणि नवीन अध्ययनाची मागील ज्ञानाशी सांगड घालण्याची प्रक्रिया.

जर तुम्ही शिक्षक भरती परीक्षेची तयारी करत असाल किंवा अध्यापनशास्त्राच्या संकल्पना अधिक खोलवर समजून घेऊ इच्छित असाल, तर बालकाचे मानसशास्त्र आणि अध्ययन पद्धतीचे बारकावे समजून घेण्यासाठी हा ब्लॉग तुमच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल. या सर्व महत्त्वाच्या प्रश्नांची अचूक उत्तरे आणि त्यामागील शैक्षणिक दृष्टिकोन जाणून घ्या!

KARTET 2021 CDP प्रश्नपेढी (उत्तरांसह)

KARTET 2021 PAPER – 2

बाल विकास आणि अध्यापनशास्त्र (Child Development and Pedagogy)

61. एका वर्ग शिक्षकासाठी बालकाच्या ज्ञानाची वाढ आणि विकास हा आहे.

(1) मानसशास्त्राचे ज्ञान समृद्धीसाठी मदत करते

(2) शाळेची स्थिती सुधारण्यास मदत करते

(3) बालकाच्या वाढ आणि विकासाविषयीच्या विविध घटकाचे मापनास मदत करते

(4) बालकाची कार्यक्षमता आणि अपेक्षा योग्य रीतीने समजण्यास मदत करते

योग्य उत्तर: (4) बालकाची कार्यक्षमता आणि अपेक्षा योग्य रीतीने समजण्यास मदत करते
स्पष्टीकरण: शिक्षकाला बालकाच्या वाढ व विकासाचे ज्ञान असल्यास, तो प्रत्येक विद्यार्थ्याची क्षमता (Potential) आणि त्यांच्याकडून असलेल्या अपेक्षा (Expectations) योग्य प्रकारे ठरवू शकतो आणि त्यानुसार अध्यापन करू शकतो.

62. यापैकी एक घटक बालकाच्या विकासावर परिणाम करत नाही.

(1) आनुवंशिकता

(2) पर्यावरण

(3) वाढ

(4) संपादन

योग्य उत्तर: (4) संपादन
स्पष्टीकरण: बालकांच्या विकासावर आनुवंशिकता, पर्यावरण आणि वाढ (Growth) या मूलभूत घटकांचा परिणाम होतो. ‘संपादन’ (Acquisition) हा घटक विकासाचा परिणाम आहे, तो विकासावर थेट परिणाम करणारा मूलभूत घटक नाही.

63. “शाळा” सामाजीकरणाचा प्रतिनिधी आहे.

(1) विद्यार्थ्यांना जीवन कौशल्ये शिकविते

(2) विषय ज्ञान हस्तांतर करण्यास मदत करते

(3) आंतरक्रियाद्वारे सामाजिक कौशल्ये पुरविते

(4) विद्यार्थ्याला उत्तम अध्ययनकर्ता बनविण्यास मदत करते

योग्य उत्तर: (3) आंतरक्रियाद्वारे सामाजिक कौशल्ये पुरविते
स्पष्टीकरण: शाळा हे सामाजीकरणाचे (Socialization) दुय्यम माध्यम आहे. शाळेमध्ये विद्यार्थी समवयस्क गट आणि शिक्षकांशी आंतरक्रिया (Interaction) करून सामाजिक नियम, भूमिका आणि कौशल्ये आत्मसात करतात.

64. बालकाच्या सामाजिक विकासाचे हे एक दर्शक आहे.

(1) कुटुंब गट वगळून समवयस्क गटाकडे कार्यान्वित होणे

(2) सर्व शाळेय विषयाच्या अध्ययनात आवड आणि काळजी दर्शविणे

(3) तार्किक आणि बौद्धिक विचार करण्याचे सामर्थ्य

(4) आवडत्या विषयाकडे जास्त लक्ष केंद्रित करून व्याप्ती वाढविणे

योग्य उत्तर: (1) कुटुंब गट वगळून समवयस्क गटाकडे कार्यान्वित होणे
स्पष्टीकरण: बालकाच्या सामाजिक विकासादरम्यान, तो कुटुंबाच्या प्राथमिक गटातून बाहेर पडून समवयस्क गट (Peer Group) अधिक महत्त्वाचा मानू लागतो. हे सामाजिक परिपक्वता दर्शवते.

65. शिक्षणाचे मूल्यांकनाचे मुख्य केंद्रबिंदु म्हणजे

(1) शिकण्याची कौशल्ये निर्माण करणे

(2) शिकण्याचे परिणामातील कामगिरी शोधणे

(3) विद्यार्थ्यांचे वारंवार मूल्यमापन करणे

(4) अभ्यासाच्या सवयी विकसित करणे

योग्य उत्तर: (2) शिकण्याचे परिणामातील कामगिरी शोधणे
स्पष्टीकरण: मूल्यांकन (Evaluation) हा विद्यार्थ्याने शिकल्यानंतर काय साध्य केले (Learning Outcomes) आणि त्याने किती चांगली कामगिरी (Performance) केली, हे तपासण्याचा मुख्य उद्देश आहे.

66. व्हिगोत्स्कीनुसार बालकांच्या अध्ययनात याचा समावेश असतो.

(1) संपर्क असणारा सामाजिक आंतरक्रिया

(2) बालकाच्या विकासासोबत वाढणारा ज्ञानात्मक विकास

(3) प्रयोगाद्वारे संशोधन

(4) बौद्धिक विकासाची प्रक्रिया

योग्य उत्तर: (1) संपर्क असणारा सामाजिक आंतरक्रिया
स्पष्टीकरण: लेव्ह व्हिगोत्स्कीच्या सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांतानुसार, सामाजिक आंतरक्रिया (Social Interaction) आणि भाषा हेच बालकांच्या ज्ञानात्मक विकासाचे आणि अध्ययनाचे मुख्य आधार आहेत.

67. विकसनशील शिक्षणाची मध्यवर्ती कल्पना ही आहे.

(1) शिक्षण आणि मूल्यमापनात शिक्षक एक महत्वाचा घटक असणे

(2) प्रत्येक बालकामध्ये शिकण्याचे सामर्थ्य आहे असे गृहीत धरणे

(3) विषय केंद्रित अध्ययनास वाव देणे

(4) प्रेरणेचा विकास आणि प्रत्येक बालकाचे मूल्यांकन

योग्य उत्तर: (2) प्रत्येक बालकामध्ये शिकण्याचे सामर्थ्य आहे असे गृहीत धरणे
स्पष्टीकरण: विकसनशील शिक्षण (Progressive Education) किंवा बाल-केंद्रित शिक्षण (Child-Centered Education) या संकल्पनेचा मूळ आधार हा आहे की प्रत्येक बालकात शिकण्याची अंगभूत क्षमता असते; शिक्षकांनी फक्त योग्य वातावरण आणि अनुभव पुरवले पाहिजेत.

68. शिक्षकाला बहु-परिमाणाच्या बुद्धिमतेची संकल्पना प्रामुख्याने यासाठी मदत करते.

(1) मुले अध्ययन कशी करतात आणि माहिती प्रक्रिया कशी आहे हे जाणून घेणे

(2) प्रत्येक बालकाच्या वैयक्तिक विकासाचे मूल्यांकन करणे

(3) बालकाच्या शैक्षणिक प्रगतीचे मूल्यमापन करणे

(4) त्यांच्या सुलभीकरण प्रक्रियेची योजना करणे

योग्य उत्तर: (1) मुले अध्ययन कशी करतात आणि माहिती प्रक्रिया कशी आहे हे जाणून घेणे
स्पष्टीकरण: गार्डनरच्या बहु-परिमाणाच्या बुद्धिमत्ता (Multiple Intelligences) संकल्पनेमुळे शिक्षकाला हे समजते की मुले वेगवेगळ्या शैक्षणिक शैलींनी (Learning Styles) आणि क्षमतांनी शिकतात. यामुळे शिक्षक अध्यापन पद्धतीमध्ये विविधता आणू शकतात.

69. बालकातील ज्ञानात्मक कौशल्यातील वैयक्तिक फरकाचे उदाहरण हे आहे.

(1) शारीरिक क्रिया सादर करणे

(2) राग व्यक्त करणे

(3) दुचाकी चालविणे

(4) अध्ययनाची गती

योग्य उत्तर: (4) अध्ययनाची गती
स्पष्टीकरण: ज्ञानात्मक कौशल्ये (Cognitive Skills) बुद्धिमत्ता, विचार आणि अध्ययनाशी संबंधित आहेत. प्रत्येक बालकाची अध्ययनाची गती (Speed of Learning) भिन्न असते, जो ज्ञानात्मक फरकाचा स्पष्ट भाग आहे.

70. वर्गातील लिंगभेदाचा परिणाम हा आहे.

(1) विद्यार्थ्यांमध्ये स्पर्धेचा विकास होतो

(2) मुलांसाठी आणि मुलींसाठी वेगवेगळ्या संधी उपलब्ध होतात

(3) सर्वकष विकास आणि अध्ययनास मर्यादा येतात

(4) अध्ययनास उत्तेजना मिळते

योग्य उत्तर: (3) सर्वकष विकास आणि अध्ययनास मर्यादा येतात
स्पष्टीकरण: वर्गातील लिंगभेद (Gender bias) हा नकारात्मक असतो. यामुळे मुला-मुलींना समान संधी मिळत नाहीत, त्यांच्या क्षमतेवर चुकीचे लेबल लावले जाते, ज्यामुळे सर्वकष विकास आणि अध्ययनावर मर्यादा येतात.

71. सामाजिक रचनेमध्ये लिग भेदाचे हे एक उदाहरण आहे.

(1) मुली सुरवातीला वर्गखोलीतील कृतीसाठी वेळ घेतात आणि वर्गातील कृतीमध्ये सहभागी होतात

(2) उच्च शिक्षणासाठी पालक त्यांच्या मुलींना पाठविण्याचे धाडस करत नाहीत

(3) मुलीची उत्तम साधना

(4) मुले जास्त शारीरिक कार्य करतात

योग्य उत्तर: (2) उच्च शिक्षणासाठी पालक त्यांच्या मुलींना पाठविण्याचे धाडस करत नाहीत
स्पष्टीकरण: सामाजिक रचना लिंगभेदावर आधारित असते. मुलींना शिक्षण/संधी नाकारणे, विशेषतः उच्च शिक्षणासाठी, हे समाजाच्या रूढीवादी विचारसरणीचे आणि लिंगभेदाचे थेट उदाहरण आहे.

72. शिक्षक शाळाधारित मूल्यमापनाचे पालन करतो कारण

(1) त्याने मूल्यमापन व्यापक होते

(2) त्याने मूल्यमापन सोपे होते

(3) त्याने विद्यार्थ्यांचे बढ़ती होते

(4) वर्गात त्याच्या शिकवणीची गुणवत्ता तपासणी होते

योग्य उत्तर: (1) त्याने मूल्यमापन व्यापक होते
स्पष्टीकरण: शाळाधारित मूल्यांकन (SBA) मध्ये केवळ शैक्षणिकच नाही, तर सह-शैक्षणिक (Co-Scholastic) पैलूंचाही समावेश होतो, ज्यामुळे मूल्यमापन व्यापक (Comprehensive) आणि अधिक अर्थपूर्ण होते.

73. समस्या सोडविताना विद्यार्थी विचार करतो, ह्याच्याने

(1) त्याच्या मनात भ्रम उत्पन्न होतो

(2) बालकाला मानसिकदृष्ट्या निरसन प्राप्त होते

(3) सरावाद्वारे बालक शिकतो (the child learns by conditioning)

(4) बालक कार्यक्षम होते

योग्य उत्तर: (2) बालकाला मानसिकदृष्ट्या निरसन प्राप्त होते
स्पष्टीकरण: समस्या सोडवणे (Problem Solving) ही एक उच्च-क्रम विचार प्रक्रिया आहे. समस्येचे समाधान मिळणे म्हणजेच मानसिकदृष्ट्या समस्येचे निरसन (Resolution) होणे.

74. निरंतर आणि सर्वकष मूल्यमापनामध्ये जास्त भर दिलेला घटक हा आहे.

(1) विद्यार्थ्यांची चिंतन प्रक्रिया आणि पाठांतरापासून मुक्ती देणे

(2) वारंवार चाचणी आणि परीक्षेचे आयोजन करणे

(3) मूल्यांकनापूर्वी संपूर्ण पाठ्यक्रम संपविणे

(4) प्रत्येक घटकांश झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांची साधना ठरविणे

योग्य उत्तर: (1) विद्यार्थ्यांची चिंतन प्रक्रिया आणि पाठांतरापासून मुक्ती देणे
स्पष्टीकरण: निरंतर आणि सर्वकष मूल्यमापन (CCE) चा मुख्य उद्देश चिंतन प्रक्रिया (Thinking Process) वाढवणे आणि केवळ माहितीच्या पाठांतराला (Rote Learning) कमी महत्त्व देणे हा आहे.

75. विद्यार्थ्यांचे मूल्यांकन करण्यासाठी विचारात घेतला जाणारा महत्वाचा घटक हा आहे.

(1) पाठ्यपुस्तकातील निर्दिष्ट घटकांश

(2) अध्ययन फलश्रुती

(3) वर्गामध्ये अध्ययन अनुभव पुरविणे

(4) शाळेय विषयातील विद्यार्थ्यांची साधना

योग्य उत्तर: (2) अध्ययन फलश्रुती
स्पष्टीकरण: विद्यार्थ्यांचे मूल्यांकन हे त्याने काय शिकले आहे यावर आधारित असावे. अध्ययन फलश्रुती (Learning Outcomes) म्हणजे अध्ययनानंतर विद्यार्थ्यांच्या वर्तनात काय अपेक्षित बदल झाले आहेत.

76. समावेशक वर्गामध्ये सहकारी अध्ययन आणि समवयस्क अध्ययनाने अध्ययनकर्त्यात याचे विचलन होते.

(1) कांही वेळेला वर्गमित्रांसोबत तुलनात्मकतेला प्रेरणा मिळते

(2) बालकामध्ये स्पर्धेमुळे सक्रियरित्या निराशा येते

(3) समवयस्काबरोबर सक्रिय सुलभीकरणाचा स्वीकार करणे

(4) सराव न करणे आणि विद्यार्थ्यांच्या योग्यतेनुसार वर्गीकरण करणे

योग्य उत्तर: (3) समवयस्काबरोबर सक्रिय सुलभीकरणाचा स्वीकार करणे
स्पष्टीकरण: सहकारी अध्ययन (Cooperative Learning) आणि समवयस्क अध्ययन (Peer Learning) मुळे विद्यार्थी एकमेकांना मदत करून, माहितीची देवाणघेवाण करून सक्रियपणे शिकतात (Facilitate), जे समावेशक शिक्षणात आवश्यक आहे.

77. समावेशन शिक्षणाची संकल्पना ही आहे.

(1) विशेष शाळा किंवा वर्गाचा वापर स्वीकारणे

(2) वारंवार चाचणी आणि परीक्षेचे आयोजन करणे

(3) विशेष गरज असलेल्या बालकांना इतर मुलांपासून वर्गामध्ये वेगळे करण्यासाठी अनुमती देणे

(4) विशेष शाळा किंवा वर्गाचा वापर नाकारणे

योग्य उत्तर: (4) विशेष शाळा किंवा वर्गाचा वापर नाकारणे
स्पष्टीकरण: समावेशन शिक्षण (Inclusive Education) हे सर्व बालकांना (विशेष गरजांसह) एकाच सामान्य वर्गात एकत्र आणते आणि त्यांना वेगळे करणाऱ्या विशेष शाळा किंवा वर्गाचा वापर नाकारते.

78. त्याच्या विद्यार्थ्यांमध्ये आवड निर्माण करण्यासाठी चलित पद्धतीचा वापर करणे आणि संशोधन करण्याची क्षमता एका शिक्षकात आहे. हे त्याचे असे सुचित करते

(1) बुद्धिमता

(2) क्रियाशीलता

(3) चिंतन

(4) दृष्टिकोन

योग्य उत्तर: (2) क्रियाशीलता
स्पष्टीकरण: विद्यार्थ्यांमध्ये आवड निर्माण करण्यासाठी नवीन पद्धती वापरणे आणि त्यांना संशोधनासाठी प्रेरित करणे, हे शिक्षकाच्या अध्यापन क्रियेतील क्रियाशीलता (Proactiveness/Activeness) आणि उत्साह दर्शवते.

79. डिस्लेक्सियाचे (Dyslexia) हे एक लक्षण नाही…

(1) उजव्या किंवा डाव्या हाताचा वापर

(2) स्पष्ट वाचन, वेग आणि आकलनास समस्या असणे

(3) हळू लिहिणे

(4) शब्द आठविण्यास अडचण असणे

योग्य उत्तर: (1) उजव्या किंवा डाव्या हाताचा वापर
स्पष्टीकरण: डिस्लेक्सिया (Dyslexia) ही वाचन अक्षमता आहे. उजव्या किंवा डाव्या हाताचा वापर (Handedness) याचा डिस्लेक्सियाशी थेट संबंध नसतो; इतर सर्व पर्याय हे वाचन-लेखन अडचणींशी संबंधित आहेत.

80. स्वतंत्रपणे विचार करण्यास उत्तेजन आणि मुलांना परिणामकारक अध्ययनकर्ता बनविण्यासाठी शिक्षकाने हे करावे.

(1) विद्यार्थ्यांच्या प्रत्येक साधनेला बक्षिस देणे

(2) वेगवेगळी अध्ययन साधने वापरून विद्यार्थ्यांना उत्तम अध्यापन करणे

(3) लहान घटकामध्ये किंवा भागामध्ये अध्ययन माहिती पुरविणे

(4) प्राप्त माहितीचे स्मरण करणे सोपे जावे म्हणून व्यवस्थित रचना करणे

योग्य उत्तर: (4) प्राप्त माहितीचे स्मरण करणे सोपे जावे म्हणून व्यवस्थित रचना करणे
स्पष्टीकरण: माहितीची व्यवस्थित रचना (Organization) केल्यास ती विद्यार्थ्यांच्या आकलन प्रणालीत (Cognitive Structure) प्रभावीपणे बसते, ज्यामुळे त्यांना स्वतंत्रपणे विचार करणे आणि स्मरण (Recall) करणे सोपे जाते.

81. विद्यार्थ्यांमधील अध्ययनातील अपयशाचे एक कारण हे आहे.

(1) शालेय सुविधांचा अभाव

(2) प्रोत्साहनाचा अभाव

(3) शिक्षकांचा दबाव

(4) शाळा पाठ्यक्रम

योग्य उत्तर: (4) शाळा पाठ्यक्रम
स्पष्टीकरण: जर शाळा पाठ्यक्रम (School Curriculum) विद्यार्थ्यांच्या गरजा, आवडी आणि क्षमतेनुसार नसेल, तर तो अध्ययनातील अपयशाचे एक प्रमुख कारण बनू शकतो.

82. अध्ययनासाठी आवश्यक असलेला मूलभूत आंतरिक घटक हा आहे.

(1) सिद्धता

(2) परिपक्वता

(3) शारीरिक वाढ

(4) दृष्टिकोन

योग्य उत्तर: (1) सिद्धता
स्पष्टीकरण: अध्ययनासाठी सिद्धता (Readiness) म्हणजेच शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या तयार असणे हा अध्ययनाचा मूलभूत आणि आंतरिक घटक आहे. थॉर्नडाइकच्या नियमांनुसार सिद्धतेचा नियम (Law of Readiness) महत्त्वाचा आहे.

83. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना समस्या निवारण कौशल्याची ओळख करून देण्यासाठी अध्ययनात या उपक्रमांचा समावेश करावा.

(1) अचूकता आणि तंतोतंतपणा

(2) पाठांतर आणि आकलन

(3) अभ्यास कार्य आणि सतत सराव

(4) विचारणा, तार्किकता आणि निर्णय घेणे

योग्य उत्तर: (4) विचारणा, तार्किकता आणि निर्णय घेणे
स्पष्टीकरण: समस्या निवारण (Problem Solving) ही उच्च-क्रम विचार प्रक्रिया आहे. ती विकसित करण्यासाठी विचारणा (Inquiry), तार्किकता (Reasoning) आणि निर्णय घेणे (Decision Making) यांसारख्या कौशल्यांची आवश्यकता असते.

84. ‘वाचन’ शिकण्याच्या प्रक्रियेत ज्ञानात्मक कौशल्याशी संबंधित असलेले हे आहे.

(1) मानसिक प्रवृत्ती

(2) चिंतन शक्ती

(3) बोली भाषा

(4) कल्पना शक्ती

योग्य उत्तर: (2) चिंतन शक्ती
स्पष्टीकरण: ‘वाचन’ (Reading) प्रक्रियेत मजकूर समजून घेण्यासाठी आणि त्या माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी चिंतन शक्ती (Thinking Power) किंवा संज्ञानात्मक क्षमता (Cognitive Abilities) आवश्यक असते.

85. एका बालकाचे समस्या निवारण वर्तन याद्वारे व्यक्त होते.

(1) चिंतन आणि कारणमीमांसा सामर्थ्य

(2) ज्ञानाच्या विविध स्रोतांचा सदंर्भ देणे

(3) प्रयोगाची चूका आणि शिका पद्धत

(4) विश्वासू शिक्षकाची मदत घेऊन

योग्य उत्तर: (1) चिंतन आणि कारणमीमांसा सामर्थ्य
स्पष्टीकरण: समस्या निवारण (Problem Solving) हे बालकाच्या चिंतन (Thinking) आणि तार्किक क्षमता (Reasoning Power) यांसारख्या उच्च-स्तराच्या ज्ञानात्मक वर्तनाद्वारे व्यक्त होते.

86. स्व-अध्ययनासाठी बालकाने वापरलेले कार्य तंत्र हे आहे.

(1) मूर्त वस्तूंचे ग्रहण आणि संवेदी ज्ञानाचे संपादन

(2) शिक्षकांनी सुचविलेल्या पुस्तकांचे वाचन

(3) वर्गामध्ये लक्षपूर्वक अध्ययन

(4) शिक्षकांनी दिलेले ज्ञान आत्मसात करणे

योग्य उत्तर: (1) मूर्त वस्तूंचे ग्रहण आणि संवेदी ज्ञानाचे संपादन
स्पष्टीकरण: स्व-अध्ययनामध्ये (Self-Study) बालक स्वतःच्या अनुभवातून शिकतो. मूर्त वस्तू (Concrete Objects) हाताळणे आणि संवेदी ज्ञान (Sensory Knowledge) मिळवणे हे प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित अध्ययनाचे तंत्र आहे.

87. ‘संवेदना’ याचे वर्णन करणारा एक घटक हा आहे.

(1) एका बालकातील सामान्य भावनांचे मानसिकरित्या प्रदर्शन करणे

(2) क्रियेमध्ये बाह्य प्रेरणेसाठी परिणामी प्रतिसाद देणे

(3) तार्किक चिंतन

(4) कोणत्याही प्रतिक्रिया न देता शांत राहणे

योग्य उत्तर: (2) क्रियेमध्ये बाह्य प्रेरणेसाठी परिणामी प्रतिसाद देणे
स्पष्टीकरण: ‘संवेदना’ (Sensation) म्हणजे बाह्य वातावरणातील उद्दीपक (Stimuli) पंचेंद्रियांद्वारे ग्रहण करणे आणि त्याला त्वरित प्रतिसाद (Response) देणे. हा प्रतिसाद क्रियेमध्ये व्यक्त होतो.

88. एक बालक घटकांशाचे अध्ययन आनंदपूर्वक अनुभवित आहे. हे असे दर्शविते.

(1) प्रोत्साहन

(2) बल

(3) आंतर प्रेरणा

(4) बाह्य प्रेरणा

योग्य उत्तर: (3) आंतर प्रेरणा
स्पष्टीकरण: जेव्हा बालक आनंदपूर्वक (Enjoyment) अध्ययन करतो, तेव्हा याचा अर्थ त्याला शिकण्यासाठी बाहेरून बक्षीस किंवा दंड आवश्यक नाही. ही प्रेरणा त्याच्या आतून (स्वत:हून) येत आहे, म्हणजेच आंतर प्रेरणा (Intrinsic Motivation) आहे.

89. अध्ययनावरील वर्तणूकीचा प्रभाव हा आहे.

(1) ते प्रेरणा आणि प्रतिसाद बदलते

(2) विशिष्ट ध्येयाकडे अध्ययनकर्त्याला सूचित करते

(3) बहु-कार्याचे सेट पुरविते (करते)

(4) अभ्यासाची सवय विकसित करते

योग्य उत्तर: (2) विशिष्ट ध्येयाकडे अध्ययनकर्त्याला सूचित करते
स्पष्टीकरण: वर्तणुकीचा (Behavioural) दृष्टिकोन अध्ययनाला ध्येय-केंद्रित (Goal-oriented) मानतो. वर्तवणुकीचा प्रभाव अध्ययनकर्त्याला अपेक्षित प्रतिसादासाठी आणि विशिष्ट ध्येय साधण्यासाठी मार्गदर्शन करतो.

90. अध्ययनावर परिणाम करणारी संबंधित घटकांची ही एक प्रक्रिया आहे.

(1) अध्ययनकर्त्याचे मूळ सामर्थ्य

(2) विषय घटकावर प्रभुत्व

(3) घटकांशाचे स्वरूप आणि अध्ययन अनुभव

(4) नवीन अध्ययनाची मागील (भूतकाळातील) अध्ययनाशी सांगड घालणे

योग्य उत्तर: (4) नवीन अध्ययनाची मागील (भूतकाळातील) अध्ययनाशी सांगड घालणे
स्पष्टीकरण: नवीन अध्ययनाची मागील ज्ञानाशी सांगड घालणे (Linking/Transfer of Learning) ही अध्ययनावर परिणाम करणारी सर्वात महत्त्वाची ज्ञानात्मक प्रक्रिया आहे, कारण यामुळे नवीन माहितीचे आकलन (Comprehension) सोपे होते.

#KARTET2021 #CDP #बालविकास #अध्यापनशास्त्र #शिक्षकभरती #समावेशनशिक्षण #मूल्यमापन

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now