मानवी शरीर – अस्थी संस्था (Skeletal System)
घटकाची माहिती: मानवी अस्थी संस्था (Skeletal System) ही हाडांची बनलेली एक रचना आहे, जी आपल्या शरीराला आकार आणि आधार देते. या संस्थेमुळे आपल्याला चालता-फिरता येते आणि ती आपल्या शरीरातील नाजूक अवयवांचे (उदा. हृदय, मेंदू, फुफ्फुस) रक्षण करते. एका प्रौढ व्यक्तीच्या शरीरात एकूण 206 हाडे असतात. हाडे कॅल्शियम आणि फॉस्फरसने बनलेली असतात.
अधिक माहितीसाठी येथे क्लिक करा
सूचना- वरील प्रश्न संबंधित घटकाचा अभ्यास व सामान्य ज्ञानाचा सराव करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांचे प्रतिनिधित्व करतात, अशी हमी नाही.
सराव प्रश्नमंजुषा (Class 5)
Q1. प्रौढ माणसाच्या शरीरात एकूण किती हाडे असतात?
उत्तर: 206
स्पष्टीकरण: प्रौढ माणसाच्या शरीरात एकूण 206 हाडे असतात.
Q2. लहान बाळाच्या जन्माच्या वेळी शरीरात साधारणपणे किती हाडे असतात?
उत्तर: 300
स्पष्टीकरण: लहान मुलांमध्ये सुरुवातीला सुमारे 300 हाडे असतात, जी मोठी झाल्यावर एकमेकांशी जोडली जाऊन 206 होतात.
Q3. मानवी शरीरातील सर्वात मोठे हाड कोणते आहे?
उत्तर: मांडीचे हाड (फिमर)
स्पष्टीकरण: फिमर (Femur) किंवा मांडीचे हाड हे शरीरातील सर्वात लांब आणि मजबूत हाड आहे.
Q4. मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाड कोठे असते?
उत्तर: कानात
स्पष्टीकरण: कानात असणारे ‘स्टेप्स’ (Stapes) हे शरीरातील सर्वात लहान हाड आहे.
Q5. मेंदूचे रक्षण करणारी हाडांची रचना कोणती?
उत्तर: कवटी
स्पष्टीकरण: कवटी (Skull) आपल्या नाजूक मेंदूचे बाह्य आघातांपासून रक्षण करते.
Q6. हृदय आणि फुफ्फुसांचे रक्षण कोण करते?
उत्तर: छातीचा पिंजरा
स्पष्टीकरण: छातीचा पिंजरा (Rib cage) हृदय आणि फुफ्फुसांसारख्या महत्त्वाच्या अवयवांचे रक्षण करतो.
Q7. हाडांच्या वाढीसाठी आणि मजबुतीसाठी कोणता घटक सर्वात महत्त्वाचा आहे?
उत्तर: कॅल्शियम
स्पष्टीकरण: हाडे मुख्यत्वे कॅल्शियम आणि फॉस्फरस या खनिजांपासून बनलेली असतात.
Q8. दोन किंवा अधिक हाडे ज्या ठिकाणी जोडली जातात त्याला काय म्हणतात?
उत्तर: सांधा (Joint)
स्पष्टीकरण: सांध्यामुळे (Joint) हाडांची हालचाल होण्यास मदत होते.
Q9. छातीच्या पिंजऱ्यात फासळ्यांच्या (Ribs) किती जोड्या असतात?
उत्तर: 12
स्पष्टीकरण: छातीच्या पिंजऱ्यात फासळ्यांच्या 12 जोड्या (एकूण 24 फासळ्या) असतात.
Q10. पाठीच्या कण्यात एकूण किती मणके (Vertebrae) असतात?
उत्तर: 33
स्पष्टीकरण: माणसाच्या पाठीच्या कण्यात एकूण 33 मणके असतात.
Q11. गुडघा आणि कोपरातील सांधा कोणत्या प्रकारचा असतो?
उत्तर: बिजागरीचा सांधा
स्पष्टीकरण: दार जसे एकाच दिशेने उघडते, तसे बिजागरीचा सांधा (Hinge joint) एकाच दिशेने हालचाल करू देतो.
Q12. खांदा आणि खुबा (Hip) येथे कोणत्या प्रकारचा सांधा असतो?
उत्तर: उखळीचा सांधा
स्पष्टीकरण: उखळीचा सांधा (Ball and socket joint) सर्व दिशांनी हालचाल करण्यास मदत करतो.
Q13. कवटी मधील कोणता भाग हालचाल करू शकतो?
उत्तर: खालचा जबडा
स्पष्टीकरण: कवटीमध्ये फक्त खालचा जबडा (Lower jaw) हालचाल करू शकतो, ज्यामुळे आपण बोलू आणि खाऊ शकतो.
Q14. हाडांच्या आत असणाऱ्या मऊ भागाला काय म्हणतात?
उत्तर: अस्थिमज्जा (Bone marrow)
स्पष्टीकरण: अस्थिमज्जामध्ये (Bone marrow) रक्तपेशी तयार होतात.
Q15. मानवी शरीरात रक्ताच्या पेशी कोठे तयार होतात?
उत्तर: हाडांच्या अस्थिमज्जेत
स्पष्टीकरण: हाडांच्या आतील अस्थिमज्जा (Bone Marrow) मध्ये लाल आणि पांढऱ्या रक्तपेशी तयार होतात.
Q16. विटामिन ‘D’ चा हाडांना काय फायदा होतो?
उत्तर: कॅल्शियम शोषून घेण्यास मदत होते
स्पष्टीकरण: विटामिन D मुळे शरीराला अन्नातून कॅल्शियम शोषण्यास मदत मिळते, ज्यामुळे हाडे मजबूत होतात.
Q17. कोणता आजार हाडांशी संबंधित आहे?
उत्तर: मुडदूस (Rickets)
स्पष्टीकरण: मुडदूस हा आजार ‘ड’ जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे होतो, ज्यामध्ये हाडे कमकुवत आणि वाकडी होतात.
Q18. पाठीचा कणा शरीराच्या कोणत्या भागाला कवटीशी जोडतो?
उत्तर: शिर (डोकं)
स्पष्टीकरण: पाठीचा कणा कवटीला जोडलेला असतो आणि तो शरीराला ताठ उभे राहण्यास मदत करतो.
Q19. अस्थी संस्थेचे मुख्य कार्य कोणते नाही?
उत्तर: रक्तभिसरण करणे
स्पष्टीकरण: रक्तभिसरण हे रक्ताभिसरण संस्थेचे कार्य आहे, अस्थी संस्थेचे नाही.
Q20. हाडे मोडल्याचे ओळखण्यासाठी डॉक्टर कोणता फोटो काढतात?
उत्तर: X-ray
स्पष्टीकरण: एक्स-रे (X-ray) द्वारे हाडांची स्थिती आणि फ्रॅक्चर स्पष्टपणे दिसते.
Q21. हाडांना स्नायूंशी जोडणाऱ्या पेशींना काय म्हणतात?
उत्तर: स्नायुबंध (Tendon)
स्पष्टीकरण: स्नायुबंध (Tendon) हाडांना स्नायूंशी जोडतात, ज्यामुळे हालचाल शक्य होते.
Q22. दोन हाडांना एकमेकांशी जोडणाऱ्या पेशींना काय म्हणतात?
उत्तर: अस्थिबंध (Ligament)
स्पष्टीकरण: अस्थिबंध (Ligament) हे लवचिक धाग्यांसारखे असतात जे एका हाडाला दुसऱ्या हाडाशी जोडतात.
Q23. नाकाचा शेंडा आणि कानाची पाळी कशापासून बनलेली असते?
उत्तर: कूर्चा (Cartilage)
स्पष्टीकरण: कूर्चा (Cartilage) हे हाडापेक्षा मऊ आणि लवचिक असते.
Q24. सूर्याच्या कोवळ्या उन्हातून आपल्याला कोणते जीवनसत्त्व मिळते जे हाडांसाठी आवश्यक आहे?
उत्तर: ड जीवनसत्त्व
स्पष्टीकरण: कोवळ्या उन्हामुळे त्वचेखाली ड जीवनसत्त्व (Vitamin D) तयार होते.
Q25. चेहऱ्यामध्ये एकूण किती हाडे असतात?
उत्तर: 14
स्पष्टीकरण: मानवी चेहऱ्याची रचना एकूण 14 हाडांनी बनलेली असते.
Q26. कोणता सजीव अस्थी संस्था नसलेला (Invertebrate) आहे?
उत्तर: गांडूळ
स्पष्टीकरण: गांडूळ, गोगलगाय यांच्यामध्ये हाडांचा सांगाडा नसतो.
Q27. कानात एकूण किती हाडे असतात? (एका कानात)
उत्तर: 3
स्पष्टीकरण: प्रत्येक कानात 3 हाडे असतात (Malleus, Incus, Stapes).
Q28. हाडांच्या अभ्यासाला विज्ञानात काय म्हणतात?
उत्तर: ऑस्टिओलॉजी
स्पष्टीकरण: हाडे आणि अस्थी संस्थेच्या अभ्यासाला ऑस्टिओलॉजी (Osteology) म्हणतात.
Q29. मनगटात असणाऱ्या हाडांना काय म्हणतात?
उत्तर: कार्पल्स
स्पष्टीकरण: मनगटात असणाऱ्या छोट्या हाडांना कार्पल्स (Carpals) म्हणतात.
Q30. आपल्या शरीरात सर्वात जास्त हाडे कुठे असतात?
उत्तर: हात आणि पायात
स्पष्टीकरण: आपल्या शरीरातील निम्म्याहून अधिक हाडे फक्त आपले हात आणि पाय (विशेषतः तळहात आणि तळपाय) यांच्यात असतात.

