शैक्षणिक वर्ष 2025-26 मध्ये पाठ आधारित मूल्यमापन (LBA): 1 ली ते 10 वी साठी नवे धोरण व अंमलबजावणी मार्गदर्शक

Table of Contents

दिनांक: 16.07.2025

विषय: 2025-26 या शैक्षणिक वर्षासाठी राज्य अभ्यासक्रमाच्या शाळांमधील 1 ली ते 10 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या ‘पाठ आधारित मूल्यमापन प्रश्नपेढी’ (LBA) वापरून विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रगतीबाबत.

2025-26 या शैक्षणिक वर्षापासून, कर्नाटकातील 1 ली ते 10 वीच्या राज्य अभ्यासक्रमाच्या शाळांमध्ये ‘पाठ आधारित मूल्यमापन’ (Lesson Based Assessment – LBA) राबवले जाणार आहे. या मूल्यमापन पद्धतीचे उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांच्या प्रत्येक पाठानंतरच्या शिकण्याची खात्री करणे, परीक्षेचा ताण कमी करणे व समावेशक शिक्षण प्रक्रियेची अंमलबजावणी करणे आहे.

वरील विषयाशी संबंधित, विभागाने वेळोवेळी दिलेल्या निर्देशानुसार, 2025-26 या शैक्षणिक वर्षापासून कर्नाटकात ‘पाठ आधारित मूल्यमापन’ (Lesson Based Assessment – LBA) लागू करण्याच्या संदर्भात, राज्य अभ्यासक्रमाच्या शाळांमधील 1 ली ते 10 वीच्या विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणात प्रगती साधण्यासाठी आणि प्रत्येक पाठानंतर मुलाचे शिक्षण निश्चित करण्यासाठी ‘पाठ आधारित मूल्यमापन प्रश्नपेढी’ तयार करून DSERT वेबसाइटवर उपलब्ध करून दिली आहे. ही सामग्री शिकण्याच्या प्रक्रियेपासून मूल्यमापन प्रक्रियेपर्यंत सर्व स्तरांवर सातत्याने वापरणे अत्यंत आवश्यक आहे.

1. पाठ आधारित मूल्यमापनाची (LBA) उद्दिष्ट्ये:

LBA चे मुख्य उद्दिष्टे

प्रत्येक पाठानंतर मुलांचे शिक्षण समजले का हे निश्चित करणे.
परीक्षेवरील ताण कमी करून विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याची क्षमता वाढवणे.
शिक्षकांची मूल्यमापन कौशल्ये (मौखिक, प्रकल्प, पोर्टफोलिओ आदी) विकसित करणे.
CCE प्रणालीस पूरक ठरणारी नियमित, समावेशक व व्यापक मूल्यमापन प्रक्रिया.
पालकांना मुलांच्या शिकण्याच्या प्रगतीबाबत नियमित माहिती देणे.
मंदगतीने शिकणाऱ्या मुलांसाठी उपचारात्मक शिक्षण पुरवणे.

विद्यार्थ्यांचे शिक्षण सुधारणे आणि प्रत्येक पाठानंतर मुलाचे शिक्षण निश्चित करणे.
विद्यार्थ्यांवरील परीक्षेचा ताण कमी करणे.
मुलांच्या प्रगतीमध्ये परीक्षेवरील अवलंबित्व कमी करून शिकण्याची क्षमता वाढवणे.
सततच्या विश्लेषणामुळे निर्धारित शिकण्याचे उद्दिष्ट साध्य करण्यास संधी देणे.
विविध शिकण्याच्या स्तरांवरील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी आणि ‘समावेशक मूल्यमापनासाठी’ (Inclusive Assessment) प्रेरणा देणे.
शिक्षकांची मूल्यमापन क्षमता वाढवणे. (मौखिक, प्रायोगिक, सहवर्गी मूल्यमापन, प्रकल्प, पोर्टफोलिओ, स्वयं-मूल्यमापन इत्यादी…)
विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर सतत लक्ष ठेवणे.
प्रत्येक टप्प्यातील विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रगतीची पालकांना माहिती देणे.
पाठ आधारित मूल्यमापनाची चौकट पारंपरिक परीक्षा-केंद्रित मूल्यमापनातून दैनंदिन वर्गातील शिकण्याच्या प्रक्रियेसह एकत्रित केलेल्या ‘सतत आणि व्यापक मूल्यमापनाला’ (CCE) पूरक करणे.

2. पाठ आधारित मूल्यमापनाच्या (LBA) प्रश्नपेढीचे स्वरूप आणि वापरण्याची पद्धत:

LBA प्रश्नपेढीचे स्वरूप व वापर

1 ली ते 7 वी: पाठांवर आधारित वस्तुनिष्ठ व वर्णनात्मक प्रश्न.
8 वी ते 10 वी: SSLC च्या धर्तीवर MCQ आणि 1–5 गुणांच्या प्रश्नांचा समावेश.
एकूण गुण:
- 1 ली ते 5 वी – 25 गुण
- 6 वी ते 7 वी – 20 गुण (LBA) + 5 गुण (Remedial)
- 8 वी ते 10 वी – 20 गुण (LBA) + 5 गुण (Remedial)

SATS सॉफ्टवेअर आणि YouTube Live मार्गदर्शन

LBA चे गुण SATS सॉफ्टवेअर मध्ये नोंदवण्यासाठी एक नवीन सॉफ्टवेअर विकसित करण्यात आले आहे. यासंबंधी मार्गदर्शनासाठी 19.07.2025 रोजी YouTube Live कार्यक्रम आयोजित केला जाईल.

प्रत्येक पाठातील अभ्यास विषय आणि शिकण्याचे परिणाम/शिकण्याचे घटक (Learning Outcomes/Learning Objectives) यांचा अभ्यास करून, उद्दिष्टे, प्रश्नांचे स्वरूप आणि कठिण पातळीनुसार प्रश्न तयार केले आहेत. प्रत्येक पाठाचा समग्र विचार करून 1 ली ते 7 वी पर्यंत वस्तुनिष्ठ प्रश्न आणि वर्णनात्मक प्रश्न तयार केले आहेत.
8 वी ते 10 वी साठी SSLC प्रश्नपत्रिकेच्या मॉडेलनुसार खूप मोठ्या संख्येने बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) आणि वर्णनात्मक प्रश्न तयार केले आहेत.
शिकण्याच्या प्रक्रिया आणि मूल्यमापनामध्ये प्रश्नपेढीमधील प्रश्न वापरणे बंधनकारक आहे. (उदा. FA-1, 2, 3 & 4, SA-1, CCE, क्रियाकलाप, अंतर्गत मूल्यमापन मॉडेल प्रश्नपत्रिका, पूर्वतयारी परीक्षा, वार्षिक परीक्षा इत्यादी.)
1 ली ते 5 वी साठी सर्व प्रकारच्या वस्तुनिष्ठ प्रश्न आणि वर्णनात्मक प्रश्नांचा समावेश असलेली 25 गुणांची प्रश्नपत्रिका तयार करून पाठ आधारित मूल्यमापन (युनिट टेस्ट) करणे.
6 वी आणि 7 वी साठी सर्व प्रकारच्या वस्तुनिष्ठ प्रश्न आणि वर्णनात्मक प्रश्नांचा समावेश असलेली 20 गुणांची LBA प्रश्नपेढीतून आणि 05 गुणांची पुनर्भरण (Remedial) प्रश्नांमधून निवड करून, एकूण 25 गुणांची प्रश्नपत्रिका तयार करून पाठ आधारित मूल्यमापन (युनिट टेस्ट) करणे.
प्रत्येक पाठानंतर विद्यार्थ्यांचे शिक्षण निश्चित करण्यासाठी, 8 वी ते 10 वी साठी 10 वीच्या प्रश्नपत्रिकेच्या मॉडेलनुसार सर्व प्रकारच्या प्रश्नांचा (MCQs, 1, 2, 3, 4 आणि 5 गुणांचे प्रश्न) समावेश असलेली 20 गुणांची LBA प्रश्नपेढीतून आणि 05 गुणांची पुनर्भरण प्रश्नांमधून निवड करून, एकूण 25 गुणांची प्रश्नपत्रिका तयार करून पाठ आधारित मूल्यमापन (युनिट टेस्ट) करणे.
दिनांक: पाठ आधारित मूल्यमापनाचे गुण SATS सॉफ्टवेअरमध्ये नोंदवण्यासाठी एक सॉफ्टवेअर विकसित केले आहे, आणि या संदर्भात 19.07.2025 रोजी आयोजित होणाऱ्या YouTube Live कार्यक्रमात मार्गदर्शन केले जाईल.
SATS च्या विश्लेषण अहवालानुसार विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या कामगिरीवर आधारित Average, Below Average & Above Average विद्यार्थी ओळखणे आणि विविध क्रियाकलापांद्वारे उपचारात्मक शिक्षण (Remedial Teaching) आयोजित करून विद्यार्थ्यांचे शिक्षण सुनिश्चित करणे.
स्थानिक संसाधने आणि समुदाय यासह सर्व भागधारकांचे सहकार्य घेऊन उपचारात्मक शिक्षण प्रभावीपणे अंमलात आणणे. वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांची शिकण्याची प्रगती सतत तपासणे.

3. LBA अंमलबजावणीचे पर्यवेक्षण

शाळा स्तरावर:

मुख्याध्यापकांनी आपले शिकवण्याचे विषय बंधनकारकपणे शिकवणे आणि शिकण्याच्या प्रक्रिया व मूल्यमापनात LBA प्रश्नपेढीचा वापर करणे.
सर्व विषयांच्या LBA प्रश्नपेढीचे अवलोकन करणे. शिक्षक आणि अतिथी शिक्षकांच्या पाठांचे सतत निरीक्षण करून LBA प्रश्नपेढी वापरली जात असल्याची खात्री करणे आणि मार्गदर्शन करणे.
विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रगतीची पालकांना सतत माहिती देणे आणि हळू शिकणाऱ्या मुलांच्या प्रगतीसाठी पालकांचे सहकार्य घेणे.
पालक/माता सभेमध्ये, SDMC सभांमध्ये LBA प्रश्नपेढीबद्दल चर्चा करून जागरूकता निर्माण करणे.
LBA प्रश्नपेढीची उत्तम अंमलबजावणी करून चांगले परिणाम मिळवलेल्या शाळांमधील चांगल्या पद्धती (Best Practices) सभांमध्ये सामायिक करणे.
LBA प्रश्नपेढी यशस्वीपणे अंमलात आणण्यासाठी, दर 15 दिवसांनी शनिवारी शाळेच्या वेळेनंतर शिक्षकांची सभा बोलावून प्रगतीचा आढावा घेणे.
मुख्याध्यापकांनी त्यांच्या लॉगिनमध्ये असलेल्या विश्लेषण अहवालानुसार वर्गानुसार, विषयनिहाय शिक्षकांशी चर्चा करून मार्गदर्शन करणे आणि पाठपुरावा करणे.

4. तालुका स्तरावरील अधिकारी (BEO, BRC, सहाय्यक संचालक आणि समकक्ष पदांचे अधिकारी)

CRPs ने LBA प्रश्नपेढी वापरण्याबाबत शनिवारी शाळेच्या वेळेनंतर त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांना ऑनलाइन/ऑफलाइन माध्यमातून माहिती देणे.
सर्व विषयांच्या LBA प्रश्नपेढीचे बंधनकारकपणे अवलोकन करणे.
भेटीच्या वेळी ते शिकण्याच्या प्रक्रियेत सतत वापरले जात असल्याची खात्री करणे.
प्रत्येक भेटीत विद्यार्थ्यांनुसार आणि विषयनिहाय केलेल्या विश्लेषण आणि केलेल्या उपायांची दखल घेऊन योग्य मार्गदर्शन करणे आणि पाठपुरावा करणे.
शून्य परिणाम असलेल्या शाळा, सतत कमी परिणाम असलेल्या शाळा, राज्य परिणामांपेक्षा कमी परिणाम असलेल्या शाळा आणि विद्यार्थ्यांची प्रगती कमी असलेल्या शाळांना सतत भेटी देऊन शिकण्याच्या प्रगतीसाठी उपाययोजना करणे.
उत्तम शिकण्याची प्रगती असलेल्या शाळांमधील चांगल्या पद्धती इतर शाळांना सादर करणे.
दत्तक घेतलेल्या शाळांना सतत भेटी देऊन SATS मध्ये नोंदवल्यानुसार विद्यार्थ्यांचे शिक्षण तपासणे, मार्गदर्शन करणे आणि पाठपुरावा करणे.
पर्यवेक्षक अधिकारी, डायट तालुका नोडल अधिकाऱ्यांच्या उपस्थितीत, त्यांनी भेट दिलेल्या शाळांमधील मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांची सभा दर 15 दिवसांनी शाळेच्या वेळेनंतर ऑनलाइन माध्यमातून आयोजित करणे आणि प्रगतीचा आढावा घेणे, तसेच LBA प्रश्नपेढी वापरून विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रगतीसाठी आवश्यक मार्गदर्शन करणे.
BEO, तालुका नोडल, BRC आणि सहाय्यक संचालक, अक्षर दासोह यांच्या उपस्थितीत ECO, BRP, BIERT, CRP च्या प्रगती आढावा सभा दर महिन्याला आयोजित करणे आणि सभेचे इतिवृत्त डायटला पाठवणे.

5. जिल्हा स्तरावरील अधिकारी (उपसंचालक, विकास आणि प्रशासन कार्यालयातील सर्व अधिकारी, PM पोषण कार्यक्रमाचे शिक्षणाधिकारी आणि जिल्हा प्रौढ शिक्षणाचे शिक्षणाधिकारी आणि समकक्ष पदांचे अधिकारी)

डायटच्या नेतृत्वाखाली जिल्ह्याच्या सर्व स्तरावरील अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांना LBA प्रश्नपेढी वापरण्याबाबत ऑनलाइन/ऑफलाइन माध्यमातून माहिती देणे.
जिल्हा स्तरावरील अधिकाऱ्यांनी शाळांना दत्तक घेऊन सतत भेटी देऊन मार्गदर्शन करणे.
सर्व अधिकाऱ्यांनी सर्व विषयांच्या LBA प्रश्नपेढीचे बंधनकारकपणे अवलोकन करणे.
भेटीच्या वेळी शिकण्याच्या प्रक्रिया आणि मूल्यमापनासाठी LBA सतत वापरले जात असल्याची आणि SATS मध्ये नोंदवले जात असल्याची खात्री करणे.
प्रत्येक भेटीत विद्यार्थ्यांनुसार आणि विषयनिहाय केलेल्या विश्लेषण आणि केलेल्या उपायांची दखल घेऊन योग्य मार्गदर्शन करणे.
पाठ आधारित मूल्यमापन, रचनात्मक, संकलनात्मक आणि पूर्वतयारी परीक्षांमध्ये LBA प्रश्न वापरले जात असल्याची दखल घेणे आणि परीक्षांच्या निकालाच्या विश्लेषणानुसार निकाल सुधारण्यासाठी उपाययोजना करणे.
जिल्हा आणि तालुका स्तरावरील अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांच्या प्रगती आढावा सभा मूल्यमापनाच्या विश्लेषणानुसार उपसंचालक, प्रशासन आणि विकास यांच्या नेतृत्वाखाली आयोजित करणे आणि दर महिन्याला सभेचे इतिवृत्त DSERT ला पाठवणे.
संचालक, DSERT यांच्या नेतृत्वाखाली मूल्यमापनाच्या जिल्हानिहाय विश्लेषणानुसार सर्व डायट प्राचार्यांच्या प्रगती आढावा सभा दर महिन्याला आयोजित करणे आणि मार्गदर्शन करून पाठपुरावा करणे.

वरीलप्रमाणे पाठ आधारित मूल्यमापन प्रश्नपेढी वापरून सर्व आवश्यक उपाययोजना करून प्रत्येक विद्यार्थ्याने शिकण्यात प्रगती साधण्यासाठी कार्यवाही करणे.

निष्कर्ष

LBA प्रणाली विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण शिक्षणात एक महत्वपूर्ण टप्पा आहे. प्रत्येक स्तरावर शिक्षक, पालक, अधिकारी, व समाजाचे सहकार्य घेऊन शिक्षणात गुणवत्ता सुधारण्यासाठी LBA चा प्रभावी वापर अनिवार्य आहे.

सूचना: LBA प्रश्नपेढी आणि मार्गदर्शक साहित्य DSERT च्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. CLICK HERE

Download Circular

इयत्ता – 5वी

विषय – परिसर अध्ययन

पाठ आधारित मूल्यमापन प्रश्नावली (उतरासहित)

पाठ 1. सजीव सृष्टी

पाठ 2.कुटुंब

पाठ 3.समाज

पाठ 4- समाजातील-खेळ

Learning Based Assessment

7वी – विज्ञान

पाठावर आधारित प्रश्न व उत्तरे