JNVST EVS: पाणी व मृदा संवर्धन – 45 महत्त्वाचे प्रश्न, उत्तरे व स्पष्टीकरण | इयत्ता 5 वी

योग्य उत्तर: A) नैसर्गिक स्रोत

स्पष्टीकरण: पाणी निसर्गात नद्या, तलाव, विहिरी, झरे आणि पावसाच्या स्वरूपात आढळते. म्हणून पाणी हा नैसर्गिक स्रोत आहे.

योग्य उत्तर: B) गळणारा नळ दुरुस्त करणे

स्पष्टीकरण: गळणाऱ्या नळातून सतत पाणी वाया जाते. नळ वेळेवर दुरुस्त केल्याने पाण्याची बचत होते.

योग्य उत्तर: C) पावसाचे पाणी संकलन

स्पष्टीकरण: छतावर पडणारे पाणी पाइपद्वारे टाकीत किंवा योग्य रचनेत जमा केले जाते. यामुळे पाणी पुढील वापरासाठी उपलब्ध होते.

योग्य उत्तर: B) महासागरात

स्पष्टीकरण: पृथ्वीवरील बहुतांश पाणी महासागरांमध्ये आहे. हे पाणी खारट असल्याने थेट पिण्यास योग्य नसते.

योग्य उत्तर: C) शुद्ध केलेले पाणी

स्पष्टीकरण: पिण्याचे पाणी सुरक्षित आणि स्वच्छ असावे. दूषित पाण्यात रोग निर्माण करणारे जंतू असू शकतात.

योग्य उत्तर: A) सूर्याच्या उष्णतेची

स्पष्टीकरण: सूर्याच्या उष्णतेमुळे पाण्याचे वाफेत रूपांतर होते. या प्रक्रियेला बाष्पीभवन म्हणतात.

योग्य उत्तर: B) संघनन

स्पष्टीकरण: वाफ थंड झाल्यावर तिचे पाण्याच्या सूक्ष्म थेंबांत रूपांतर होते. ढग तयार होण्याच्या प्रक्रियेत संघनन महत्त्वाचे असते.

योग्य उत्तर: C) पाण्याचा योग्य वापर करणे

स्पष्टीकरण: उपलब्ध पाणी जपून वापरणे आणि भविष्यासाठी त्याची उपलब्धता राखणे हे पाणी संवर्धनाचे उद्दिष्ट आहे.

योग्य उत्तर: B) गरजेनुसार पाणी देणे

स्पष्टीकरण: झाडांना आवश्यक तेवढेच पाणी दिल्यास पाण्याची नासाडी कमी होते. मातीतील ओलावा पाहून पाणी द्यावे.

योग्य उत्तर: A) भूजलाची पातळी वाढण्यास मदत होते

स्पष्टीकरण: पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्याने भूजलसाठ्याची भरपाई होऊ शकते. त्यामुळे विहिरी आणि बोअरवेलसाठी पाणी उपलब्ध राहण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: C) गरज नसताना नळ बंद ठेवावा

स्पष्टीकरण: दात घासताना नळ बंद ठेवल्यास विनाकारण पाणी वाहत राहत नाही आणि मोठ्या प्रमाणात बचत होऊ शकते.

योग्य उत्तर: A) जलचक्र

स्पष्टीकरण: बाष्पीभवन, संघनन आणि पर्जन्य या प्रक्रियांमुळे पाणी निसर्गात सतत फिरत राहते. यालाच जलचक्र म्हणतात.

योग्य उत्तर: D) सांडपाण्यावर योग्य प्रक्रिया करावी

स्पष्टीकरण: सांडपाण्यातील घातक पदार्थ काढून टाकण्यासाठी प्रक्रिया करणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे नद्या आणि तलावांचे प्रदूषण कमी होण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: B) पाण्याची टाकी

स्पष्टीकरण: स्वच्छ आणि सुरक्षित टाकीत पाणी साठवता येते. टाकी झाकून ठेवल्याने धूळ आणि डास यांपासून संरक्षण मिळते.

योग्य उत्तर: C) पाण्याचा अतिवापर

स्पष्टीकरण: उपलब्ध पाण्यापेक्षा जास्त पाणी वापरल्यास साठे कमी होतात. पाणी जपून वापरणे आणि पावसाचे पाणी साठवणे आवश्यक आहे.

योग्य उत्तर: A) माती

स्पष्टीकरण: जमिनीच्या वरच्या थरातील खनिजकण, सेंद्रिय पदार्थ, पाणी आणि हवा यांच्या मिश्रणाला मृदा म्हणतात. वनस्पतींच्या वाढीसाठी मृदा महत्त्वाची आहे.

योग्य उत्तर: B) वारा किंवा पाण्यामुळे मातीचा वरचा थर वाहून जाणे

स्पष्टीकरण: जोरदार पाऊस, वाहते पाणी किंवा वारा यांमुळे मातीचा सुपीक थर निघून जाऊ शकतो. याला मृदेची धूप म्हणतात.

योग्य उत्तर: C) झाडे लावणे

स्पष्टीकरण: झाडांची मुळे मातीला घट्ट धरून ठेवतात. त्यामुळे पावसाचे पाणी आणि वारा यांमुळे होणारी मातीची धूप कमी होऊ शकते.

योग्य उत्तर: B) कंपोस्ट खत

स्पष्टीकरण: कुजलेल्या वनस्पतींच्या अवशेषांपासून तयार होणाऱ्या कंपोस्टमध्ये सेंद्रिय पदार्थ असतात. ते मातीची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत करतात.

योग्य उत्तर: A) पायरी शेती

स्पष्टीकरण: डोंगर उतारावर पायऱ्यांसारखे सपाट भाग तयार करून शेती केली जाते. त्यामुळे पाण्याचा वेग कमी होऊन मातीची धूप कमी होण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: B) जमिनीचा वरचा थर

स्पष्टीकरण: वरच्या मृदेत अनेकदा बुरशीजन्य पदार्थ, कुजलेली पाने आणि पोषक घटक जास्त असतात. वनस्पतींच्या वाढीसाठी हा थर महत्त्वाचा असतो.

योग्य उत्तर: A) मातीची धूप कमी होण्यास मदत होते

स्पष्टीकरण: गवत आणि इतर वनस्पती मातीला झाकून ठेवतात. त्यामुळे पावसाच्या थेंबांचा थेट मातीवर होणारा परिणाम कमी होतो.

योग्य उत्तर: B) जोरदार वाहते पाणी

स्पष्टीकरण: वेगाने वाहणारे पाणी मातीचे कण वाहून नेऊ शकते. उतारावरील उघडी जमीन यामुळे अधिक धोक्यात येते.

योग्य उत्तर: C) वेगवेगळ्या हंगामांत वेगवेगळी पिके घेणे

स्पष्टीकरण: शेतात क्रमाने वेगवेगळी पिके घेतल्याने मातीतील पोषक घटकांचा समतोल राखण्यास मदत होते. काही कडधान्ये मातीतील नायट्रोजन वाढवण्यासही मदत करतात.

योग्य उत्तर: A) सेंद्रिय खताचा योग्य वापर

स्पष्टीकरण: शेणखत आणि कंपोस्ट यांसारखी सेंद्रिय खते मातीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढवतात. त्यामुळे मातीची रचना आणि सुपीकता सुधारण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: A) मातीची धूप

स्पष्टीकरण: झाडे तोडल्यामुळे माती धरून ठेवणारी मुळे कमी होतात. त्यामुळे पाऊस आणि वारा माती अधिक सहज वाहून नेऊ शकतात.

योग्य उत्तर: B) मातीची रचना सुधारण्यासाठी

स्पष्टीकरण: गांडुळे मातीमध्ये बिळे तयार करतात आणि सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन होण्यास मदत करतात. यामुळे मातीमध्ये हवा आणि पाणी जाण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: A) पाण्याचा वेग कमी करून मातीची धूप कमी करणे

स्पष्टीकरण: योग्य ठिकाणी बांध घातल्याने उतारावरून वाहणाऱ्या पाण्याचा वेग कमी होऊ शकतो. त्यामुळे मातीचे कण वाहून जाणे कमी होते.

योग्य उत्तर: B) झाडे आणि वनस्पती मातीला धरून ठेवतात

स्पष्टीकरण: जंगलातील मुळे आणि जमिनीवर पडलेली पाने मातीचे संरक्षण करतात. त्यामुळे मातीची धूप कमी होण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: B) माती आणि पाण्याच्या गुणवत्तेवर वाईट परिणाम होऊ शकतो

स्पष्टीकरण: गरजेपेक्षा जास्त खत वापरल्यास काही रसायने वाहून जलस्रोतांत जाऊ शकतात. खतांचा वापर शिफारशीनुसार करणे योग्य आहे.

योग्य उत्तर: C) झाडांच्या मुळांच्या जवळ

स्पष्टीकरण: ठिबक सिंचनात पाणी थेंबाथेंबाने मुळांच्या परिसरात दिले जाते. त्यामुळे योग्य व्यवस्थापन केल्यास पाण्याची बचत होते.

योग्य उत्तर: A) पावसासारख्या थेंबांच्या स्वरूपात

स्पष्टीकरण: तुषार सिंचनात दाबाने पाणी फवाऱ्याद्वारे पसरवले जाते. योग्य परिस्थितीत ही पद्धत सिंचनासाठी उपयोगी ठरते.

योग्य उत्तर: C) मोकळी, पाणी मुरू शकणारी जमीन

स्पष्टीकरण: मोकळ्या जमिनीत पाणी मुरण्याची संधी अधिक असते. पावसाचे पाणी योग्य पद्धतीने जमिनीत मुरवल्यास भूजलसाठ्याला मदत होऊ शकते.

योग्य उत्तर: A) छतावरील पाणी टाकीत जमा करणे

स्पष्टीकरण: योग्य गाळणी आणि सुरक्षित साठवण व्यवस्था वापरून छतावरील पावसाचे पाणी जमा करता येते. पिण्यासाठी वापरण्यापूर्वी त्याची सुरक्षितता सुनिश्चित करावी.

योग्य उत्तर: C) झाडे लावणे आणि पावसाचे पाणी मुरवणे

स्पष्टीकरण: झाडे माती धरून ठेवतात. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्याने भूजलाची भरपाई होण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: A) पाणी आणि मातीचे व्यवस्थापन सुधारण्यासाठी

स्पष्टीकरण: एखाद्या नदी किंवा जलसाठ्याकडे पाणी वाहून नेणाऱ्या परिसराला पाणलोट क्षेत्र म्हणतात. या भागात योग्य वनस्पती, बांध आणि जलसंधारण केल्यास पाणी व मातीचे संरक्षण होते.

योग्य उत्तर: B) सेंद्रिय खत तयार होते

स्पष्टीकरण: सुकलेली पाने योग्य प्रकारे कुजवून कंपोस्ट तयार करता येते. यामुळे ओल्या-सुक्या जैविक कचऱ्याचा उपयोग होतो आणि मातीमध्ये सेंद्रिय पदार्थ वाढतात.

योग्य उत्तर: B) सिंचनासाठी पाणी उपलब्ध राहण्यास आणि सुपीकता टिकण्यास मदत होते

स्पष्टीकरण: पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि मातीचे संरक्षण यांमुळे पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक संसाधने टिकवण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: C) योग्य ठिकाणी बांध आणि अडथळे तयार करणे

स्पष्टीकरण: योग्य रचनेचे बांध वाहत्या पाण्याचा वेग कमी करू शकतात. त्यामुळे माती वाहून जाणे कमी होण्यास आणि पाणी मुरण्यास मदत होते.

योग्य उत्तर: B) उताराला आडवी नांगरणी करणे

स्पष्टीकरण: उताराच्या आडव्या दिशेने नांगरणी केल्याने पाण्याचा वेग कमी होण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे मातीची धूप कमी होते.

योग्य उत्तर: C) पाणी, हवा, प्रकाश आणि योग्य पोषक घटकांची

स्पष्टीकरण: निरोगी वाढीसाठी वनस्पतींना पाणी, प्रकाश, कार्बन डायऑक्साइड आणि मुळांद्वारे मिळणारे पोषक घटक आवश्यक असतात.

योग्य उत्तर: B) गरजेनुसार बादलीतील पाणी वापरणे

स्पष्टीकरण: पाणी सतत वाहू देण्याऐवजी बादलीतील पाणी योग्य प्रमाणात वापरल्यास पाण्याची बचत होऊ शकते.

योग्य उत्तर: A) भूजल

स्पष्टीकरण: जमिनीखालील माती आणि खडकांच्या छिद्रांमध्ये साठलेल्या पाण्याला भूजल म्हणतात. विहिरी आणि बोअरवेलमधून हे पाणी मिळू शकते.

योग्य उत्तर: D) कचरा योग्य ठिकाणी टाकणे आणि प्रदूषण रोखणे

स्पष्टीकरण: तलावात कचरा आणि सांडपाणी टाकल्याने पाणी दूषित होऊ शकते. स्वच्छता राखल्याने जलचर आणि परिसरातील सजीवांचे संरक्षण होते.

योग्य उत्तर: B) झाडे लावणे, पाणी वाचवणे आणि कचरा योग्य ठिकाणी टाकणे

स्पष्टीकरण: लहान कृतींमधूनही पर्यावरणाचे संरक्षण करता येते. पाण्याचा अपव्यय टाळणे, झाडांची काळजी घेणे आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे ही प्रत्येक विद्यार्थ्याची जबाबदारी आहे.